Кіріспе

БҰҰ-ның адам қоныстары және тұрақты қалалық даму жөніндегі агенттігі – Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам қоныстары жөніндегі бағдарламасы (БҰҰ-Хабитат). Бұл бағдарлама 1977 жылы 1976 жылы Ванкуверде (Канада) өткен Адам қоныстары және тұрақты қалалық даму жөніндегі Біріккен Ұлттар Ұйымының бірінші конференциясы (Хабитат I) нәтижесінде құрылды. БҰҰ-Хабитаттың штаб-пәтері Найробидегі Біріккен Ұлттар Ұйымы кеңсесінде орналасқан. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының мандатына сәйкес, БҰҰ-Хабитат барлық адамдарға лайықты баспананы қамтамасыз ету мақсатымен әлеуметтік және экологиялық тұрғыдан тұрақты қалаларды және елді мекендерді дамытуға бағытталған жұмыстарды жүзеге асырады. БҰҰ-ның Даму тобының мүшесі болып табылады. БҰҰ-Хабитаттың мандаты 1996 жылы Түркияның Стамбул қаласында өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам қоныстары жөніндегі екінші конференциясы (Хабитат II) қабылдаған Хабитат күн тәртібінен туындайды. Хабитат күн тәртібінің басты мақсаттары – баршаға лайықты баспананы қамтамасыз ету және урбанизация процесі қарқынды дамып жатқан әлемде тұрақты адам қоныстарын құру.

Шолу

БҰҰ Хабитаттың мандаты Бас Ассамблеяның 3327 (XXIX) қарарымен, осы арқылы Ассамблея Біріккен Ұлттар Ұйымының Хабитат және Адамдық қоныстар қорын құрды; 32/162 қарарымен, Ассамблея Біріккен Ұлттар Ұйымының Адамдық қоныстар орталығын (Хабитат) құрды; және 56/206 қарарымен, Ассамблея Адамдық қоныстар жөніндегі комиссияны және Біріккен Ұлттар Ұйымының Адамдық қоныстар орталығын (Хабитат), соның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Хабитат және Адамдық қоныстар қорын БҰҰ Хабитатқа трансформациялады. БҰҰ Хабитаттың мандаты сондай-ақ халықаралық деңгейде келісілген басқа да даму мақсаттарынан туындайды, оның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Мыңжылдық Декларациясында (Ассамблеяның 55/2 қарары) қамтылған мақсаттар, атап айтқанда 2020 жылға дейін кем дегенде 100 миллион шалап тұрғындарының өмірін едәуір жақсарту жөніндегі мақсат; және Тұрақты даму жөніндегі әлемдік саммитінің іске асыру жоспарының су және санитарияға қатысты мақсаты, ол 2015 жылға дейін қауіпсіз ауыз су мен санитарияға тұрақты қол жеткізе алмайтын адамдардың үлесін екі есеге азайтуға бағытталған. Ассамблеяның 65/1 қарары арқылы Мүше мемлекеттер қалалардағы шалаптарды азайту және шалап тұрғындарының өмірін жақсарту арқылы, қазіргі мақсаттардан асып, шалаптар жоқ қалаларға жұмыстың жалғасуын қамтамасыз етуге міндеттелді.

Басқару

Бағдарламаның басқару құрылымы үш шешім қабылдау органынан тұрады: БҰҰ Хабитат Ассамблеясы, атқару кеңесі және Тұрақты өкілдер комитеті. Бұрын Бағдарлама үшін шешім қабылдау органы Басқару кеңесі болған, бірақ ол БҰҰ Бас Ассамблеясының қаулысымен таратылды. Ассамблея – БҰҰ-ның 193 мүше мемлекетінен құралған, әр төрт жыл сайын Найробидегі БҰҰ Хабитат штаб-пәтерінде отыратын әмбебап орган. Бірінші ассамблея 2019 жылдың мамыр айында өтті. Бірінші ассамблеяның төрағасы Мексика болды. Мексиканың төрағалығын Мексиканың көпжақты істер және адам құқықтары жөніндегі вице-министрі Марта Дельгадо Пералта ұсынды. Бағдарламаның екінші шешім қабылдау органы – атқару кеңесі, ол БҰҰ Хабитат Ассамблеясы сайлаған 36 мүше мемлекеттен және барлық аймақтық топтардың өкілдерінен тұрады. Кеңес жылына үш рет отырыс өткізеді. БҰҰ Хабитаттың Тұрақты өкілдер комитеті (CPR) Найробидегі Біріккен Ұлттар Ұйымы кеңсесінде аккредиттелген барлық тұрақты өкілдерден құралған. БҰҰ Хабитат хатшылығын БҰҰ Бас хатшысы ұсынатын және БҰҰ Бас Ассамблеясы мақұлдайтын атқарушы директор басқарады. Қазіргі атқарушы директор – Малайзиядан Маймуна Мохд Шариф, ол 2017 жылдың желтоқсанында тағайындалды. Атқарушы директордың орынбасары – Словакиядан Михал Млинар, ол 2022 жылдың желтоқсанында тағайындалды.

