Кіріспе

Шайду (شيدو) – Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясының Ноушера ауданындағы қала. Халық саны шамамен 75 мың адамды құрайды. Шайду Инд өзенінің аллювиалды шөбінде орналасқан. Бұл айналасындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің орталығы. Шайду стратегиялық тұғырдан Гранд-Транк тас жолында жатыр. Тарих барысында ол түрлі билеуші күштердің иелігіне көшкен. Шайду – Хаттак тайпасының ауылы, және ол Жехангерадан Адамзай ауылына, ал Чашмайдан Миан-Эссаға дейінгі N 5 тас жолында орналасқан.

Орналасқан жері

Шайду кенті Пәкістанның солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол астана Исламабадтан солтүстік-батысқа қарай шамамен 100 км жерде жатыр. Ең жақын қала, Ноушера, батысқа қарай шамамен 24 км қашықтықта орналасқан. Одан әрі, батысқа қарай 50 км шамасында Пешавар қаласы жатыр. Пешавардан әрі Ауғанстанмен шекара орналасқан. Солтүстікте Мардан қаласы, ал шығысында Инд өзені, оңтүстігінде Хаттак таулары бар. Шайду, Кабул өзенінің (لندي سيند) оңтүстік жағалауында, ол Инд өзеніне құйылар алдында орналасқан. Пешавар-Равалпинди тас жолы (N5), бұрынғы Гранд-Транк жолы және теміржол Шайду арқылы өтеді.

Хараппа өркениетінің

Шәйду Инд өзені аңғарында орналасқан, адамдар б.з.д. 3000 жылдан бері осы жерде қоныстанған. Шәйду Хараппа археологиялық ескерткішінен солтүстік-батысқа қарай шамамен 500 км қашықтықта жатыр. Онда табылған заттар 2600 жылдан 1900 жылға дейін гүлденген Инд өркениетінің болғанын көрсетеді. Хараппа өркениетінің аяқталу себептері туралы теориялардың ішінде құрғақшылық, жауап беру, жұқпалы аурулар және комета соқтығысуы бар. Хараппа өркениетінің құлдырауынан кейін қауымдар кішірейіп, көбінесе ауылдық сипатқа ие болды. Дегенмен, Хайбер-Пахтунхва аймағы сауда, мәдениет, тіл орталығына және шығысқа қарай, әсіресе Үнді-Арий тайпаларының қоныс аудару жолына айналды.

Буддизмнің пайда болуы

Буддистік негіздемедегі Кушан империясы (б.з. 30-375 жж.) Перушапураны (қазіргі Пешавар қаласын) өздерінің астаналарының бірі етіп белгіледі.

Индуизмнің кіріспесі

Кушан империясы ыдырап, әлсіреген кезде, Инд өзені алқабы Гупта империясының (319 CE – 605 CE) қарауына өтті, ол аймаққа индуизмді және салыстырмалы бейбітшілікті әкелді. Инд өзенінің солтүстік алқабындағы, Шайдуды қоса алғандағы, осы бейбітшілік 455 жылы шабуыл жасаған Ақ Хун тайпаларымен бұзылды, бірақ олар кері қайтарылды. 6-шы ғасырдан бастап Пешавар ауданындағы феодалдық әулеттердің бірі – Шахиялар болды.

Исламның пайда болуы

1001 жылы Шахия билеушісі Джайпала Газнидің Махмудынан (971 – 1030 жж.) Пешавар шайқасында жеңілді. Газнавид әулетінің мүшесі болған Махмуд Газни осы аймаққа ислам дінін әкелді. Біздің заманымыздың 1-8 ғасырларында Ислам көшбасшылары Инд өзені аңғарына билік етті. 1173 және 1186 жылдар аралығында Ғордың Мұхаммеді Пешавар мен Лахорға шабуыл жасап, билікті бағындырды. Халық ислам дініне мәжбүрлеп көшті. Оның билігі 1206 жылы өліміне дейін жалғасты. Одан кейін Лоди (1451 – 1526) және Моғолдар (1526 – 1857) билік етті. 17 ғасырда қатақтар сияқты жергілікті тайпалар шетелдік билікке қарсы көтерілді.

