Кіріспе
Көздің ақ бөлігі Склера, сонымен қатар көздің ақ бөлігі немесе ескі әдебиеттерде tunica albuginea oculi деп аталады, – бұл көздің мөлдір емес, талшықты, қорғаушы сыртқы қабаты, құрамында негізінен коллаген және маңызды серпімді талшықтар бар. Эмбрио даму кезінде склера нейролық гребеннен пайда болады. Балаларда ол жұқарақ болып келеді және астыңғы пигменттердің көрінуіне мүмкіндік береді, сондықтан ол сәл көгілдір түсті болып көрінеді. Егде саягөйлерде склерадағы май жинақтары оны ақшыл сары түске бояуы мүмкін. Көңіл қоюшы терісі бар адамдарда склера табиғи түрде қараңғырақ болуы мүмкін, бұл меланин пигментациясының нәтижесі. Адамдарда және кейбір басқа омыртқалы жануарларда склераның барлығы ақ немесе ақшыл болып келеді, бұл түсті ириспен сәйкес келеді. Ынтымақтастық көз гипотезасы ақшыл склераның басқа адамның қайда қарап тұрғанын анықтауды жеңілдететін, сөзсіз коммуникация құралы ретінде пайда болғанын ұсынады. Ақ немесе ақшыл склераға ие басқа сүтқоректілерге шимпанзелер, көптеген орангутандар, кейбір гориллалар және боноболар жатады.
The sclera, also known as the white of the eye or, in older literature, as the tunica albuginea oculi, is the opaque, fibrous, protective outer layer of the eye containing mainly collagen and some crucial elastic fiber. In the development of the embryo, the sclera is derived from the neural crest. In children, it is thinner and shows some of the underlying pigment, appearing slightly blue. In the elderly, fatty deposits on the sclera can make it appear slightly yellow. People with dark skin can have naturally darkened sclerae, the result of melanin pigmentation. In humans, and some other vertebrates, the whole sclera is white or pale, contrasting with the coloured iris. The cooperative eye hypothesis suggests that the pale sclera evolved as a method of nonverbal communication that makes it easier for one individual to identify where another individual is looking. Other mammals with white or pale sclera include chimpanzees, many orangutans, some gorillas, and bonobos.
Құрылымы
Склера – адам көз алмасының байланыстырғыш тіні қабатының артқы бес екі бөлігін құрайды. Ол қабық қабат пен мүйіз қабығымен үздісіз жалғасып, көз алмасының пішінін сақтайды, ішкі және сыртқы күштерге қарсы тұрады, сондай-ақ көздің сыртындағы бұлшық еттердің бекітілуіне мүмкіндік береді. Склера артқы склералық тесіктен – яғни көру нервісі арқылы пайда болатын тесіктен өтетін көптеген нервтер мен қан тамырларымен тесіледі. Көру дискісінде склераның сыртқы үштен екі бөлігі көру нервісінің қатты қабығы арқылы мидың сыртқы қабатымен (дюра матер) жалғасады. Ішкі үштен бірі кейбір хориоидтық тіндермен бірігіп, оптикалық талшықтардың (фасцикулалардың) өтуіне арналған тесіктері бар пластинаны (ламина криброза) құрайды. Склераның қалыңдығы артқы полюсте 1 мм-ден төрт тік бұлшық еттерінің бекітілуінің артында 0,3 мм-ге дейін өзгереді. Склераның қан тамырлары көбінесе бетінде орналасқан. Конъюнктива тамырларымен бірге, эписклера тамырлары қабынып қызарған көзді жарқырап қызыл түске бояйды. Көптеген омыртқалы жануарларда склера шеміршек немесе сүйек пластиналарымен нығайтылып, бірге склеротикалық сақина деп аталатын дөңгелек құрылымды құрайды. Балықтарда бұл сақина төрт пластинадан тұрады, бірақ көптеген тірі сүйекті балықтарда бұл сан аз, ал жүзбеқанатты балықтарда, крокодилдерде, түрлі бауырымен жорғалаушыларда және құстарда одан да көп. Сақина көптеген топтарда жоғалып кеткен, оның ішінде тірі қосмекенділерде, кейбір бауырымен жорғалаушылар мен балықтарда және барлық сүтқоректілерде. Барлық адам емес приматтардың көздері қараңғы және кішкентай, жақсы көрінбейтін склерамен жабдықталған деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер шимпанзелерде ақ склера сирек емес екенін және басқа сүтқоректілерде де кездесетінін көрсетті.
Травмалық
Адамның көз ұясын құрайтын сүйекті бөлік склераны ерекше қорғайды. Дегенмен, склера тұйық күшпен жарылса немесе өткір затпен тесілсе, бұрынғы көру қабілетін толыққанды қалпына келтіру көбінесе сирек болады. Егер қысым баяу қолданылса, көз өте серпімді болады. Бірақ, көбінесе жарылулар қандай да бір жылдамдықпен қозғалатын заттарға байланысты болады. Көз ұясы майы склераны тікелей соққыдан қорғайды, бірақ бұл май көзге бүйірден келген қисайған күштердің зиянын тоқтатуға көмеспейді. Қан кету және көз ішілік қысымның күрт төмендеуі жиі кездеседі, сондай-ақ көру қабілеті тек қолдың кең қозғалысын және жарықтың бар-жоқтығын ғана ажырата алады. Алайда, склераны тесіп өте алмайтын, бірақ төмен жылдамдықпен келген жарақатқа тек сыртқы ем және затты алып тастау қажет. Шамалы кішкентай заттар, көзге кіріп, емделмесе, ақырында қаусыз кистамен қоршалуы мүмкін, бұл басқа зақым немесе дискомфорт тудырмайды.
Термиялық жарақат
Склера қысқа мерзімді жылу әсерінен сирек зақымданады: қабақтар ерекше қорғаныс қамтамасыз етеді, ал склераның ылғалды тіндермен қапталуы осы тіндерге склераның өзі зақымдану алдында жылудың көп бөлігін буға айналдырып таратуға мүмкіндік береді. Тіпті салыстырмалы түрде төмен температурадағы балқыған металл ашық көзге тисе де, склераға аз ғана зиян келтіреді, тіпті көзге жақын кірпіктердің егжей-тегжейлі бейнесін де қалыптастыруы мүмкін. Дегенмен, 30 секундқа жуық созылған әсер, 45 °C (113 °F) жоғары температурада із қалдыруға, ал 55 °C (131 °F) жоғары температурада склера мен айналасындағы тіндерде айқын өзгерістерге алып келеді. Мұндай ұзақ әсер өндірістік жағдайларда кездеспейді. Өте сирек, бірақ ауыр бүйрек және бауыр жетіспеушілігі жағдайында склера қара түске енуі мүмкін.