Кіріспе

Батыс Солтүстік Американың аршасының түрі
Speciesbox
|image = Juniperus scopulorum, Badlands National Park, South Dakota 01. jpg
|image caption = Juniperus scopulorum Badlands Ұлттық паркінде, Оңтүстік Дакота штатында
|status = LC
|status system = IUCN3.1
|status ref = Жас ағаштар тар пирамида пішіндес болады, бірақ есейген кезде дөңгелек, сопақ немесе жайылып, біркелкі емес қалыптасады. Олардың бір немесе бірнеше сабағы болуы мүмкін. Топырақтың астына енуі қиын және ылғал жетіспейтін жағдайда Juniperus scopulorum-ның тамырлары жайылады. Олар топырақтың жоғарғы қабатында көп және талшықты болады. Топырақ терең және жақсы дренажланған болса, олар тереңге өседі. Жемістері көбінесе екі тұқымды болады, бірақ бір немесе үш тұқым да болуы мүмкін; олар шамамен 18 айда піседі. Тозаңдағыш гүлдері ұзын, көктемнің басында, әдетте сәуір айында тозаң шашады.

Химия

Роки тауларының шалғыны хош иісті өсімдік. Көндігінен алынған эфир майы цис-тужопсен, α-пинен, цедрол, алло-аромадендрен эпоксиді, (E) кариофилен және виддрол қосылыстарымен ерекшеленеді. Бұтақ майы негізінен α-пиненнен, ал жапырақ майы негізінен сабиненнен тұрады. Елендермен жасалған тәжірибелер көрсеткендей, сабинен сияқты оттегі бар монотерпендер, тік ішек бактерияларын тежейді және елендер осы заттардың азырақ мөлшеріндегі жапырақтарды көбірек жейді.

Ұқсас түрлер

Juniperus scopulorum шығыс қызыл кедрімен (Juniperus virginiana) тығыз байланысты және олардың ареалдары Ұлы жазықтарда жанасқан жерлерде жиі будандасады. Мексикадағы Чихуауа штатындағы бұрынғы Колония Пачеко орнына жақын жердегі шаған ағаштары Juniperus blancoi-мен гибридтес. Табиғатта бір тұқымды шағанмен гибридтер пайда бола ма дегенде пікір таласы бар. Бұрын ағаштар оның екі жақын туысының бірі – Juniperus virginiana немесе Juniperus occidentalis деп саналған. Түрдің бір бөлігі 1876 жылы Джордж Вази тарапынан Juniperus virginiana var. montana деп, ал 1877 жылы Джордж Энгельманн Juniperus occidentalis var. pleiosperma деп сипатталған. Ботаниктер оның дұрыс жіктелуін талқылауды жалғастырып келеді, 1900 жылы Пер Аксель Ридберг оны жаңа туысына – Sabina scopulorum көшіруді ұсынды, ал 1983 жылы Альберт Эдвард Мюррей оны Juniperus virginiana subsp. scopulorum атауымен субэспалық деңгейге қайта жіктеген мақала жариялады. Дегенмен, 2024 жылғы мәліметтер бойынша Plants of the World Online (POWO) және World Flora Online (WFO) сайттарында синоним ретінде тізімделген.

Аттар

Juniperus тұқымдасының атауы ботаникалық латын тілінен гөрі классикалық латын тілінен шыққан, және бұл ағаш түріне ежелгі заманда қолданылған есім болды. Түрдің атауы (спецификалық эпитет), scopulorum, латын тілінен алынған, "тасты тік жарлардың" деген мағынаны білдіреді, бұл оның тасты жерлерде жиі кездесетініне сілтеме жасайды. Оның ағылшын тіліндегі ең көп таралған атауы – "Rocky Mountain juniper" – алғаш рет 1841 жылы Juniperus occidentalis-ке қолданылған. J. scopulorum бастапқыда шығыс қызыл кедрімен бір түр деп есептелгендіктен, оған ерекше жалпы атау қажет болмады, және ол түр ретінде танылғанда көбінесе "Rocky Mountain red cedar" деп аталды, ал қазір бұл атау Thuja plicata-ға қолданылады. "тау қызыл кедрі", "сағындыратын қарағай", және "Роки тауының қызыл кедрі".

