Кіріспе
Кекіліктер түрі. Шығыс қоршаулы кекілігі (Sceloporus undulatus) – Phrynosomatidae тұқымдасына жататын орташа өлшемді кекіліктер түрі. Бұл түрді АҚШ-тың шығысында орман шеттерінде, тас үйінділерінде, шіріген ағаш кесінділерінде және түптерінде кездестіруге болады. Оны кейде далалық кекілік, жылдам қоршаулы кекілік, сұр кекілік, жүкті кекілік, солтүстік қоршаулы кекілік немесе қарағай кекілігі деп те атайды. Халық арасында оны "мүйіз тұмсықты кекілік" деп те атайды. Оның ең айқын мінез-құлқы – өрт құмырсқаларымен кездескендегі қашу әрекеті, себебі олар олардың көптеген популяцияларына зиян келтіріп, шабуылдайды.
The eastern fence lizard (Sceloporus undulatus) is a medium sized species of lizard in the family Phrynosomatidae. The species is found along forest edges, rock piles, and rotting logs or stumps in the eastern United States. It is sometimes referred to as the prairie lizard, fence swift, gray lizard, gravid lizard, northern fence lizard or pine lizard. It is also referred to colloquially as the horn billed lizard. One of its most notable behaviors is that of its escape behavior when encountering fire ants, which have been known to invade and negatively affect many of their populations.
Таксономия
Жалпы атауы, Sceloporus, грек тіліндегі skelos/σκελος, яғни "аяқ", және латын тіліндегі porus, яғни "тесік" деген мағынаны білдіреді, бұл осы текшеге жататын кесірткелерде кездесетін кеңейтілген сан тесіктеріне сілтеме жасайды. Түрлік атауы, undulatus, латын тілінде "толқын" дегенді білдіреді, бұл кесірткелердің арқасындағы көлденең қара жолақтарына қатысты. 2002 жылға дейін S. undulatus-тың 10 кіші түрі танылған, бірақ қайта қарау нәтижесінде кіші түрлер арасында парафилия анықталды. Олар төрт ерекше эволюциялық түр ретінде қайта жіктелді (үш жаңа түр – S. consobrinus, S. tristichus және S. cowlesi). S. undulatus-тың қысқартылған жаңа анықтамасы Аппалачи тауларымен бөлінген екі кіші түрді қамтуы мүмкін деген болжам бар. Қазіргі уақытта олардың ешқайсысы ресми түрде танылмаған. Бұл айырмашылықтың бір бөлігі жоғары нуклеотидтік өзгергіштікке байланысты болуы мүмкін. Бір зерттеуде ДНК-ның бір килобазасына шамамен 38 SNP кездесетіні анықталды. Төмендегі кладограмма Личе мен Ридердің 2002 жылғы зерттеуіне негізделген: Олар әдетте сұр немесе қоңыр түстерде болады, қабыршақтары тік және жамбастың артқы жағында қара жолақтары бар. Аналықтары көбінесе сұр түсті және арқасында қара, толқын тәрізді жолақтары болады. Құрсағы ақ, қара дақтармен, ал мойны мен құрсағында ақшыл көк түс байқалады. Еркектері көбінесе қоңыр түсті, ал жаз айларында құрсағы мен мойнының екі жағында аналықтарына қарағанда жасыл көк және қара түсті бояуға ие. Жастар аналықтарына ұқсайды, бірақ қараңғырақ және күңгірт болады. Екі жынысының да қабыршақтары тік. Бұл кесірткелер көбінесе күн сәулесі мол, ағаштары сирек орналасқан жерлерде, мысалы, құмды немесе жұмсақ топырақты қарағайлы ормандарда мекендейді. Оларды табиғи және жасанды құрылыстардың үстінде, мысалы, ірі ағаш қалдықтары, ағаш түптері, тас үйінділері, құмды төбелер, шіріген ағаштар және қоршау тіректерінде кездестіруге болады. Олар таңертеңгі күннің ыстығында, жер әлі толық қызған жоқ кезде ең белсенді болады. Қызып кеткенде және түнде, ағаш үйінділері, шіріген ағаштар және тастар сияқты құрылыстардың астында пана іздеп, қорғаныш алады.
Жыныстық дихроматизм
Бұл түрде жыныстық дихроматизм байқалады, яғни жыныстар арасында түс айырмашылығы бар. Еркектердің құрсақ жағы көк және қара түсті. Кейбір кесірткелерде бұл түс жасыл немесе бирюза реңінде болуы мүмкін. Еркектерде осы дақтар түр ішінде жынысты тануға және сигнал беруге көмектеседі. Дақтардың мөлшері кесірткенің дене мөлшерімен байланысты, сондықтан бұл әйелдерге немесе басқа да қарсыласатын кесірткелерге сигнал бере алады. Еркектердің денесінің қалған бөлігі біркелкі қоңыр, қызғылт түспен араласқан. Аналықтары мен жас кесірткелердің құрсақ жағында көк және қара түстердің әлсіз іздері болуы мүмкін немесе түсі мүлдем болмауы мүмкін. Олардың түсі күрделірек, "көк қоңыр немесе қара түсті шеврон тәрізді жолақтар, сұр және қоңыр түстердің фонында" орналасқан. Жыныстық диморфизм және мінез-құлықтағы жыныстық айырмашылықтар андрогендердің концентрациясы мен рецепторлардың иммунореактивтілігіндегі айырмашылықтарға байланысты болуы мүмкін деп саналады.
