Тілдік аймақтар және олардың географиясы

Кіріспе

Ортақ алғашқы тіл (ана тілі) немесе диалект түрлерімен тілдер тобы қолданылатын географиялық аймақ. Лингвистикада, шпрахraum (/s//p//r//ɑː//k//r//aʊ//m/; , "тіл аймағы", көпше түрі – шпрахräume) – ортақ алғашқы тілдің (ана тілінің) қолданылатын географиялық аймағы.

Сипаттамалары

Көптеген тілдік кеңістіктер ұлттық шекаралармен, ал басқалары мұхиттармен немесе этнолингвистикалық шекаралармен бөлінеді. Батыстың бес негізгі тілдік кеңістігі (сөйлеушілер саны бойынша) – ағылшын, испан, француз, португал және неміс тілдері. Ағылшын тілінің кеңістігі (Англосфера) бүкіл әлемге тараған, Ұлыбритания, Ирландия, АҚШ, Канада, Австралия және Жаңа Зеландиядан бастап, ағылшын тілі жергілікті тілдермен қатар ресми тіл мәртебесіне ие болған бұрынғы британдық және американдық отарларға дейін, мысалы, Үндістан, Оңтүстік Африка және Филиппин. Испан тілінде сөйлейтін кеңістік, испаносфера деп аталады, ол Пиреней түбегінде пайда болды, бірақ бүгінде испан тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі испандық Америкада. Испан тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі бар барлық елдерден тек Испания мен Экваториальдық Гвинея ғана Америкадан тыс жерлерде орналасқан. АҚШ, әсіресе оңтүстік-батыс аймағы, сонымен қатар испаносфераның бір бөлігі саналады. 2016 жылы 40 миллионнан астам испан тілінде сөйлейтін адамдардың көпшілігі осы аймақта тұрды, ал шамамен 60 миллион америкалық (~халықтың 20%) тілді білетінін айтады. Француз тілінің кеңістігі де бүкіл әлемге тараған және франкофония деп аталады. Оған француз тілінде сөйлейтін Еуропа (Франция, Бельгияның оңтүстігі, Швейцарияның батысы, Монако және Люксембург), франкофондық Африка, Канададағы Квебек, АҚШ-тың кейбір аймақтары (Луизиана және Жаңа Англияның солтүстігі), француз тіліндегі Кариб теңізі аймағы және бұрынғы Индокитай мен Вануату сияқты басқа да француз колониялары кіреді. Франкофония – француз тілі ресми немесе мәдени тіл ретінде қолданылатын елдерден құралған халықаралық ұйымның қысқаша атауы. Неміс тілінің кеңістігі (Deutscher Sprachraum) негізінен Орталық Еуропаға, атап айтқанда Германияға, Швейцарияның орталық және шығыс бөліктеріне, Австрияға, Лихтенштейнге, Люксембургке, Оңтүстік Тирольге және Бельгияның неміс тілді қауымдастығына шоғырланған. Неміс тілін ана тілі ретінде сөйлейтін көптеген адамдар Намибияда да кездеседі, ол бұрын неміс отаршылдық империясының бір бөлігі болған және неміс тілі ұлттық тіл болып қала беретін ел. Португал тілінің кеңістігі лузофония деп аталады. Бұл Португалияға мәдени және тілдік жағынан байланысты, ресми тілі португал тілі болып табылатын елдерді қамтитын мәдени құрылым. Лузофония Португалия, Бразилия, лузофондық Африка, Шығыс Тимор және Макаоға дейін созылады. Португал тілінде сөйлейтін елдер қауымдастығы (португалша: Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, қысқартылып CPLP) – португал тілі ресми тіл болып табылатын мемлекеттер арасындағы үкіметаралық ұйым. Сонымен қатар, тілдік кеңістікке туысқан тілдердің тобы да кіре алады. Скандинавиялық тілдік кеңістік Норвегия, Швеция, Дания, Исландия және Фарер аралдарын қамтиды, ал финндік тілдік кеңістік – Финляндия, Эстония және Скандинавия мен Ресейдің көршілес аймақтары. Тіпті бір тілдік кеңістікте әртүрлі, бірақ тығыз байланысты тілдер болуы мүмкін, олар диалект жалғасы деп аталады. Классикалық мысал – қытай тілінің түрлері, олар сөйлеу түрінде өзара түсініспеушілікке ұшырауы мүмкін, бірақ әдетте бір тіл деп саналады (немесе, кем дегенде, тығыз байланысты) және біріктірілген фонетикалық емес жазу жүйесіне ие. Араб тілінде де осыған ұқсас жағдай бар, бірақ оның жазу жүйесі (абджад) жалпы әдеби тілдің (Қазіргі стандартты араб тілі) айтылуы мен грамматикасын көрсетеді.

Many sprachräume are separated by national borders, whilst others are separated by oceans or ethnolinguistic boundaries. The five major Western sprachräume (by number of speakers) are those of English, Spanish, French, Portuguese, and German. The English Sprachraum (Anglosphere) spans the globe, from the United Kingdom, Ireland, United States, Canada, Australia, and New Zealand to the many former British and American colonies where English has official language status alongside local languages, such as India, South Africa, and the Philippines. The Spanish Sprachraum, known as the Hispanosphere, originated in the Iberian Peninsula but today most Spanish speakers are in Hispanic America; of all countries with a majority of Spanish speakers, only Spain and Equatorial Guinea are outside the Americas. The United States, especially its Southwest region, is also considered to be part of the Hispanosphere. The majority of the country's over 40 million native Spanish speakers resided in the region as of 2016, and nearly 60 million Americans (~20% of the population) profess fluency in the language. The French Sprachraum, which also spans the globe, is known as la francophonie. It includes French speaking Europe (France, southern Belgium, western Switzerland, Monaco, and Luxembourg) along with Francophone Africa, Quebec in Canada, parts of the United States (Louisiana and northern New England), French Caribbean, and some other previous French colonies such as former Indochina and Vanuatu. La Francophonie is also the short name of an international organisation composed of countries with French as either an official or cultural language. The German Sprachraum (Deutscher Sprachraum) is mostly concentrated in Central Europe, specifically Germany, central and eastern Switzerland, Austria, Liechtenstein, Luxembourg, South Tyrol and the German speaking Community of Belgium. A significant concentration of native German speakers is also found in Namibia, which was formerly a part of the German colonial empire and where German continues to be a national language. The Portuguese Sprachraum is referred to as the Lusophony (Lusofonia). It is a cultural entity that includes the countries where Portuguese is the official language, and are culturally and linguistically linked to Portugal. The Lusophony spans Portugal, Brazil, Lusophone Africa, East Timor, and Macau. The Community of Portuguese Language Countries (Portuguese: Comunidade dos Países de Língua Portuguesa, abbreviated to CPLP) is the intergovernmental organisation among nations where Portuguese is an official language. By extension, a sprachraum can also include a group of related languages. Thus the Scandinavian Sprachraum includes Norway, Sweden, Denmark, Iceland, and the Faroe Islands, while the Finnic Sprachraum is Finland, Estonia and adjacent areas of Scandinavia and Russia. Even within a single sprachraum, there can be different, but closely related, languages, otherwise known as dialect continua. A classic example is the varieties of Chinese, which can be mutually unintelligible in spoken form, but are typically considered the same language (or, at least, closely related) and have a unified non phonetic writing system. Arabic has a similar situation, but its writing system (an abjad) reflects the pronunciation and grammar of a common literary language (Modern Standard Arabic).