Таралуы және мекендейтін ортасы

Рокки тауларының аршалары басқа жаңа әлемнің арша түрлерінен гөрі кеңірек тараған, бірақ ол көбінесе сирек кездесетін түр. Көбінесе олар оқшауланған топтарда, шағын тоғайларда немесе өсіп тұрған ормандарда кеңінен шашырап өседі. Бұл түр ponderosa қарағай (Pinus ponderosa) ормандары және Gamble емені (Quercus gambelii) басым аймақтар сияқты ормандардың шағын бөлігін құрайды. Олар көбінесе кедей, құрғақ топырақтарда, әсіресе базальт, әк тас, құмтас, лава және тақтатастан пайда болған жерлерде кездеседі. Сонымен қатар, олар құрамында көп мөлшерде саз бар немесе табиғи түрде цементтелген, мықты қатты топыраққа төзімді. Олар қорғалған жерлерде үлкенге жетеді, бірақ топырағы жоқ жартастар мен биік қыраттарда да сәтті өсе алады.

Экология және табиғатты қорғау

Төменгі биіктіктерде, өрт болмаған жағдайда, Juniperus scopulorum өсімдік тобының соңғы кезеңінде пайда болатын, және тұрақты ортаға бейімделген климакс түрі болып есептелуі мүмкін. Рокки таулық аршасы салыстырмалы түрде баяу өсетін түр, бір жерде 30 сантиметр биіктіктегі жас өсімдіктердің орташа жасы сегіз жылды құрайды. Juniperus scopulorum жапырақтарын, әсіресе қыс мезгілінде, қасқыр жиі жейді. Олардың қыста азық іздеу әдеттерін зерттеу көрсеткендей, үлкен шалфей (Artemisia tridentata) және ащы жусан (Purshia spp.) олардың қысқы рационының үштен екі бөлігін құрауы мүмкін. Паразиттік өсімдік – аршаның қарақұмыры (Phoradendron juniperinum) Рокки таулық аршасын, басқа арша түрлерімен бірге, қожайын ретінде пайдаланады. Ағаштарға зиян келтіргенімен, ол басқа қылқан жапырақты түрлерге шабуыл жасайтын жәндіктердей қауіпті емес. Аршаның қарақұмырымен жұққаннан кейін, паразитті қожайыннан алып тастау өте қиын немесе мүмкін емес. Қарақұмырдың жидектері қыс мезгілінде жеміс жейтін құстарға тамақ ретінде қызмет етеді. Монтана штатында қарағай-аршалы ормандарды зерттеу көрсеткендей, Рокки таулық аршаларында қайғылы көгершіндер оларды ұя салу орны ретінде пайдаланады, бірақ олар иілгіш қарағайларды артық жақсы көреді. Пиноялық аршалы ормандарда жүргізілген басқа зерттеуде қайғылы көгершіндер аршаларды ұя салу орны ретінде артық жақсы көреді. Оларды ұя салу үшін пайдаланатын тағы бір құс – бұл үскірік. Солтүстік жазықтарда Рокки таулық аршалары тікелей немесе жанама түрде құстардың көптеген түрлерін қолдайды. Америкалық қызғалдақ – бұл тоғайларда ең көп кездесетін түрлердің бірі. Бұл тоғайларда жыл бойы байқалатын басқа құстар: қара бас кикірегіш, қара қарға, ұзын құлақты сұңқар. Тиісті атауы бар арша сұңқары да J. sopulorum тоғайларын қолданады, бірақ ол әсіресе бір арша түрін артық жақсы көрмейді. Көптеген әнші құстар жұмсақ, сәл тәтті конустарды, соның ішінде американдық қызғалдақтарды, солитерлерді және балауыз қанаттыларды қуана жейді. Богемиялық балауыз қанаттылар осы жидектерді көп мөлшерде жеуімен ерекшеленеді. Доктор Эдгар Александр Меарнстың бақылауымен жүргізілген тәжірибеде, құс бес сағат ішінде 900 данасын жеді. Ірі жануарлар да конустарды жейді, олардың ішінде қара аюлар, бигхорн қойлары және қасқырлар бар. Сол сияқты NatureServe 2016 жылы оның жағдайын қарап шығып, оны "жаһандық деңгейде қауіпсіз", G5 деп бағалады. Олар Саскачеван және Оклахома штаттарында осы түрдің популяциясы "Қауіпті жағдайда" (S2) екенін анықтады. Сонымен қатар, Альберта және Орегон штаттарының популяцияларына "Көмекке мұқтаж" (S3) статусы берілді.

