Кіріспе

Бистрица, сондай-ақ Ново Населье деп те аталады, Сербияның Нови-Сад қаласының қалалық ауданы. Бистрица (Сателлит қоса алғанда) қаланың ең көп халқы бар қалалық аймақтарының бірі болып табылады.

Аттар

Ескі атауы Ново Населье болды, бірақ 1992 жылы ресми түрде Бистрица деп өзгертілді. Дегенмен, елді мекен тұрғындарының көпшілігі әлі де ескі атауды қолдануды ұнатады. Венгр тілінде бұл жер Újtelep деп белгілі. Сателит шағын ауданы 1957 жылы "Спутник-1" спутнигінің ұшырылуымен және ғарыш дәуіріне деген қызығушылықтың артуымен байланысты, сондай-ақ ауданның қаланың көп бөлігінен алыс орналасқандығынан (қаланың серігі ретінде) аталды. Тозиновац шағын ауданы сол кездегі Нови-Сад қаласының мэрі Тодор Йованович Тозаның құрметіне аталды.

Атау шығу тегі

16-17 ғасырлардағы ескі карталарға сәйкес, 1694 жылы қала құрылғанға дейін, қазіргі Нови-Сад ауданында Бистрица деген ежелгі серб ауылы болған. Ескі қоныстың тағдыры белгісіз, себебі 18 ғасырдан бастап бұл жер ешбір картада көрсетілмеген. Қазіргі ауданның ресми атауы осы ауылдың атына байланысты берілген. 1528 жылы картограф Лазарь қазіргі Нови-Сад орналасқан аймақтың картасын жасаған, онда Бистрица (Bistritz) деп аталатын жер белгіленген. Бистрицаның ескі карталарда кездесуі Воеводина мұрағатының бұрынғы директоры, тарихшы Павел Станоевичтің зерттеулері арқасында анықталды. Бистрица деген ат 16-17 ғасырларға жататын жеті картада кездеседі. Олардың ішінде Петроварадин бекінісінің ар жағындағы аудан Бистрица деп аталған. Басқа нәрселермен қатар, бұл ат картографияны ғылыми негізге қойған әйгілі фламанд картографы Герард Меркатордың (1512-1594) картасында да кездеседі. Бистрица атауы славян тілінен (особылап серб тілінен) шыққан, ол жылдам ағыс немесе өзенді білдіреді. Бистрица және бистра топонимдері славян халықтары арасында кең таралған, сербтер қоныстанған барлық аймақтарда кездеседі. IV ғасыр римдік тарихшысы Аммиан Марцеллиннің мәлімдемесіне сәйкес, Дунайдың сол жағалауында Pistrensis Villa деп аталатын римдік шаруашылығы болған. Онда болашақ рим император-императрицасы Констанция, император Грацианның әйелі, сарматтардың қолына түсуден мүжілген. Ол Сирмиумға қашып құтылған. Кейбір пікірлер бойынша, кейінгі кезеңдегі славянша Bistrica Pistrensis сөзінің бұрмалануы болуы мүмкін. Якоб Хофман 1698 жылы жарық көрген «Жалпы тарихтың сөздігінде» осы жерді атап көрсеткен. Бұл аймақтың атының шығу тегі кемінде 374 жылға дейін барып тоқтаса керек. Қазіргі Нови-Садтың қай бөлігінде ежелгі Бистрица қонысы орналасқандығын анық айту қиын. Оның қазіргі осы атпен аталған ауданда болғандығын растайтын ешқандай дәлел жоқ. Археологтар Бистрица Ново Населье ауданында ортағасырлық ауылдың қалдықтарын тапты, бірақ оларды ежелгі Бистрицамен байланыстырмады. Бұл қалдықтар бұрынғы Донье Сайлово қонысының бөлігі болуы мүмкін деп саналады.

