Кіріспе

Көз миастениясы гравис (КМГ) – бұл нейромыскулярлық қосылыстың ауруы, бұлшық ет әлсіздігі мен шаршаудың айқын өзгергіштігіне алып келеді. КМГ – аутоиммундық ауру, онда ерікті бұлшық еттердегі табиғи ацетилхолин рецепторларына қарсы аномальды антиденелер түзіледі. КМГ көз бұлшық еттерімен (көз КМГ) шектелуі мүмкін, бұл қабақтардың немесе көз қозғалысының күрт әлсіреуіне/шаршауына әкеледі. КМГ басқа бұлшықет топтарын да қамтуы мүмкін (жалпыланған КМГ).

Белгілері мен симптомдары

Бұл блоктаушы антителолар бет пен қосымшаларды қозғауға немесе тыныс алу үшін жауапты үлкен бұлшық еттердің біріне ғана шектелуі мүмкін, бірақ миастения гравис (МГ) ауруымен ауыратын науқастардың шамамен 90% - ының көздері зақымдалады. Ең көп кездесетін белгілер – екі көру (диплопия) және көз қабағының түсуі (птоз), ал көздің қарашығы әрқашан сақталады. Диплопия МГ бір көздің бір экстраокулярлық бұлшығына әсер еткенде пайда болады, бұл көздің қозғалысын шектейді және көзді зақымдалған бұлшыққа қарай бұрғанда екі көруге алып келеді. Птоз жоғары көз қабағын көтеруге жауапты бұлшық (levator palpebrae superioris) бір немесе екі жағынан зақымданғанда пайда болады, нәтижесінде көз қабағы түседі. Бұл белгілер жақсы демалыс алған науқастарда бірден байқалмауы мүмкін, бірақ әдетте зардап шеккен бұлшықтарды жаттықтыру арқылы әлсіздікті тудыруға болады (мысалы, науқастың 60 секунд бойы жоғары қарауы арқылы). МГ жағдайларының 75% - ында бастапқы көрініс көзде болады. 2 жыл ішінде МГ-ның көзден басталган 80% жағдайында басқа бұлшықет топтарына әсер етеді, соның салдарынан жалпы миастения гравис (МГ) дамиды. Егер МГ 3 жылдан астам уақыт бойы көз бұлшықтарымен ғана шектелсе, симптомдардың нашарлауына немесе жалпылануына 94% ықтималдық бар. Асимметриялық птоз (жалыққанда, ұзақ көтерілгенде және күнінің соңында нашарлайтын) және экстраокулярлық бұлшықтардың/диплопияның өзгеруінен басқа, көз МГ-ның басқа клиникалық белгілеріне көз қозғалысымен туындаған нистагм (көз алмасының жылдам, еріксіз, тербелістік қозғалысы) және Коган қақпақ тітіркенуі (науқас 10-15 секунд бойы төмен қарағаннан кейін тура қарағанда жоғарғы қабақтың дірілдеуі) жатады.

Патофизиология

Көбінесе бұлшықеттердің жиырылуы – орталық жүйке жүйесінен жүйке импульстары арқылы бұлшықет талшықтарына жіберілетін электр сигналдарының нәтижесі болып табылады. Нейромышектік қосылыста бұл электрлік сигнал ацетилхолин жүйке талшықтарынан бөлініп, бұлшықет талшықтарындағы сәйкес рецепторларға байланысу арқылы химиялық сигналға айналады. Миастения гравис (МГ) ауруында ацетилхолин рецепторларын бұғаттайтын антиденелер түзіледі, бұл молекуланың рецептормен байланысуына кедергі келтіріп, жүйке жүйесі мен бұлшықет арасындағы байланыстың бұзылуына әкеледі, соның салдарынан бұлшықет шаршағыштығы және кейде паралич пайда болады. Ацетилхолин рецепторларына қарсы аутоантителолар жалпыланған МГ-мен ауыратын науқастардың 70-90%-ында, ал көз МГ-нің 50%-ында ғана анықталады.