Белгілі ағаштар

Юта штатындағы бір нақты ағаш, Jardine Juniper, 1500 жылдан асып кеткен деп есептеледі, бірақ бұрынғы қателі бағалаулар оның жасын 3000 жыл деп көрсеткен. Нью-Мексикода табылған өлген діңге 1888 сақина тіркелді, ал сол аймақтағы басқа да ағаштардың 2000 жылдан асып кетуі күдікті. Жеке ағаштардың өмір сүру ұзақтығы көбінесе 250-300 жылды құрайды. Бұл түрдің ең ірі ағашы Юта штатының Каше ұлттық орман паркіндегі Логан каньонында орналасқан. Ол соңғы рет 2014 жылы өлшенді. Өсімдіктер саудасында осы түрдің 100-ден астам сорттары бар. 'Blue heaven' – осы түрдің көптеген тік өсетін сорттарының бірі. Рокки тауларының қарағаюлары сияқты, ол ыстық, ылғалды ауа райына және тұрақты ылғалды жағдайларға төзбейді және көбінесе ылғалды климатта тамыр шіруіне шалдығады. 'Skyrocket' – жиі айтылатын сорт. Ол бау-бақшаларда кеңінен таралған сәндік өсімдік, өте жіңішке, тік өсу қабілеті үшін өсіріледі. Кейде оны Juniperus virginiana 'Skyrocket' деп те атайды, себебі осы сорттың түпкі атасы саналатын жабайы өсімдіктің жіктелуі туралы пікірталас бар. Ол алғаш рет 1949 жылы Индиана штатының Саут-Бенд қаласындағы Schuel Nursery-де 'Pilaris 1' деген атпен таныстырылды. Огайо штатының Университеті бұл сортты кедр алмасының қызыл тотығына төзімді, бірақ иммунды емес деп санайды. 'Wichita Blue' сорты – бұл түрдің тек еркек дараларынан іріктелген сорт. Оның пішіні конус тәрізді, жапырақтары көк-жасыл, өсуі баяу. Оның қысқа төзімділігі түрге тән. Көптеген қарағайлар сияқты, Рокки тауларының қарағаюлары да көптеген саңырауқұлақтармен зарарлануы мүмкін. Кедр алмасының қызыл тотығы (Gymnosporangium juniperi virginianae) сезімтал қарағайларда қыста 5 сантиметрге дейін жететін қатты сабақтарда ісіктерді тудырады. Бұл қарағайдың өзіне көп зиян келтірмейді, бірақ көктемде ісіктер жұмсақ, иісті мүйіздерді шығарады, олар алмалар мен раушангүлділер отбасына жататын өсімдіктерге жұқтыратын спораларды бөліп шығарады, онда бұл ауру әлдеқайда қауіпті. Осы себепті аурудың таралуын азайту үшін алма ағаштарының жанына қарағай отырғызу ұсынылмайды. Рокки тауларының қарағаюлары қарақшы тотығына (Gymnosporangium globosum), квинс тотығына (Gymnosporangium clavipes) және қарағайдың тотығына (Gymnosporangium nidus avis) да бейім. Емдеу тек инфекцияны кесіп тастаудан тұрады, бұл ағаштың сыртқы түрін жақсартады, себебі инфекция қарағайдың денсаулығына қауіп төндірмейді. Еуропада оған Dichomeris marginella деген жәндік шабуылдайды.

Ағаш

Рокки Маунтин Жүніс ағашы шипаланған кезде шіруға төзімді, ал болат қоршау бағаналары кеңінен қолданылғанға дейін олар Америка батысында қоршаулар салу үшін жиі жиналатын. Ағашы жеңіл, шығыс қызыл кедрінен кем қатты. Олардың күші, түсі және сыртқы түрі жағынан екеуін ажырату қиын. Сыртқы сабы ақшыл, ал ішкі ортасы ақ немесе күлгін сызықтарымен қою қызыл түсті. Көбінесе кішкентай мөлшері болғандықтан, олар көбінесе ағаш ретінде қолданылмайды, тек шкафтар мен сандықтарға "кедр" қаптамасы сияқты арнайы өнімдер жасау үшін пайдаланылады, олар көбелектерді қуып шығарады.

Дәстүрлі қолданыстар

Кейбір таулық үндістер тайпалары жөтел мен қызбаны емдеу үшін жапырақтары мен қабығының ішкі бөлігінен жасалған тұндырманы қайнататын. Шишалар да кейде ішек тазалауға және суық тигенде емдеуге қолданылатын сусынға қайнатылып дайындалған. Көптеген американдық халықтардың мәдениетінде, емдеу рәсімі сияқты шараларды өткізу алдында, жанып жатқан аршаның түтіні зұлым рухтарды қуу үшін қолданылады. Піскен жидектердің аз мөлшерін апат жағдайында тамақ ретінде немесе етке шай сияқты дәмдеуіш ретінде пайдалануға болады. Кептірілген жидектерді қуырып, ұнтақтап, кофеге орнына қолдануға болады.