Кіріспе

Батыс Непалдың этникалық азшылығы – кам магарлар (खाम मगर), сондай-ақ ғылымда Солтүстік магарлар деп те аталады, – Непалға тән тібет-бурман тілдер тобына жататын, Магар-Кам тілі немесе Кам-Кура тілінде сөйлейтін жергілікті этникалық тайпалар қауымдастығы. Әдетте, кам магарлар өздерін кландық атымен және магар этникалық тобына жатқандығын айтады. Кам магарлардың кландарына Буда/Будатоки, Гарти, Пун және Рока кіреді. Кам магарларының тілі басқа глотонимдермен қатар Магар-Хам деп аталады. Непалдың орталық-батысындағы Рукум, Ролпа және Баглунг аудандарында шамамен 71 000 кам магар тұрады. Сонымен қатар, Джаджаркот, Дайлек, Каликот, Ачхам және Доти аудандарында, әрі астана Катманду қаласында да шашыраңқы қауымдар кездеседі.

Тарих

Ауызша мифологиясы және ерекше шамандық практикаларының арқасында Хам Магарлар шамандық дәстүрге сәйкес бастапқыда Сібірден көшіп келген деп саналады, бірақ кейбір авторлар олардың Рукум ауданында пайда болғанын жазады. Олардың көшіп келуіне немесе шығу тегіне ешқандай дәлел жоқ. Әуелеттен-әуелетке жеткен ауызша тарихтар Хам халқының Қытайдың оңтүстік бөлігіндегі мұзды солтүстік Гималай аймағынан, шамамен 200 жылдары Хам цивилизациясы мұздықтарда жоғалып, суға батқаннан кейін көшіп келгенін айтады. Кейін Хам патшалары қазіргі Карнали аймағынан немесе батыстағы ежелгі Непал аймағынан билік жүргізді. Алайда, Кумаон және Гархвалдан келген Хас патшалары 400 жылдары шамамен Хумла және Джумла аймағындағы Хам патшаларына шабуылдауын жалғастырды. Хам патшалары жүздеген жылдар бойы қатыгез және беймәдени Хас басқыншыларына қарсы күресті. Бірақ Хамның соңғы патшасы Худу жеңіліске ұшырады. Ол Гарра әскеріне қарсы атойын шайқасты, бірақ тақтан түсірілді. Хас патшалығы бұл аймақты Хасан деп атағаннан кейін Джумла аймағында гүлденді.

География

Солтүстік Магарлар теңіз деңгейінен жоғары таулы аймақтарда қоныстанды, ал кейбіреулері Дхаулагири жотасының оңтүстігінде орналасқан. Бұл аймақ батыста Карнали-Бери жүйесі, шығыста Гандаки жүйесі және осы нүктеден оңтүстікке қарай осы екі ірі жүйені бөліп тұратын кіші (батыс) Рапти және Бабаи өзендері жүйелері арасында үштік бөліс құрайды. Карнали және Гандаки өзендерінің бастаулары Гималайдың ең биік жоталарынан шыққандықтан, Үндістан мен Тибетті байланыстыратын сауда жолдары осы өзендер арқылы дамыды. Ал Раптинің солтүстік суайдырындағы биік жоталар және одан әрі Дхаулагири массиві қиын кедергілерге айналды. Осылайша, индус-мұсылман қақтығыстарынан қашқан индустар мен брахмандар осы таулы аймақтарға қоныстанды, Махабхарат жотасының оңтүстігіне немесе Дхорпатан аңғарына бағыт алып, Гималай стандарты бойынша шығыс-батыс бағытта өте оңай өтуге мүмкіндік алды. Шығыстағы Байсе патшалығы Сальян мен батыстағы Чаубиси патшалығы Пютан арасындағы буферлік аймақ ретінде Хам-Магар таулы аймағы қалдырылған болуы мүмкін. Күріш өсіруге жарамсыз болғандықтан, бұл таулы аймақ индустар үшін тартысқа тұрарлық емес еді. Хам халқының осы Гималай белдеуінде 3000 жылдан бері өмір сүргені айтылады, бұл Будда дүниеге келгенге дейін шаманизмді ұстанғандықтан, ал Магарлар туралы алғашқы деректер 1100 жылдан кейін әртүрлі шетелдік зерттеушілердің еңбектерінде кездеседі. Хам өркениеті өзінің көптеген тұрғындарына "Пал" атағын бергені де хабарланады. Шындығында, Пал патшалары Непалдың алғашқы билеушілері болды және осы кезеңде Хам-Магарлар өздерінің есімдеріне "Пал" қосымшасын алды.

Дамытылмағандық

Непалдың бірігуінен кейін Шаха әулеті билікке келген соң, мемлекеттік назарсыздаушылық, дамудың қалыптаспауы және кедейлік 19 және 20 ғасырларда да жалғасты. Басты экспорт – британ және үнді армиялары үшін жалданып жұмыс істеушілер, немесе көбінесе білімі төмен және кәсібі жоқ жұмысшыларға қол жеткізілетін кез келген басқа жұмыс мүмкіндіктері. Солтүстік Магар тайпасы да мал өсірумен айналысады, жазда альпі және субальпі жайылымдарында ірі қара, қой және ешкі шабады, ал қыста Данг Деухури аймағындағы жайылымдарға түседі. Еңбек етіп шаршағандарына қарамастан, азық-түлік тапшылығы күшейіп, әлі де шешілмей тұр. Тарихи түрде азық-түлік тапшылығы алыс елдерден қымбатқа астық импорттау және аз жалақымен жұмыс істеу арқылы шешілді. Сыбайлас жемқорлықтың салдарынан кейбір аймақтарда мектептер, электр энергиясы, автомобиль жолдары, ауруханалар және тұтыну тауарлары пайда болса да, оның пайдасы жоғарыдағы аймақтарға аз жетті, ал теңсіздік одан да күшейді. Даму автокөлікті енгізді, бұл жүк тасушылардың жұмысын азайтты. 1976 жылдан кейін халықаралық қысымнан кейін ұлттық үкімет осы есірткі заттарды заңсыз деп жариялап, оларды еркін сатып алуға болатын мемлекеттік дүкендерді жапқаннан кейін, қанап өсіру және оны шараға (гашиш) айналдыру табыс көзі ретінде маңызын жоғалтты. Бірақ индуист үкіметі осы есірткі заттарды тікелей немесе жанама түрде қолдады.

Непал азаматтық соғысы

Қиындықтарға қарамастан, магар халқы өте бай ауызша тарихын және өткен қаһармандықтарын сақтап қалды, бұл олардың наразылығына себеп болды және 1996-2006 жылдардағы Непал азаматтық соғысында Шах әулетінің режиміне қарсы күрескен Маобади (Маоистік) қозғалысына, тіпті Шахтардың сынақтан өткізген көппартиялық демократиясына да ықпал етті. Магарлардың туған жерінің орталығындағы Ролпа және Рукум аудандары "Маоисттердің ортасы" деп белгілі болды, ал Хам магарлары партизандық күштердің қатардағы жауынгерлері ретінде көзге түсті.

Хам фестивальдері

Бхуме Наах (Бал пуджа) – Рольпа және Рукумның Хам Магар тайпалары тойлайтын ежелгі мәдени мерекелердің бірі. Басты той маусымның бірінші аптасында өтеді. Хам мағарлары Жхолени және Бхуме билерін өте баяу орындайды, ал мағарлар Каура биін шапшаң билейді. Қазіргі уақытта Хам халқы анимизм және шаманизм арқылы өз ата-бабаларына құлшылық етеді.