Кіріспе

Қазіргі Мерзифон – мектептері, ауруханалары, соттары және басқа да маңызды инфрақұрылымы бар, бірақ мәдени мүмкіндіктері шектеулі Анатолияның әдеттегі ірі, бірақ тыныш қаласы. Жанында ірі әуе базасы орналасқан. Мерзифон Калифорния штатындағы Плезант-Хилл қаласымен бауырласып, байланыс орнатып отыр.

Этимология

Бұрынғы атауларының арасында Марзифун, Мерсиван, Марсован, Марсиван, Мерсуван, Мерцпонд және Мерцбан болған. Атаудың шығу тегі, көрінетіндей, "марш лорд" немесе аудан әкімі деген мағына беретін парсы тіліндегі "Марзбан" атауымен байланысты, бірақ нақты байланысы белгісіз. Дегенмен, ғалым Ожан Өзтүрк бастапқы атаудың Марсиван (парсы тіліндегі "марз" – шекара, армян тіліндегі "ван" – қала) болғанын, яғни "шекаралық қала" дегенді білдіретінін айтады.

География

Өзенмен суарылатын жазықта орналасқан Мерзифон, Анкара мен Қара теңіз жағалауындағы Самсун қалалары арасындағы жол бойында, Самсуннан 109 км, Анкарадан 325 км және Амасия қаласынан батысқа қарай 40 км қашықтықта жатыр.

Климат

Мерцифонда жаз айларында жылы, Жерорта теңізі климаты басым (Köppen: Csb). Қыс айларында ауа райы қоңыржай суық, ал жаз айларында жылы болады.

Римге дейінгі тарих

Археологиялық деректер (жүздеген оба немесе хеюктер) бұл суы мол аймақтың тас дәуірінен бері (кем дегенде б.з.д. 5500 жылдан) мекенделгенін көрсетеді. Алғашқы бекіністерді Хеттер салған, олар шамамен 1200 ж.б.д. Қара теңізден келген шабуылшылармен қуылған. 700 жылдан кейін бекіністерді фригиялықтар қайта салды, олар көптеген обалар мен басқа да іздер қалдырды. 600 жылдан бастап фригиялықтар Кавказ таулары арқылы келген киммерийліктердің шапқындарымен ығыстырылды; осы кезеңге қатысты қабірлер қазылып, олардың ішіндегі заттар Амасия мұражайында қойылған. Мерзифон содан кейін Қара теңіз жағалауын Амасиядан басқарған Понт патшаларының сауда орталығына айналды.

Рим мен Византия

Амасия ауданы Рим дәуіріндегі азаматтық соғыстарда қиратылған, бірақ Мерзифон император Адрианның бұйрығымен қайта жаңартылды. Амасия мұражайында Мерзифондағы рим ғибадатханаларынан табылған жәдігерлер де қойылған. Рим үкімдігі кезінде қаланың қабырғалары мен бекіністері нығайтылғандықтан маңызы артты, және ол Византия үкімдігі кезінде де берік болды (Рим империясы 395 жылы бөлінгеннен кейін), бірақ 8 ғасырда Исламның кеңеюі кезінде араб әскерлері қысқа мерзімге басып алды. Осыдан кейін қорғану үшін Булак қамалы салынды.

Түрік пен Осман империясы

11 ғасырда Данияшменд әулеті Мерзифонда ислам дінін орнатты, ал Византиялықтар ешқашан билікті қайтадан иеленбеді. Данияшмендтерден кейін Сәлжұқ түркілері, Ильханидтер, ал 1393 жылдан бастап Османдықтар билік етті. Мерзифон Осман империясы үшін маңызды қала болды, себебі ол Амасияға жақын орналасқан (осман сұлтандықтарының мұрагерлері сол жерде тәрбиеленіп, таққа дайындық көрді). Түрік саяхатшысы Эвлиа Челеби оны 17 ғасырда жақсы бекітілген сауда қаласы ретінде сипаттаған. Мерзифон армян геноцидінде (1915-1917 жылдары) қаза тапқан деп саналатын «Аревордик» (күн балалары) аталатын армян зороастрийлерінің соңғы қауымдастықтарының біріне мекен болды. 19 ғасырға қарай Мерзифон еуропалық сауда және миссионерлік қызмет орталығына айналды, ал 1862 жылы американдық миссионерлер мұнда семинария ашты. 1886 жылы Мерзифонда Анатолия колледжі құрылды (1893 жылы ол қыздарға да қызмет көрсету үшін кеңейтілді). 1914 жылға қарай колледждерде 200-ден астам пансиондық оқушы оқыды, олардың көпшілігі грек және армян ұлтынан болды. Аталған кешенде Кіші Азиядағы ең ірі ауруханалардың бірі мен 2000 балаға арналған жетімдер үйі де болды. Алайда, қала армян ұлтшылдығының және батысқа қарсы көңіл-күйдің ошағына айналды (1915 жылы армяндар «Марсован» деп аталатын қала халқының жартысын құрады). 1890 жылдары кем дегенде екі рет дүрбелең болды, бірақ келген зиян қалпына келтірілді. 1915 жылы 11 000-нан астам армян қаладан (өткен жылы шамамен 30 000 тұрғыны болған) өлім жолымен жер аударылды; тағы да бірі өлтірілді, ал олардың мүлігі тәркіленіп, түрік тілдес адамдарға сатылды, бұл Осман соғысының қажеттіліктеріне жәрдемдесу үшін жасалған деп есептеледі, бұл туралы миссионер Джордж Э. Уайт жазған. Сонымен қатар, 1915 жылы Османдықтар бірнеше грек еркектерін өлтірді, ал әйелдер Осман әскерімен бірге жүруге мәжбүр болды. Ұзақ сапардан шаршағандар сәбилерімен бірге жол бойында тасталып кетті. Грек-түрік соғысынан кейін Мерзифон колледжі жабылып, Мерзифондағы барлық қалған христиандар Грекияға көшірілді, онда 1924 жылы Салоникиде жаңа Анатолия колледжі ашылды.

Түрік Республикасы

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Осман империясы құлағаннан кейін де наразылықтар жалғасты. Осман империясының бұрынғы жерлеріне капитуляция шарттарын сақтау үшін британ әскерлері жөнелтілді, олардың бір бөлігі 1919 жылы Мерзифонға келді, дәл сол кезде Джордж Уайт оралып, колледжді және жетімдер үйін қайта ашты, сондай-ақ орын аударған армян аналары мен нәрестелері үшін жаңа "сәбилер үйін" ашты. Бірақ британдық әскерлер көп ұзамай шығып кетті, және Мерзифондағы наразылықтар жалғасты.

Көрікті жерлер

Мерзифонның басты тартылысы – 1666 жылы салынған Мерзифонлы Қара Мұстафа Паша мешіті. Бұл мешіт Амасия аймағымен танымал болған, ішкі жағы суреттелген күмбездері бар әдемі шадырвандардың (құнақтау орындарының) бірін ұсынады. Мешіт кешенінің көп бөлігі, оның ішінде хамам мен бедестен сақталған және бүгінге дейін пайдаланылуда.

Белгілі жергілікті тұрғындар

Қара Мұстафа Паша (1634–1683) – Осман империясының ұлы визирі, Венаны бағындырудағы сәтсіздікке жауапты деп танылды. Сұлтан осы сәтсіздік туралы есеп алғаннан кейін Қара Мұстафа Пашаға өз өлімін өзіне-ақ келтіруін бұйырды. Осман империясының адал қызметшісі болғандықтан, ол бұйрыққа бағынып, 1683 жылғы Рождество күні Белградта жібек арқанмен дарға асылды.