Орман және пикник алаңдары

Орта ғасырларда қазіргі Бистрица ауданында екі ірі орман болғандығы сөзсіз: Горня (Жоғарғы) және Донья (Төменгі). Горня (немесе Ченейска) орман қазіргі Бистрицаның солтүстік-батыс жағында, Сайловоға қарай орналасқан, ал 340 гектарға жуық аумақты алып жатқан Донья орман қазіргі Бистрицаның оңтүстік бөлігінде болды. Бұл өте гүлденген орман, қатал лишай, емен, қарағай, шаған және көктерек ағаштарына толы болған. Бұл жерді пайдалану құқықтарына байланысты алғашқы мәселелер 1748 жылдан кейін туды, осы кезде Нови-Сад өз әкімшілігімен еркін патшалық қаласына айналды. Осы уақытта қала әкімшілігі мен Футогтан келген билеушілер арасында жер шекаралары, соның ішінде су жолдары туралы даулар болды. Шешілмеген меншік мәселелеріне байланысты Футог иеліктерінің жұмысшылары су бөгеттерін бұзып тастаған. Осы кезде Донья орман Футог орманға тәуелді болды. Осы орман арқылы Футогқа, содан кейін Венаға және Орталық Еуропаның қалған бөліктеріне жол салынған. Футог билеушілерінің соңғысы – граф Чотек болды. Кеңейтімдерден кейін Нови-Сад резиденциясы Донье орманды қала орталығынан 6 шақырым қашықтықтағы демалыс орнына айналдырды. Орманның кіреберісінде аллеялар мен ойын алаңдары Венадағы ұқсас саябақтар стилінде безендірілді, сондықтан Нови-Сад резиденциясы орманның осы бөлігін Пратер деп атады. Пратердің алдында Пежичтер отбасының тавернасы орналасқан, ол Венгр көтерілісі кезінде өртеліп кеткен. 1848 және 1849 жылдардағы Венгр көтерілісі (немесе Серб қозғалысы) кезінде Донье орман кең көлемде ағаш кесуден қатты зақымдалды. 1874–1876 жылдары муниципалитет тоғайды қайта жаңғыртуға тырысты. 1877 жылы Бостанлыққа арналған жер бөлінді, бірақ көбінесе Ротквария резиденциясының қысымы салдарынан орман үнемі кішірейіп, бірте-бірте жоғалып кетті. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін орманның соңғы бөліктері де жойылды. Нови-Садтың ескі тұрғындары Донье орманның соңғы қалдықтары болған үш көктерек ағашы туралы айтады, олар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югоалат салынысымен кесілді. Бұл аумақтың солтүстік бөлігі көбінесе шөптесін жерлерден тұрды және 1913 жылдан бастап Нови-Садтың алғашқы әуежайының орны болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әуежай стратегиялық себептермен Батайницаға көшірілді. Ескі әуежайдың естелігін Детелинара ауданының орталығындағы танымал "Пилот" пабында көруге болады.

1950-1960 жылдардағы құрылыс

Доктор Слободан Ћурчићтің (Naselja Bačke geografske karakteristike, Novi Sad, 2007) кітабына сәйкес, бүгінгі Сателлит шағын ауданының шығыс бөлігінде 1952 жылы үйлер болған. Осы жердегі құрылыс 1956 жылдан 1957 жылға дейін жалғасты, ал алғашқы үйлер мен ғимараттар Тозиновац деп аталатын Сателлит ауданының орталық бөлігінде салынды. Бұл құрылыс кезеңі 1963 жылға дейін едәуір қарқынды жүрді. 1962 жылы аудандағы алғашқы бастауыш мектеп, Милош Крнянский (бұрынғы атауы Борис Кидрич) салынды. 1978 жылдың басында доктор Наталия Наташа Реба Құрылыс жер институты директорының орынбасары болып тағайындалды және Ново Насельедегі әлеуметтік бағытталған құрылыс бөлімінің басшысы болды, ал оның күйеуі Благое Реба (1938-2002) Ново Насельедегі көптеген тұрғын үйлерді жобалады. Сателлит ауданынан тыс алғашқы ғимараттар Бете Бркића көшесінде (қазіргі 18-26 үй нөмірлері) «Неймар» кәсіпорнымен салынды (ол келесі онжылдықтарда көптеген құрылыс жұмыстарын жүргізді). Бұл алғашқы биік ғимараттар 8 қабаттан тұратын тұрғын үйлермен қатар, жергілікті дүкендер, шеберханалар, саудагерлер мен кеңселерге арналған кеңістіктерді де қамтыды. 1978 жылдан бастап құрылыс қысқа үзілістен кейін жалғасты. Ақпан айының соңында қардың жылдам еруі салдарынан, аудан ылғалды жерде орналасқандықтан, жер асты суларының деңгейі көтерілді. Кейбір жерлерде судың тереңдігі жарты метрге жетті, ал кейбір ғимараттардың (А 4) іргетастары суға батып кетті. Қала әкімдігі мәселені шешкенге дейін суды үнемі сорғылап шығаратын бірнеше цистерналарды орнатты. Воеводина дене шынықтыру институтының жанынан 7100 шаршы метрді алып жатқан «Бірінші Воеводина бригадасы» Селячких Буна көшесінде орналасқан. Алғашқы оқушылар 1980/1981 оқу жылында қабылданып, құрылыс жұмыстары 1981 жылы аяқталды. Ол кезде бұл қаладағы ең ірі мектеп болды, бірақ оның сыйымдылығы күтілгеннен асып, көптеген оқушылар Милош Крнянский мектебіне тіркелді. Уақыт өте келе, ғимараттың сыртқы қасбеті ақ бояумен жабылып, терезелердің рельефтік өрнектері, күмбездердің астындағы рельефтік сызықтар, мұнаралардың контурлары және кіреберіс бағаналары қызыл түспен боялды. Сыртқы қасбеті 2019 жылдың соңына дейін толық боялды. 2021 жылдың тамызында шіркеудің айналасындағы жасыл аймақтар мен жолдар жыл соңына дейін тазаланды. Оның шығыс жағында шағын ойын алаңы салынды.