Көз бұлшық еттеріне бейімделу

Миастения гравис (МГ) кезінде көз бұлшықеттерінің басым қатысуының нақты себептері толыққанды түсініксіз, бірақ бірнеше пікір бар. Функционалдық гипотезалар бойынша, бірнеше бұлшық ет зақымдалса да, көздегі жетіспеушілік бірнеше себептерге байланысты оңайрақ байқалады. Аяқтағы шағын әлсіздікке төзе алуға болады, бірақ көздің қозғалтқыш бұлшықеттерінің әлсіздігі екі көздің орналаспауына әкеледі, тіпті ең кішкентай дәрежеде болса да, диплопияға соқтырады. Көздер өзгермелі әлсіздікке бейімделуге нашар мүмкіншілікке ие, себебі көздің қозғалтқыш бұлшықеттері майда реттеу үшін визуальды, емес, проприоцептивті (дене позициясын сезіну) сигналдарын пайдаланады. Иммунологиялық гипотезалар бойынша, көз МГ мен жалпыланған МГ арасындағы антиденелердің айырмашылығы болуы мүмкін, бұл көз қозғалысы мен қабақтың көтерілуіне жауапты бұлшық еттерге әсер етуіне мүмкіндік береді. Физиологиялық гипотезалар МГ кезінде әлсіздікке бейімдейтін көздің қозғалтқыш бұлшықеттерінің ерекше құрылымы мен функциясы деп санайды. Аяқ-қол бұлшықеттерімен салыстырғанда, көздің қозғалтқыш бұлшықеттері кішкентай, көбірек жүйке талшықтарымен қамтамасыз етілген және денедегі ең жылдам жиырылатын бұлшықеттердің қатарына жатады. Бұл жоғары белсенділік деңгейі оларды МГ кезінде шаршауға бейімдейді. Сонымен қатар, кейбір мәліметтерде көздің қозғалтқыш бұлшықеттерінде аяқ-қол бұлшықеттерімен салыстырғанда ацетилхолин рецепторларының саны аз болуы мүмкін екендігі көрсетілген.

Диагностика

Миостения гравис (МГ) ауруының әртүрлі барысы диагноз қоюды қиындатуы мүмкін. Қысқаша айтқанда, МГ диагнозы негізінен науқастың анамнезі мен физикалық тексеру нәтижелеріне, әсіресе неврологиялық, көздің қозғалу қабілетіне және көз қабақтарын тексеруге сүйенеді. Көптеген науқастар бір көздің қабағы түсіп, содан кейін екінші көздің қабағы түсуі (көздің қабақтарының кезекпен түсуі), сондай-ақ күні бойы нашарлайтын екі көру (көздің сыртқы бұлшық еттерінің шаршауымен байланысты) сезімі туралы айтады. Ацетилхолиннің ыдырауын уақытша тоқтатып, әлсіздікті қысқа мерзімге жеңілдететін тензилон (эдрофоний хлориді) сынағын қолдануға болады, бірақ жалған теріс нәтижелер жиі кездеседі. Бір талшықты электромиографияны жеке бұлшық талшықтарын электрмен стимуляциялау арқылы бұлшық әлсіздігін анықтау үшін пайдалануға болады. МГ диагнозын қанағы зерттеулер арқылы да растауға болады, ол блокадалық антидененің мөлшерін өлшейді, бірақ көз бұлшықтарының миостения грависімен ауырған науқастардың тек 70%-ында ғана антидене табылады. Қалқанша безі, тимус және аутоиммундық аурулармен байланысты қосымша зертханалық және бейнелеу тексерулері де ұсынылады.

