Кіріспе

Валлабха құрған индуизмнің вайшнавтық дәстүрі Пуштимарга немесе Пуштимарг, сондай-ақ Валлабха Сампрадая деп аталады, бұл вайшнавизмнің бір сектасы. Оны 16 ғасырдың басында Валлабха (1479–1531) құрды, кейіннен оны ұрпақтары, әсіресе Витталанатха кеңейтті. Пуштимаргтың ізбасарлары Кришнаға табынады, ал дәстүр Бхагавата Пуранада және Говардхана төбесіндегі оқиғалармен байланысты, жас Кришнаның әмбебап махаббат тақырыбындағы құлшылық практикаларын ұстанады. Пуштимарга сампрадая Валлабханың Шуддхадвайта философиясын қабылдайды. Осы философияға сәйкес, Кришна – жоғарғы мәңгілік құдай, барлық нәрсенің бастауы, ал адам жаны Кришнаның құдайлық нұрымен нұрланады және рухани азаттық Кришнаның инаят-шапағаты арқылы жетеді. Кришна сектада сева арқылы құлшылыққа алынады, оның сваярупалары немесе мүсіндері мұқият және жомарт түрде тамақ, сусын, музыка және өнермен қызмет көрсетіліп, оның Браджадағы жастық шағындағы күнделікті өмірі қайта жаңғыртылады. Осы дәстүрді ұстанатындар пуштимаргилер немесе пуштимаргиялық вайшнавтар деп аталады. Оның Үндістанның Раджастан және Гуджарат штаттарында, сондай-ақ әлемнің әртүрлі аймақтарындағы диаспорада көптеген ізбасарлары бар. Натдварадағы Шринатхджи ғибадатханасы – Пуштимаргтың басты қасиетті орны, оның тарихы 1669 жылға дейін жетеді.

Валлабха

Валлабха Оңтүстік Үндістандағы телугу брахман отбасында дүниеге келген. Ол санскрит кітаптарында дәстүрлі білім алып, өте қабілетті оқушы болған. 1494 жылы оған Кришнадан Брахмасамбанда мантрасы берілген көрініс болды, ол адам жанының қателіктерін тазарту үшін қолданылуға тиіс еді. Ол бұл мантраны алдымен Пуштимарганың алғашқы мүшесі болған Дамодардас Харсаниге берді. Говардхан төбесіне барғанда, ол Девадамана ретінде табынылған тастың Шри Натаджидің шварупасы екенін жариялады және құдайға арналған ресми севасын орнатты. Ол үй шаруасының жолын ұстанды және Гопинатха мен Витталанатха есімді екі ұлы болды. Виджаянагарада ол діни пікірсайыста жеңіске жетіп, Вишнушвами сампрадаясының ачарья атағын алды. Өмірі бойы ол Үндістанды үш рет қажылыққа сапар шекті, онда ол негізінен Ганг жазығы мен Гуджараттан жаңа мүміндерді тартты, олардың көпшілігі саудагерлік немесе егіншілік касталарынан шыққан, оларға тазалықтың идеалдары тартымды болды. 1530 жылы ол қайтыс болды және үлкен ұлы Гопинатханы өзінің ізбасары етіп тағайындады.

Витталанатха

1540 жылы Валлабха жалдаған Шри Натаджидің Гаудия діни қызметкерлері Говардхан төбесінен қуылды, бұл Пуштимаргаға қасиетті бейнеге табынуды толық бақылауға мүмкіндік берді. 1542 жылы Гопинатта қайтыс болды, одан кейін ұлы да көп ұзамай дүниеден өтті, соның салдарынан Витталанатта Пуштимарганың басшысы атанды. 1543 жылдан 1581 жылға дейін Витталанатта Гуджаратқа қаржы жинау үшін сапарлар жасады, онда ол көптеген саудагерлерді, егіншілерді және шеберлерді дінге өткізді. Ол индуист және моғол патшаларының сектаға демеушілік көрсетуіне де зор үлес қосты. Әкесінің заманындағы қарапайым севаны Кришнаның күнделікті өмірін қайта жасайтын терең эстетикалық тәжірибеге айналдырды, онда оған қымбат киімдер, әшекейлер, хош иістер мен мол тағамдар сыйланды. Рәсімдердің тартымдылығын арттыру үшін сурет салу және поэзия өнері де қосылды. Жеті ұлының арасында Кришнаның маңызды сваярупаларын (svarūpas) бөлісті. Витталанаттаның қайтысынан кейін сектаның рухани басшылығы оның жеті ұлы арасында бөлінді, оларға Кришнаның маңызды сваярупаларын (svarūpas) таратты және брахмасамбандха мантрасын беру, яғни жаңа мүшелерді қабылдау құқығын берді. Осылайша Пуштимарга жеті үйге (Сат Гар) немесе жеті таққа (Сат Гадди) бөлінді, Валлабхачарьяның барлық еркек ұрпақтары осы құқықтарға ие болды. Бұл ұрпақтар «махараджа» (Ұлы патша) немесе «госвами» (Малдың иесі) атақтарын алады, ал бірінші үйдің бас махараджасы тилкаят атағын алып, біріншілердің бірі болып есептеледі.