2000-шы жылдардағы құрылыс

1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс пен санкциялардан кейін Бистрицадағы құрылыс бірқашан тоқтап қалды. 2000 мен 2020 жылдар аралығында Тозиновацтың көп бөлігі Футоша жолымен байланыстыратын Бете Бркица бульварының кеңейтуі үшін сөгіліп тасталды. Бате Бркицаның оңтүстік жағында бірнеше жаңа тұрғын үйлер салынды. Жована Дучица бульварына бірнеше жолдар қосылды, осы арқылы аудан Ветерникпен және Драгослава Срейович көшесімен байланысты. Нови-Садтың 2030 жылға арналған Бас жоспарына сәйкес, Бистрица мен оның төңірегіндегі бос жатқан жерлер жаңа тұрғын үйлермен, халық демалатын және спорттық саябақтармен, мектептермен, ойын-сауық орталықтарымен, өрт сөндіру және полиция бөлімшелерімен, сауда және бизнес ғимараттарымен, мәдени орталықтармен (музейлер, галереялар, кітапханалар және жергілікті мәдени шараларға арналған басқа да жиналатын орындармен) толтырылады. Сателлит Тозиновац ауданындағы үйлердің қалдықтары көп қабатты үйлер салу үшін, сондай-ақ Сателлит жаңа базары мен "Милош Краньянский" мектебін қайта жаңарту үшін бұзылатын болады. Суботика бульварының (Еуропа бульвары) батыс бөлігінің көп бөлігі тұрғын және бизнес ғимараттары үшін жоспарланған. Жован Дучич және Кнез Милош бульварлары арқылы трамвай қатынай бастауы жоспарлануда. Жаңа жоспарланған құрылыстардың көпшілігі ауданның қалған ағаштармен жасылданған кеңістіктерін азайтады, қазіргі ағаш өсіру орталығының бір бөлігі құрылыс айманы ретінде белгіленген, сондай-ақ Суботика бульвары (Еуропа бульвары) маңындағы жасыл кеңістіктер де азаяды. Бистрицамен тығыз байланысты Юговицево ауданында орман-саябағы бар экологиялық аудан құру жоспарлануда, бұл аймақта ағаштар аз және тарихи тұрғыдан суы мол, батпақты жер екеніне қарамастан.