Шайду шайқасы

18 ғасырдың басында Моғол империясы құлдыраған кезде, Инд аңғарында территориялардың бірігуінен жаңа Дуррани империясы құрылды. Бірақ, 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында Дурранилер мен Ауғанстанның паштун тайпалары арасында бірнеше шайқастар болды. Сәйед Ахмад (1786-1831) – Солтүстік Үндістаннан шыққан радикалды сунниттік исламшы. Екі рет Меккеге сапар шегіп, ізбасарларын, жасақтарын, қаржыны және беделін жинағаннан кейін, Сәйед Ахмад Пешавар аңғарына имам ретінде келді. Оның мақсаты – аңғарды сикх империясын жою және британдық үстемдікке қарсы қорғану үшін базаға айналдыру болатын. 1827 жылы Сәйед Ахмад Дурранилердің басшыларымен, Яр Мұхаммед хан мен Пир Мұхаммед хан есімді екі бауырмен кездесті. Дурранилер бастапқыда Сәйед Ахмедке адалдық көрсететін болды. Аңыз бойынша, 1827 жылғы 24 ақпан күні кешке бауырлар Сәйед Ахмадты улап өлтірді, содан кейін Дурранилер шайқасудан бас тартты.

Британдық билік

XIX ғасырдың ортасына қарай сикх империясы төмендеп кетті. 1849 жылғы 29 наурызда Британдық Шығыс Үндістан компаниясының әскері басып алу арқылы Пешавар аңғарына ие болды. Британдықтар 1947 жылғы 14 тамызда бөлініс кезінде Шәйдуді Ислам Республикасы Пәкістанға қалдырып кетті.

География

Шәйдудің теңіз деңгейінен биіктігі 276 м. Шәйду Инд өзенінің қиыршықты және балшық аллювиалды жазығында орналасқан, астында кем дегенде 300 метр тау жынысы бар. Аймақ Индус өзенінің күрт су тасқынына және Азия және Үнді тектоникалық плиталарының қозғалысынан туындайтын жер сілкіністеріне ұшырайды. Шәйдудың өзен суының көзі Гиндукуш, Гинду Радж және Гималай тауларының мұздықтарынан еріген суға тәуелді. Ауыл шаруашылығы жауын-шашынның тұрақсыздығына байланысты арналардан суаруға қатысты. 19 ғасырдың соңында британдықтар ежелгі суару жүйелерімен қатар жаңа суару жүйесін құрды. Шәйдудың климаты жартылай құрғақтан суб-ылғалды, субтропиктік континенттік. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері жылына 550 мм. Пешавар аңғарындағы орташа жазғы температура маусым айында 40 градусқа дейін жетеді. Ең төменгі қысқы орташа температура қаңтар айында 6 градусқа дейін төмендейді. Жаңбырлы күндер сирек және болжамсыз, айына бірден алты күнге дейін болады.

Өсімдіктер

Шәйду – жергілікті шаруалардың орталығы. Өзін-өзі қамтамасыз ету шаруашылығы отбасыларға тамақ өнімдерін қамтамасыз етеді. Әр шаруаға 4 акрға дейін жер тиесілігі бар. Сатуға арналған егістерге жүгері, арпа, бидай, қарақұмыр, мақта, рапс тұқымы, қант құмыршасы, қант қызылшасы, окра, жемістер мен көкөністер (мысалы, томат, картоп және пияз), бұршақтар мен темекі кіреді. Суару арналар, құдықтар және жаңбыр суы арқылы жүзеге асырылады. Суару арналары қалыңды суды немесе таза суды тасымалдауы мүмкін. Қалыңды суда мырыш және марганецпен ауыр металдармен ластану қаупі бар. Егістерге арналған судың тұздылығы орташа деңгейде. Акация отын үшін өсіріледі.

Галерея

Мела, Шайду, 7 қараша 2011 жыл.