Брайдың кейінгі тарихы

Витталанатханың ұлдары моғол императорларынан сектаның қолдауын алуда сәттіліктерін жалғастырды. Витталанатханың ұлы Гокуланатта санскрит тілінде және әсіресе Брадж Бхаша тілінде көптеген мәтіндер жазды, олар Валлабханың еңбектеріндегі тақырыптарды оңай түсінілетін тілде қайта баса көрсетті. Гокуланатта сол дәуірдегі ең көрнекті Пуштимарга өкілі саналады және секталық деректерге сәйкес, император Джахангирге үлкен ықпалы бар болған Джадруп атты шайва тантрикалық аскеттен секталық тилактар мен тулси малаларын кию құқығын қорғады. 1600 жылдардың басында үйлер Шри Натаджиге құлшылық ету құқығы үшін талас-тартысқа түсті, ал император Шах Джахан Бірінші үйдің басқаларынан басымдығын мойындаған Витталарайдың тарапына шықты. Үшінші және Алтыншы үйлер ғасыр бойы Балакришна құдайына құлшылық ету мәселесінде дауласып, нәтижесінде екі үй де Брадждан Гуджараттың Сурат қаласына көшіп кетті. Үшінші үй ақырында Маратхалардың шапқыншылығына байланысты Раджастхандағы Мевар аймағына көшіп барды, онда оларды патшалар құшақтап, баспана берді. Браджда Аурангзеб императорының тұсында болған Джат көтерілісі көптеген діни қауымдарды, соның ішінде Пуштимарганың қалған үйлерін Раджастанға қашуға мәжбүр етті, онда олар қорғаныс алды. Шри Натаджиге қамқорлық еткен Бірінші үй Мевардағы Натадвараға айналатын ауылға қоныстанды.

19 ғасыр

Пококтың айтуынша, Пуштимарг 19 ғасырдың соңында өркендеген. Сураттан шыққан махарадж Джадунатх Бризратанжи журналист Карсандас Мулжиді Бомбейдің Жоғарғы сотында қорлау айыбымен сотқа берген «Махараджты жамандау ісі» кеңінен жарияланды. «Сатья Пракаша» газетінде Мулжи Валлабха Сампрадаясын жалған ілімдермен бұзылған секта деп атады және оның махараждарын (атап айтқанда Джадунатх Бризратанжиді) әйел жандарды олармен жыныстық қатынасқа мәжбүрлегеніне айыптады. Британдық судьялар Мулжиді қолдады, Пуштимаргтың беделі түсірілді және 20 ғасырдың соңына дейін Батыс ғалымдары бұл сектаға теріс көзбен қарады. Тилакаят Говардханалалдың (1876-1934 жылдар аралығындағы тилакаят) қызмет мерзімі Натдвара мен Пуштимаргтың «алтын ғасыры» деп сипатталады.

20 ғасыр

ХХ ғасырда Пуштимарг кейбір мүшелерінің, әсіресе гужарат саудагерлерінің, жетістіктерінің арқасында гүлденді. Гуджарат диаспорасы Америка Құрама Штаттарында, Канадада, Ұлыбританияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда маңызды Пуштимарг орталықтарын құруға әкелді. Дегенмен, бұл секта тіпті Үндістанда да кеңінен танымал емес. Махараджалар енді бұрынғыдай діни және әлеуметтік билікке ие емес, және олардың қоғамдық өмірі бұрынғыдан сақындырақ.