Мәдениет

Нови-Сад қалалық кітапханасының бөлімшесі Бистрицада орналасқан. Иована Дучича бульвары мен Радомира Раше Радуковича көшесінің қиылысында орналасқан Әулие Сава реліквияларының аудармасы шіркеуі – көптеген Бистрица тұрғындары үшін діни орталық, әсіресе Рождество алдындағы және басқа да діни мерекелерде. Қазіргі уақытта құрылысы аяқталмай тұр (шіркеу ішкі бөлігі мен қоңырау мұнарасы), бірақ шіркеу жұртшылыққа және діни қажеттерге ашық. Бистрица ауданында жыл сайын бірнеше мәдени фестивальдер өтеді. 2014 жылы Бистрица тұрғындары «Ново kulturno naselje» ұйымын құрды, оның басты мақсаты – мәдениетті насихаттау (әсіресе жастар арасында шығармашылықты мәдени-көркемдік бағдарламалар арқылы дамыту), қоршаған ортаны қорғау, қоғамда төзімділік пен құрметті қалыптастыру, сондай-ақ Бистрицаның жеке мәдени орталығы болуын қамтамасыз ету (бұрынғы Подунавль муниципалитеті орналасқан жерде). 2011 жылдың 18 қыркүйегінде құрылған «Новосадска бициклистичка иницијатива» (Нови-Сад велосипедтік бастамасы) жыл сайын «Новосадска Критична маса» (Нови-Садтың сынды массасы) атты велосипед шеруін өткізеді. Велосипед шеруінің жолдары көбінесе Бистрица ауданынан өтеді немесе оның шетімен қатар жүреді, бұл жергілікті тұрғындардың барлық жастағы және әлеуметтік топтарының іс-шараға қатысуына мүмкіндік береді. Шеру мен басқа да велосипедтік іс-шаралардың мақсаты – қалалық велосипед жүруді дамыту және жол қозғалысы қауіпсіздігі мен жол пайдаланушылары арасындағы төзімділік мәдениетін насихаттау. 2015 жылы Бистрица тұрғындары «Za zeleno Novo naselje» (Жасыл Ново Населье үшін) тобын құрды. Осы уақыттан бері топтың мақсаты – Бистрица ауданындағы қалған жасыл аймақтарды қарқынды қала құрылысынан қорғау, сондай-ақ барлық азаматтар үшін жақсырақ және адалрақ өмір сүру жағдайларын қамтамасыз ету. Олар бұл мақсатқа белсенділік, петициялар және жергілікті мәселелер туралы хабар тарату арқылы жетеді. Топ қаладағы басқа да ұқсас экологиялық қозғалыстармен де байланыс жасайды, мысалы «Dunavac Sordoš Informal азаматтық бастамасымен».

Ас мәзірі

Бұл ауданда серб және халықаралық тағамдар мен сусындарды ұсынатын көптеген жеке меншік пекарнялар, мейрамханалар мен кафелер орналасқан. Ең танымалдары – Бате Бркића 24 мекенжайындағы Alo кафе-пиццериясы (1984 жылдан бері жұмыс істейді), Stojana Novakovića 29 мекенжайындағы Gambriano кафе-пиццериясы (2001 жылдан бері жұмыс істейді) және Slobodana Jovanovića 18 мекенжайындағы Štrafta Fast Food (2017 жылдан бері жұмыс істейді).

Экономика

Бистрица, Нови-Садтың көптеген аудандары сияқты, тұрғын үйлермен қатар шағын бизнес орталықтары, банктер, сауда және қолөнер дүкендері, супермаркеттер сияқты сауда аймақтарын қамтиды. Бистрица тұрғындарының көпшілігі сондай-ақ Юговицево және Телеп аудандарының шетіндегі сауда орындарын пайдаланады.

Көлік

Тарихи тұрғыдан алғанда, Нови-Сад темір жолы ауданның шығыс жиегімен өтті. Оңтүстік қалалық темір жол байланыстарын жабу (темір жол вокзалын Лиманнан Яше Томича бульварына көшіру) нәтижесінде, келесі онжылдықтарда темір жол инфрақұрылымының көп бөлігі біртіндеп демонтаждалды. Ескі теміржол ауласы (1921 жылы Густав Эйфель бюросының жобалары бойынша салынған деген болжам бар) 2021 жылға дейін жүк пойыздары үшін пайдаланылды, содан кейін жаңа саябақтың ашылуымен соңғы теміржол рельстері демонтаждалып, алынып тасталды. Қазіргі уақытта ескі теміржол ауласын қалпына келтіріп, оны жаңадан салынған саябақпен жаяу көпірі арқылы байланыстырылған үлкен орталық саябақ кешенінің бір бөлігі ретінде пайдалану жоспарлануда. Бистрицаның батыс бөлігінде Javno Gradsko Saobraćajno Preduzeće (қалалық қоғамдық көлік компаниясы) орналасқан. 2, 6, 7, 8, 9, 13, 18, 51, 52, 53, 54, 55 және 56 автобус бағыттары осы ауданды басқа ірі қалалық аудандармен, сондай-ақ Адице, Футог, Ветерник және Бегеч сияқты жақын маңдағы елді мекендермен байланыстырады. Аудан велосипед инфрақұрылымымен жабдықталған, үлкен бульварлар мен көшелерде жаяу жүргіншілер жолдарынан бөлек велосипед жолдары бар. Велосипед тұрақтары көптеген маңызды қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың алдында орналасқан. 2014 жылдан бері "Vratimo Novi Sad Biciklistima" (Нови-Садта 2009 жылы басталған) бастамасы аясында, NS bike, жергілікті велосипед жалға беру компаниясы, Жована Дучич бульварынде өзінің велосипед тұрағын аймағына ие. Велосипед жалға беру қызметі сәуір айында велосипед маусымының басталуымен және желтоқсан айында аяқталады. Такси компаниялары қаланың барлық аудандарында жұмыс істейді, бірақ ауданда үш такси тұрағы бар: Йована Дучича бульвары, Универ Экспорт супермаркетінің жанында (26 такси орыны), Селячкина буна көшесі, Геронтология орталығында (7 такси орыны) және Футошка жолы, Сателлит шағын базардың жанында (8 такси орыны). Бистрицаның маңызды көшелері: Йована Дучича бульвары, Слободана Йовановича бульвары, Суботика бульвары немесе Еуропа бульвары, Войводе Степа бульвары, Кнеза Милоша бульвары, Футошка жолы, Радомира Раше Радуйковича көшесі, Бате Бркича бульвары, Сомборска рамп және т.б.