Дүниежүзілік қалалық форум (ДҮФ)

Дүниежүзілік қалалық форум 2001 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан әлемдегі ең маңызды мәселелердің бірі – қарқынды қалалану және оның қауымдастықтарға, қалаларға, экономикаға және климаттың өзгеруіне тигізетін әсерін қарастыру үшін құрылды. Соңғы екі онжылдық ішінде Дүниежүзілік қалалық форум тұрақты қалалану бойынша ең беделді жаһандық конференцияға айналды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам қоныстары бағдарламасы (БҰҰ-Хабитат) ұйымдастырған бұл форум – бірегей заң шығармайтын платформа және қалалық мәселелер бойынша ең көпке тараған халықаралық жиынның бірі. Алғашқы WUF 2002 жылы Найробиде (Кения) өтті және содан бері әлемнің түкпір-түкпірінде ұйымдастырылып келеді. Ол әлемнің әртүрлі аймақтарында екі жылда бір рет өткізіледі.

Дүниежүзілік қалалық науқан (ДҮК)

Дүниежүзілік қалалық науқан – БҰҰ-Habitat бастамасы болып табылады, ол әлем бойынша тұрақты қалалық дамуды және жайлы қалаларды ілгерілетуге бағытталған. Оның басты мақсаты – Біріккен Ұлттар Ұйымы 2016 жылы қабылдаған, келесі 20 жылға қалалық даму саясатын және стратегияларын басшылыққа алуға арналған «Жаңа қалалық күн тәртібінің» іске асырылуын қолдау. Науқанда үкіметтер, азаматтық қоғам ұйымдары, жеке сектор өкілдері және академиялық институттар сияқты әртүрлі серіктестер қалалық даму мәселелері бойынша бірлесіп жұмыс істейді. Ол қолжетімді баспана, тұрақты көлік жүйесі, қалаларды дамытудың келешегіне бағытталған жоспарлау және әлеуметтік интеграция сияқты бірқатар маңызды тақырыптарға назар аударады.

Дүниежүзілік мекен күні

Біріккен Ұлттар Ұйымы жыл сайын қазан айының бірінші дүйсенбісін Әлемдік мекендеу күні деп белгіледі. Бұл – қалаларымыз бен елді мекендеріміздің жағдайы және әрбір адамның лайықты тұруға құқығы туралы ойлануға арналған күн. Сондай-ақ, бұл адамзаттың болашақ мекендеуі үшін жа collective жауапкершілігін еске түсіру мақсатын көздейді.

БҰҰ-ның Хабитат сыйлығының құрметті орамалы

БҰҰ-ның Хабитат Құрмет Орамасы сыйлығы 1989 жылы тағайындалды және әлемдегі ең беделді адам қоныстану саласындағы сыйлықтардың бірі болып табылады. Оның мақсаты – адам қоныстарын құру, тұрғын үймен қамтамасыз ету, кедейлікте өмір сүретін немесе қоныс аударған адамдардың қиын жағдайын көрсету, адам қоныстарын дамыту және жақсарту, қалалық өмір сапасын арттыру арқылы ешкімді қалып қоймау қағидасын іске асыру, 2030 жылға дейінгі Тұрақты Даму Мақсаттарымен, әсіресе 11-ші мақсат – «Тұрақты қалалар мен қауымдастықтар» – үйлесімдегі ерекше үлес қосқан бастамаларды мойындау болып табылады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының жергілікті билік органдарының консультативтік комитеті

Біріккен Ұлттар Ұйымының Жергілікті билік органдарының консультативтік комитеті (UNACLA) 1999 жылғы 17/18 нөміріндегі БҰҰ-ның «Тұрғын үйлер және қалалық даму» бағдарламасының Басқару кеңесінің қаулысына сәйкес, «Тұрғын үйлер күн тәртібін» іске асыруда БҰҰ жүйесінің жергілікті билік органдарымен диалогты күшейту мақсатында консультативтік орган ретінде 2000 жылы құрылды. 2004 жылдың қыркүйегінде БҰҰ-ның «Тұрғын үйлер және қалалық даму» бағдарламасы Біріккен қалалар мен жергілікті үкіметтер ұйымымен ресми қарым-қатынас орнатты, ол қазір UNACLA-ға төрағалық етеді және оның 20 орынның 10-ын құрайды. UCLG БҰҰ-ның «Тұрғын үйлер және қалалық даму» бағдарламасымен бірлесіп UNACLA хатшылығын ұйымдастырады.