Емдеу

Миастения гравис (МГ) ауруы бар пациенттердің болжамы көбінесе жақсы болады. МГ-ның жеңіл түрлерін емдеудің қажеті жоқ. МГ-ны емдеу үшін нейромышелік берілісті нашарлататын дәрі-дәрмектерден аулақ болу қажет, мысалы, аминогликозидтер, хинолон антибиотиктері, бета-блокаторлар, хлорохин, антиаритмиялық препараттар, кальций арналарын блокадалайтын препараттар, кейбір құрысуға қарсы препараттар және ішектегі йодталған контрастты заттар. МГ ауруының барысы әдетте өзгерулі болады, диплопия мен птоздың жиілігі қоршаған орта, эмоционалдық және физикалық факторларға байланысты өзгереді, мысалы, жарқын күн сәулесі, стресс, вирустық инфекция, етеккір, жүктілік және т.б. Кез келген науқаста спонтанды ремиссия болуы мүмкін және ол жылдар бойы сақталуы мүмкін. 168 науқастың арасында жүргізілген зерттеуде (орташа бақылау мерзімі 12 жыл) 14%-ы толық ремиссияға қол жеткізген. Жеңіл немесе орташа дәрежедегі көз миастениясы бар науқастарға бастапқыда ауызға қабылданатын антихолинестераздық препараттармен емдеу тағайындалады, ең көп қолданылатыны – Местинон (пиридостигмин). Бұл препараттармен рандомизацияланған клиникалық сынақтар жүргізілмеген, сондықтан ем көбінесе тиімсіз болады, әсіресе диплопияны жоюда. Содан кейін иммуносупрессивті терапия қолданылады, ал таңдаулы препарат көбінесе преднизон болады. Шағын бақыланатын зерттеуде бұл препарат пиридостигминге қарағанда тиімдірек деп көрсетілген. Стероидтік терапия мәселелі, бірақ басқа зерттеуде преднизон жалпыланған МГ-ға қатысты прогрессияны тежейтіні анықталды. Созылмалы кортикостероидтермен емдеуге байланысты болатын жағымсыз әсерлер мен симптомдардың күшеюіне әкелмей, науқастарды стероидтерден ажыратудың қиындығына байланысты, ең қолайлы дозалау режимі жоқ. Преднизонға жауап әртүрлі болуы мүмкін. Сонымен қатар, МГ науқастарында тимомаға тексеру жүргізілуі керек, және егер осы жағдай анықталса, хирургиялық ем қабылдануы тиіс. Профилактикалық тимектомияның тиімділігі туралы пікірлер әртүрлі, бірақ бұл емдеу, аурудың басталуынан кейінгі 3 жыл ішінде жедел аурумен ауыратын жас МГ науқастарында, тимус безі үлкейген және хирургиялық тәуекелі төмен науқастарда, сондай-ақ медициналық емге жауап бермейтін жалпыланған МГ науқастарында пайдалы болуы мүмкін. Көз МГ симптомдарын дәрілік емес тәсілдермен де емдеуге болады. Птозды көздік әйнекке тіреуіштер орнату арқылы және қақпақтың төмендеуін көтеру үшін птоз таспасын қолдану арқылы түзетуге болады. Диплопияны көзді жабу арқылы, мұңлы линза, контактты линзаларды жабу арқылы немесе көздік әйнектің бір бөлігіне мөлдір емес таспа жабыстыру арқылы емдеуге болады. Сонымен қатар, пластикалық призмалар (Френель призмалары) диплопиялық науқастың көздігіне бекітілуі мүмкін, бұл екі көздің де көруін зардап шеккен бағытта дұрыстауға мүмкіндік береді, бірақ бұлшық әлсіздігіне және, демек, көздің дұрыс емес орналасуына байланысты жиі ауытқулар тудыруы мүмкін.

Эпидемиология

Жалпыланған МГ-дан өзгеше, таза көздік МГ әйелдер мен еркектерде тең дәрежеде кездеседі, корей тегіндегі адамдарда көбірек таралған, сондай-ақ қалқанша безі ауруларымен, тимомалармен (20% жиілікте), және склеродермия, жүйелік қызыл жегі, ревматоидты артрит, Хашимото тиреоидиті, көптік склероз және қалқанша безінің офтальмопатиясы сияқты басқа да аутоиммундық аурулармен байланысты болуы мүмкін.