Білім

Бистрицада екі бастауыш мектеп бар: Prva vojvođanska brigada (1980 жылы салынған) және Miloš Crnjanski (1962 жылы салынған). "Милан Петрович" атындағы бастауыш және орта білім беретін мектебі де бар (2011 жылы салынған). Бистрицада "Радосное детинство" мектепке дейінгі білім беру мекемесіне қарасты үш балабақша жұмыс істейді: "Байка" (1969 жылы салынған), "Венди" (1980 жылы салынған) және "Гуливер" (2008 жылы салынған). Ауданда сонымен қатар бірнеше жеке балабақшалар да бар.

Денсаулық

Ново Населье Бистрица қоғамдық денсаулық сақтау орталығы – бүкіл ауданның басты денсаулық сақтау орталығы. COVID-19 пандемиясы кезінде бұл орталық қаланың негізгі тыныс алу жедел жәрдем пункті ретінде, сондай-ақ вирусқа қарсы вакцина салдырудың басты орны ретінде тағайындалды. Пандемия кезінде медбикелер мен дәрігерлер сияқты денсаулық сақтау орталығының көптеген қызметкерлері қаланың басқа денсаулық сақтау орталықтарына жіберілді, нәтижесінде Бистрица тұрғындарының көп бөлігі басқа медициналық көмек алу үшін өз дәрігерлері орналасқан орталықтарға баруға мәжбүр болды. Ауданды бірнеше жеке медициналық клиникалар мен стоматологтар (соның ішінде бір ветеринариялық клиника) және қаладағы ірі зейнеткерлер үйлерінің бірі қамтиды.

Спорт

Mladost футбол клубы мен олардың стадионы Йована Дучица және Кнеза Милоша бульварларының арасында орналасқан. 2022 жылдың наурызынан бастап клубтың футбол стадионы мен аренасы алты айлық құрылыс жұмыстарынан кейін қайта жаңартылды, клуб ғимараты жаңартылып, отыру орындары жаңартылып, кеңейтілді. Енді стадион 1400 көрерменді қабылдай алады және ірі футбол матчтарын өткізуге мүмкіндік береді.

Демалыс

Көршілікте бірнеше жеке теннис мектебі, сондай-ақ жеке және қоғамдық спорт залдары бар. Бистрицада 1970 және 1980 жылдардағы қала құрылысының арқасында ғимараттар арасында көптеген қоғамдық жасыл кеңістіктер бар, сонымен қатар көршілікте бірнеше саябақтар да бар. Бистрица және Игралище саябақтары – бұрынғы атомдық бомбалаудан қорғаныш үйлері орналасқан жерлерге айналдырылған, ал Радомира Раше Радюковича көшесіндегі жаңа тар саябақ (2021 жылы салынған) – негізінен пайдаланылмаған қала жерінен салынған. Көршілікте бірнеше иттерге арналған парктері де бар. Алғашқыда Жована Дучица мен Бате Бркица бульварларының қиылысында спорт орталығы мен жергілікті бассейн салу жоспарланған, бірақ 2006 жылдан бері құрылысы тоқтатылды және оның қайта жалғасатыны белгісіз. Қазіргі уақытта оның орны "Buvljak" блоха базары үшін пайдаланылуда (бұрын ол қазіргі Бате Бркица бульварының оңтүстік жағында орналасқан).