Мұстафа Кемал Ататүріктің түркілендіру саясаты

Кіріспе

Мұстафа Кемал Ататүрктің түркілендіру саясаты

Түрік тіліндегі қарыз сөздерді алмастыру – Ататүрктің түркілендіру саясатының бір бөлігі. Осман түрік тілінде араб және парсы тілдерінен көптеген қарыздар болған, сондай-ақ француз, грек және итальян тілдері сияқты еуропа тілдерінен де алынған сөздер бар еді. Бұл сөздер Түрік тілі реформасы кезінде Түрік тілі қауымдастығы (Türk Dil Kurumu, TDK) ұсынған түрік тіліндегі баламаларымен ресми түрде алмастырылды, бұл мәдени реформалардың және Ататүрктің реформалардың жалпы аясында Түрік Республикасы құрылғаннан кейін жүзеге асырылды. 1932 жылы Ататүрк құрған TDK түрік тілін зерттеумен қатар, шетелдік қарыз сөздерді (көбінесе араб тілінен) түрік тіліндегі сөздермен алмастыруға да тырысты. Қауымдастық тілден бірнеше жүз араб сөзін алып тастауға қол жеткізді. Осы процесте тілге енгізілген көптеген сөздер қазіргі түрік тіліндегі түбірлерден туындаған, бірақ TDK ғасырлар бойы қолданылмаған ескі түрік сөздерін де қолдануды ұсынды, мысалы, yanıt, birey, gözgü. Бұл сөздердің көпшілігі бүгінде кеңінен қолданылады, ал олардың бұрынғы баламалары көне деп есептеледі. Кейбір сөздер тіл реформасына дейін де қолданылған, бірақ парсы тіліндегідей жиі қолданылмаған. Кейбір сөздер ауылдық аймақтардан алынған, бірақ олардың көпшілігі басқа мағыналарды білдірді, мысалы, ürün. Моңғол тілі де маңызды рөл атқарды, өйткені ол көне түркі тілдерінен алынған ulus және çağ сияқты сөздерді сақтап қалды. Сөздік қолданысында ұрпақтар арасында айырмашылықтар бар. 1940 жылға дейін туған адамдар көбінесе ескі араб тілінен шыққан сөздерді (соның ішінде қолданыстан шыққандарын да) қолданады, ал жас ұрпақ көбінесе жаңа сөздерді пайдаланады. Кейбір жаңа сөздер кеңінен қабылданалмады, себебі олар ескі баламаларының мағынасын толық жеткізе алмады. Көптеген жаңа сөздер сәл өзгеше мағынаға ие болды және оларды ескі баламаларымен толығымен алмастыруға болмайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, араб тілі мешіттерде қолданылатын тіл болса, парсы тілі білім мен поэзияның тілі еді. Кез келген тілдің қасақана қолданылуы ("батыс" сөздерін қабылдамау) діни мағынаны немесе романтизмді білдіруі мүмкін. Сол сияқты, еуропалық сөздерді қолдану "заманауи" сипат беру үшін таңдалуы мүмкін. "Таза түркі" сөздерін қолдану ұлтшылдықтың көрінісі ретінде немесе тілдік "жеңілдету" ретінде қолданылуы мүмкін.

The replacing of loanwords in Turkish is part of a policy of Turkification of Atatürk. The Ottoman Turkish language had many loanwords from Arabic and Persian, but also European languages such as French, Greek, and Italian origin—which were officially replaced with their Turkish counterparts suggested by the Turkish Language Association (Türk Dil Kurumu, TDK) during the Turkish language reform, as a part of the cultural reforms—in the broader framework of Atatürk's reforms—following the foundation of the Republic of Turkey. The TDK, established by Atatürk in 1932 to research the Turkish language, also sought to replace foreign loanwords (mainly Arabic) with their Turkish counterparts. The Association succeeded in removing several hundred Arabic words from the language. While most of the words introduced into the language in this process were newly derived from existing Turkish verbal roots, TDK also suggested using old Turkish words which had not been used in the language for centuries; like yanıt, birey, gözgü. Most of these words are widely used today, whereas their predecessors are considered archaic. Some words were used before language reform too but they were used much less than the Persian ones. Some words were taken from rural areas but most of them had different meanings, like ürün. Mongolian also played an important role too, because Mongolian preserved the old Turkic borrowings, such as ulus and çağ. There are generational differences in vocabulary preference. While those born before the 1940s tend to use the old Arabic origin words (even the obsolete ones), younger generations commonly use the newer expressions. Some new words have not been widely adopted, in part because they failed to convey the intrinsic meanings of their old equivalents. Many new words have taken up somewhat different meanings, and cannot necessarily be used interchangeably with their old counterpart. Historically, Arabic was the language of the mosque and Persian was the language of education and poetry. A deliberate usage of either (eschewing the usage of a "western" word) often implies a religious subtext or romanticism, respectively. Similarly, the use of European words may be favored to impart a perceived "modern" character. The use of "pure Turkic" words may be employed as an expression of nationalism or as a linguistic "simplification".

Араб тілінен алынған алмастырылған қарыз сөздер

Тізімде Осман түрік сөзі, сөздің түрік тіліндегі қазіргі жазуы (TDK ұсынғандай), қазіргі түрік тіліндегі баламасы және оның ағылшын тіліндегі мағынасы берілген. Арабтар өз тілінде келесі сөздерді де қарыз сөз ретінде қолданған. * Қазіргі түрік тілінде жаңа түрік тіліндегі әріптестерімен бірге әлі де қолданылып жүрген ескі сөздер. ** Ескі сөздерге қарағанда сирек қолданылатын жаңа сөздер. Осман түрік сөзі және оның транслитерациясы Осман түрік сөзінің қазіргі заманғы орфографиясы Қазіргі заманғы түрік тіліне баламасы Мағынасы Ағылшын тілінде Ескертпелер عفو ايتمك afv etmek* affetmek bağışlamak кешіру парсы тілінен "сақтау" bağışla сөзінен. اخلاق ahlak* ahlak töre әдет-ғұрып, этика Ежелгі түркі тіліндегі "töre" – "әдет-заң" сөзінен. Konsonant Бұл қарыз сөз қазір қолданылмайды. kundura * ayakkabı аяқ киім итальяндық condura сөзінен. Түрік сөзі жиірек қолданылады. otoban * otoyol тас жол неміс тілінен Autobahn сөзінен. Қарыз сөз де, түрік сөзі де қолданылады. vokal ünlü дауыс дыбысы неміс тілінен Vokal сөзінен. Бұл қарыз сөз қазір қолданылмайды. pezevenk * dümbük ** құтыр армян тілінен բոզավագ (bozavag) сөзінен. Түрік сөзі аз таралған.