Кіріспе

Статистика заңы – Перси Диаконис пен Фредерик Мостеллерге жатқызылатын, шын мәнінде үлкен сандар заңы (статистикалық нақыл сөз) тәуелсіз үлгілердің жеткілікті саны болғанда, кез келген өте қиын оқиға (яғни, жеке үлгіде болуы екіталай, бірақ кез келген үлгіде 0-ден жоғары тұрақты ықтималдықпен) байқалуы мүмкін екенін айтады. Көбінесе болатын оқиғалар орын алғанда біз оларға мән бермейміз, сондықтан екіталай оқиғаларды жақсы көріп, оларды жиі байқаймыз. Бұл заң көбінесе түрлі жалған ғылыми тұжырымдарды жоққа шығару үшін қолданылады; осы себепті, кейде маргиналды ғалымдар оны сынап бағалайды. Заңның мақсаты – ықтималдықтар мен статистикалық маңыздылық туралы мәлімдеме жасау: статистикалық деректердің жеткілікті үлкен жиынтығында тіпті өте шағын ауытқулар да статистикалық маңыздылыққа ие болады. Осылайша, өте көп байқаулардың нәтижесінде, парадоксалды түрде маңызды корреляцияларды табу оңай, бірақ олар себеп-салдарлық теорияларға әкелмейді (қараңыз: жалған корреляция), ал олардың жиынтығы жаңсақ түсініктемелерге соқтыруы мүмкін. Заңды «үлкен сандар да жаңылыстырады» деп түсіндіруге болады, бұл сипаттамалық статистик үшін интуитивті емес. Атап айтқанда, скептик Пенн Джиллетт: «Нью-Йоркте миллионнан бірге тең болатын жағдай күніне сегіз рет орын алады» (халық саны шамамен 8,000,000) деген пікір білдірген.

Мысалдар

Заңның қарапайым мысалы үшін, белгілі бір оқиға бір сынақта 0,1% ықтималдықпен орын алады деп есептейік. Осылайша, осы бір сынақта осы аз ғана ықтималды оқиғаның орын алмауының ықтималдығы 99,9% (0,999) құрайды. Бірақ, егер 1000 тәуелсіз сынақтан тұратын үлгі алсақ, оқиғаның олардың ешқайсысында бір рет те орын алмауының (мүмкін емес болуының) ықтималдығы шамамен 0,9991000 ≈ 0,3677, яғни 36,77% болады. Демек, 1000 сынақ ішінде оқиғаның кем дегенде бір рет орын алуының ықтималдығы 0,9991000 ≈ 0,6323, яғни 63,23% тең. Бұл, 1000 тәуелсіз сынақ жүргізсек, осы "азын-азын оқиғаның" орын алуының ықтималдығы 63,23% құрайды дегенді білдіреді. Егер сынақтардың саны 10 000-ға жеткізетін болсақ, онда 10 000 сынақтан кем дегенде бір рет орын алуының ықтималдығы 0,99910000 ≈ 0,99995, яғни 99,995% дейін артады. Басқаша айтқанда, өте сирек оқиға, егер жеткілікті түрде тәуелсіз сынақтар жасалса, тіпті орын алуы мүмкін. 0,0000001% өте төмен ықтималдығы бар X оқиғасын қарастырайық (бір ғана сынақта, сондай-ақ, дерлік ешқашан орын алмайды). 1,000,000,000 тәуелсіз сынақты "өте үлкен" сан ретінде қарастырсақ, X оқиғасының орын алу ықтималдығы 1 = 1 - 0,9999999991000000000 ≈ 0,63 = 63% болады. Ал, тәуелсіз сынақтардың саны адам халқының мөлшеріне (2021 жылғы мәлімет бойынша) тең болса, X оқиғасының ықтималдығы: 1 = 1 - 0,9999999997900000000 ≈ 0,9996 = 99,96% болады. Бұл есептеулерді математикалық тілмен былай формулиреуге болады: "N тәуелсіз сынақта X оқиғасының орын алу ықтималдығы, X оқиғасының бір сынақтағы ықтималдығы қаншалықты аз болса да, егер N өте үлкен болса, 1-ге жақындауы мүмкін". Мысалы, егер X оқиғасының ықтималдығы тұрақты шама емес, бірақ N функциясы бойынша төмендесе, графикті қараңыз. Жоғары сенімділік жүйелерінде тіпті өте сирек оқиғаларды да ескеру қажет. Сериялық жүйелерде, тіпті бір элементтің істен шығуының ықтималдығы өте төмен болса да, оларды көптеп қосудан кейін жүйенің толығымен істен шығуының ықтималдығы артады (жүйенің істен шығуының ықтималдығын азайту үшін, мұндай параллель жүйелерде тіпті сенімділігі төмен артық бөліктерді көптеп қолдану арқылы, қажетті деңгейдегі сенімділікке жетуге болады).

Псевдонауқа сын айтуда

Бұл заң псевдонауқа сын айтуға себеп болады және кейде Жан Диксон эффектісі деп аталады (Postdiction-ға да қараңыз). Оған сәйкес, экстрасенс неғұрлым көп болжам жасаса, соғұрлым біреуінің дәл келу ықтималдығы артады. Осылайша, егер болжамның бірі орындалса, экстрасенс бізден орындалмаған көптеген болжамдарды ұмытуды күтеді (растауға бейімділік). Адамдар осы жаңылысқа ұшырауы мүмкін. Заңның тағы бір ұқсас көрінісін құмар ойындарында табуға болады, онда құмар ойыншылар жеңістерін есте сақтап, жеңілістерін ұмытады, тіпті жеңілістер жеңістерден әлдеқайда көп болса да (бірақ әр адамға байланысты, керісінше де болуы мүмкін, олар өз ойын жүйесін жетілдіру үшін жеңілістерін көбірек талдау қажет деп ойлайды). Микал Асвед оны "таңдамалы есте сақтау қатесімен" байланыстырады, бұл құмар ойыншыларға нақты ұтыстарын (немесе кері жағдайда – жеңілістерін) арттырып көрсету арқылы құмар ойынының салдарынан саналарын алыстатуға мүмкіндік береді.