Кіріспе

Видам (vidam) – Франциядағы феодалдық атақ, орта ғасырлық латын тіліндегі vicedominus сөзінен туындаған термин. Авуэ немесе адвокатус сияқты, видам бастапқыда епархия епискобы графтың келісімімен таңдайтын діни емес лауазым болды. Оның міндеті – шіркеудің жердегі мүддесі үшін дінге жараспайтын функцияларды орындау, әсіресе, әділеттілік үшін күш қолдану және қорғаушы болып әрекет ету. Дегенмен, адвокатустан өзгеше, вице-доминус бастапқыда шіркеудің өкілі ретінде, епископтың орынбасары (locum tenens) немесе викарийі болып тағайындалған. Бірақ адвокаттың мәнін өзгертетін себептер видамның жағдайында да өзгерістерге алып келді. Видам де Шартр атағы ең танымал, оны түрлі салаларда көзге түскен және атағымен белгілі бірнеше адам иеленген. Теория бойынша, видам төмен дәрежелі атақ болғанымен, француз орта ғасырлық жүйесінде атақтың ерте тарихына байланысты іс жүзінде бедел мен құрметке ие болды.

Тарих

Каролингтер дәуірінде advocatus және vice dominus бір-бірімен алмастырылатын терминдер болды; тек 11-ғасырда ғана олар толық ажыратылды: avoué атағы көбінесе аббатхананы қорғаумен жүктелген ақсүйекке, ал vidame атағы епископтық орынды күзетумен айналысатын адамға арналды. 12-ғасырда феодалдық жүйе қалыптасуымен, avoué сияқты vidame лауазымы да мұрагерлікке көшті. Дегенмен, бұл атақ avoué атағына қарағанда әлдеқайда сирек кездесетін және құрметсіз болды. Advocatus көбінесе аббатхананы қорғау функциясын өзінің уақытша билігіне қосатын ірі барон болды, ал vidame әдетте епископқа қатаң бағынышты болатын кішігірім дворян еді. Vidame әдетте өкілдік еткен епископтық орынның атымен аталатын, бірақ кейде vidame өзін ресми феодынан емес, жеке иелігінен тарататын. Мысалы, Пиккиньи видам Амиен епископының өкілі, Герберой видам Бове епископының өкілі болды (өйткені король Филипп II Август өзі Франция жұбайы (pair de France), яғни мемлекеттік теңдес болған). Көптеген епископтықтарда vidame болмаған, оның функцияларын виконт немесе шателин атқарған. Орталық биліктің және қалалардың өсуімен vidame-дар өз функцияларын біртіндеп жоғалтты, ал атақ тек құрметті мақұлдауға айналды.

Функциялар

Видамның басты функциялары – епископтық округтың жер иеліктерін қорғау (соған сәйкес le vidamé немесе la vidamie деп аталды), епископты графтың сот алдында өкілдік ету, оның атынан епископтың жергілікті билігін жүзеге асыру (placitum немесе curia vice domini), сондай-ақ епископтық басқаруға бағынышты феодалдық әскерлерге басшылық ету болды. Мұның орнына, ол әдетте епископ сарайының жанында үйге ие болып, қаланың ішінде де, сыртында да жерлерге иелік етіп, кейде қаладан белгілі бір салықтар жинау құқығына қол жеткізген.