Тіршілік ету ортасы және таралуы
Шығыс қоршаулы кекірегі Алабама, Луизиана, Арканзас, Колорадо, Джорджия, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина, Батыс Вирджиния, Вирджиния, Индиана, Кентукки, Оңтүстік Иллинойс, Оңтүстік Индиана, Теннесси, Огайо, Пенсильвания, Мэриленд, Миссури, Миссисипи, Делавэр, Солтүстік Флорида, Оңтүстік Вайоминг, Солтүстік-шығыс Пенсильвания, Оңтүстік Нью-Джерси, Оңтүстік-шығыс Нью-Йорк және Оңтүстік Коннектикут штаттарында табылған. Ересектер мен жастар тас және жалпы ағаш қалдықтары көп жерлерді ұнатады, ал жаңа туған кекіректер 23 градус Цельсий температурасы жоғары және төсеніші аз жерлерді жақсы көреді. Шығыс қоршаулы кекірегінің енгізілген популяциялары да бар, ең белгілісі Нью-Йорк штатының Стейтен аралында. 1942 жылы Карл Кауффельд Россвилл маңында 29 кекіректі босатып, олар бүгінге дейін емен және қара емен тоғайларында тіршілік етеді. Бұл әрекет Кауффельдке Стейтен-Айленд зообағындағы кегірлерге жеңіл тамақ көзін қамтамасыз ету үшін жасалды, әйтпесе ол кегірлерді жинау үшін Пайн Барренсқа баруға мәжбүр болар еді. Сонымен қатар, солтүстік Пенсильвания және оңтүстік Нью-Йоркте (Гадсон аңғары мен Лонг-Айлендте) қоршаулы кекіректердің кездесуі олардың ареалы солтүстікке қарай кеңейіп жатқандығын көрсетеді. Географиялық таралуы кең болғанына қарамастан, бұл кекіректер ас қорытуын оңтайландыратын температураны ұнатады. Олардың қимыл-қозғалыс қабілеті дене температурасының салыстырмалы түрде кең диапазонында ең жақсы болады.
Өңірлік айырмашылық
Шығыс қоршаулы кекірегі таралу аймағының суық аймақтарында жақсы тіршілік етуі үшін бірнеше бейімделулерге ие, олардың ішінде үлкен жұмыртқалар, тиімді эмбрионалдық даму және қысқарақ инкубация уақыты бар. Үлкен жұмыртқалар аналықтың артық инвестициясының нәтижесі емес – тіпті күштеп кішірейткенде де, тиімділігі мен инкубация уақыты бастапқы үлкен жұмыртқалармен салыстырылатын болды. Ал оңтүстік аймақтардағы аналық кекіректер екінші ұрықтарды жиі туады, бірақ олардың ұрықтары солтүстік аймақтағылардан кішірек. Оңтүстік аймақтарда жұмыртқалардың инкубацияланатын және кекіректердің белсенді болатын маусымы ұзаққа созылады. Барлық басқа факторлар (яғни дене мөлшері) тең болғанда, солтүстік және оңтүстік кекіректердің жалпы көбею жетістігі шамамен бірдей. Климат жағдайы тұрақсыз болған кезде, кейбір шығыс қоршаулы кекіректердің қысқа мерзімді аязды кезеңдерді басып өте алатыны және кезең аяқталғаннан кейін қалыпқа келгені анықталды.
Жылжыну
Бұл кескілердің жүгіру жылдамдығы олардың механикалық қуатымен шектелмейді. Жердің көлбеулігі артқан сайын, кескілердің жүгіру жылдамдығы мен төзімділігі азаяды. Шығыс қоршау кескілері белгілі бір көлбеулік бұрышқа көтерілгенде, түскендегіден жылдам жүгіреді. Жүгіру жылдамдығы жоғары кескілердің төзімділігі де уақыт және қашықтық бойынша жоғары болады.