Брахмасамбанда және бастама

Пуштимаргқа ресми түрде кірісу Брахмасамбанда мантрасын беру арқылы жүзеге асырылады. Бұл мантраны берудің абсолютті және айрықша құқығы, дживаның (жанның) дошаларын (кемшіліктерін) жою үшін, Валлабхачарьяның тікелей еркек ұрпақтарына ғана тиесілі. Валлабханың айтуынша, ол бір түнде Гокулада Кришнадан Брахмасамбанда мантрасын алған. Келесі күні таңертең Валлабха Дамодарадаса Харасаниге мантраны берді, ол сампрадаяның бірінші мүшесі атанды. Валлабхачарьяның заманында, адал болуға ниеттенген адам (ересек) Валлабхадан оны қабылдауын сұрайтын, егер Валлабха ықтимал адалды қабылдауға дайын болса, одан суға шомылып қайтуын сұрайтын. Содан кейін Валлабха мантраны оқитын, адалданған адамнан Кришнаның есімін жаттауды және барлық мүлкін Кришнаға бағыштауды сұрап, одан кейін ілімдер мен мәтіндер бойынша рухани білім беруді бастайтын. Қазіргі уақытта сектаның көпшілігі Пуштимарг отбасыларында дүниеге келеді, мантраны беру екі рәсімге бөлінеді. Біріншісі, бала шамамен бес жасқа толғанда, мантраның бірінші бөлігі: "śrī kr̥ṣṇaḥ śaraṇam mama" және туласи алқасы беріледі. Ұлдар он екіге толғанда немесе қыздар үйлену алдында бір күндік ораза ұсталады. Адал болуға ниеттенген адамнан оның ой-сезімін, денесін, байлығын, әйелін, үйін, сезімдерін және барлық нәрсесін Кришнаға бағыштау сұралады, содан кейін ол сампрадаяның толыққанды мүшесі деп есептеледі. Мантраны оқу және бастама беру рәсімі әрқашан және тек Валлабханың тікелей еркек ұрпақтарымен ғана орындалады.

Басқа svarūpas және сегізінші үй

Ядунаттың ұрпақтары сондай-ақ Шри Кальянараиджиді (Барода, Гуджарат) және Шри Мукундараяжиді (Варанаси, Уттар-Прадеш) сақтайды.

Қажылық

Байтак, сөзбе-сөз "орын" дегенді білдіреді, Пуштимарг ізбасарларының құдайға сыйынған ритуалдарды орындау үшін қасиетті санайтын жер. Бұл қасиетті орындар Үндістанның барлық аймақтарында кездеседі, бірақ ең көп саны Уттар-Прадеш штатындағы Брадж аймағында және Гуджарат штатының батысында шоғырланған. Барлығы 142 Байтак қасиетті деп есептеледі: Валлабхачарьяға тиесілі 84, оның ұлы Витхалланатх Гусаинджиге тиесілі 28 және оның жеті немересіне тиесілі 30. Олар олардың өміріндегі маңызды қоғамдық оқиғаларды белгілейді.

Фестивальдар

Пуштимаргада Холи, Кришна Джанмаштами, Нагапанчами және Аннакута сияқты бірнеше мерекелер тойланады. Мереке күндері сева мерекенің мәніне сай етіп жоспарланады.

Музыка

Севада музыканың маңызды рөлі киртан түрінде көрінеді. Брадж-Бхаша тілінде құлшылық өлеңдері мен киртандарын жазған сегіз ақынның тобы осы дінге адал жандар тарапынан құрметтеледі. Діннің деректеріне сәйкес, осы сегіз ақын – Кумбханадаса, Сурадаса, Нандадаса, Параманнандаса, Кришнадаса, Катурбхуджадаса, Говиндасвами және Читасвами. Олардың ең танымал ақыны – Сурадаса, оның Пуштимаргамен байланысы ең нашар, ал кейбір мүшелерінің дінмен тарихи қарым-қатынасы толық анық емес. Қазіргі заманда музыкалық құлшылыққа 30-40 ақынның, соның ішінде ащачаптың шамамен 10 мың падасы кіреді. Киртандар бес негізгі топқа бөлінеді: Нитья (күнделікті), Утсав (мереке), Баддхай (туған күнге арналған ізгі тілектер), Малхар (жаңбыр маусымы) және Дхамар (көктем).