Аумақтық және қақтығыс
Еркек шығыс қоршаулы кекілектері ерте көктемде аумағын белгілеп, көк түсті қабықшаларын көрсету арқылы басқа еркектерді қорғайды. Аталықтар құрсақтарындағы көк түстің жарқырауы арқылы аумақтық иелік екенін көрсетеді. Еркектер кішкентай құрсақ дақтары бар еркектерге көбірек бас иеді, бірақ еркек дақтарының мөлшері агрессивтілікке әсер етпейді. Әйел мен еркек кездескен жағдайлардың 60 пайызында еркектер қудалану мінез-құлқы көрсетті. Егде және ірі аталықтар басқа аталықтармен жарыста жеңіске жетеді, соның арқасында жақын маңдағы аналықтарға қол жеткізеді. Жарыста жеңіс немесе жеңіліс кеудегердің болашақ орнына әсер етпейді. Басқа еркектермен жарысу және аналықтарға қудалау ересек аталықтарда плазмадағы кортикостерон деңгейін, яғни стресс белгісін көтереді. Олар жәндіктермен қоректенеді, көбінесе құмырсқалар мен шегірткелер сияқты бунақденелілерді жейді. Зерттеулер шығыс қоршаулы кекілектерінің туа біткен және келген түрлерді тұтынуда онтогенетикалық өзгерістерге ұшырайтынын көрсетті. Шығыс қоршаулы кекілектері құмырсқаларға маманданған болса да, келген қызыл отты құмырсқалар жас, кіші денелі жасөспірімдерге қауіпті болуы мүмкін, егер оларды жесе, әсіресе жас кекілектер ересектерге қарағанда құмырсқаларды жиі жейді. Жастардың рационында құмырсқалар 80 пайызға дейін құрайды. Ересек кезеңде жас кезеңдерге қарағанда отты құмырсқаларды тұтынудың артуы анықталды.
Көбею және өмір сүру циклі
Аналық жұмыртқа салуға қолайлы жер іздейді, әдетте шіріген ағаш кесігінде немесе осыған ұқсас ылғалды жерде, және оларды ешқандай ата-аналық күтімсіз салады. Жас аналықтар 3-тен 16-ға дейін жұмыртқадан тұратын бір ғана жұмыртқа салады, ал ірі аналықтар 4-ке дейін салады. Жұмыртқалар шамамен он аптада жарылады және жаздың соңына қарай шығады. Жас кесірткелер тез өседі және келесі жылы көбейе алады. Қолайсыз ұялау жағдайлары аналықтардың жұмыртқаларын әдеттегіден ұзақ сақтауына себеп болуы мүмкін. Бұл құбылыс жұмыртқаны тоқтату деп аталады. Шығыс қоршау кесірткесінде жұмыртқаны тоқтату салдарынан жұмыртқаның салмағы артады, эмбриондары жақсы дамиды және шабақтардың тірі қалу деңгейі жоғарылайды, бірақ фенотипке әсер етпейді. Бірінші жұмыртқаларға жұмсалатын репродуктивті энергия жоғары ендіктерде көбірек байқалады, ал төмен ендіктерде кейінгі жұмыртқаларға көбірек энергия жұмсалады.
Эмбриондардың дамуы
Ұрғашы жұмыртқа салғаннан кейін, ұрық пен сарысының дамуы құстардағыдан мүлдем өзгеше болады, бұл бұрын бірдей деп есептелген еді. Керісінше, бұл процесс жыландарға көбірек ұқсайды. Сары қуысының ішінде тамырлардың желісі қалыптасады. Содан кейін, эмбрион мен сары қуысы үш анық даму кезеңінен өтеді. Бірінші кезеңде эндодермальды жасушалар дамып, қоректік сарыны қорыту үшін оған еніп кіреді. Олар ішінде жиналып, қуысты толтыра бастайды. Екінші кезеңде сары қапшықтың тамырлары қуыс бойында кеңейетін қан тамырларын жасайды. Үшінші кезеңде жасушалар қан тамырларының айналасына ұйымдасады. Олар енді сарыны жылдамырақ және оңайырақ қорыта алады. Қорытылған заттар қан тамырлары арқылы эмбрионға жеткізіледі.
Өрт құмырсқаларына қарсы әрекет
Жыртқыштардың қысымы түрлі қашу тактикаларын іріктеуге мүмкіндік береді. Табиғи ортасында бұл кесірткелер инвазивті құмырсқалармен, қызыл импортталған от құмырсқаларымен (Solenopsis invicta) кездеседі, олардың шағуы кесірткелерге уланумен және, мүмкін, жас кесірткелердің өсуінің баяулауымен қауіп төндіреді. От құмырсқалары шығыс қоршау кесірткелерінің ұялау орындары үшін де бәсекелеседі және олардың жұмыртқаларын жейді. Осындай кездесулер кесірткелер үшін қауіпті, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Бұл отты құмырсқалар шабуыл жасағанда, кесірткелер денелерін дірілдетіп, шабуылдаушы құмырсқаларды түсіріп, содан кейін қашады. Отты құмырсқаларға көп рет тап болғаннан кейін осы кесірткелердің қалай үйренетіні де зерттелді. Отты құмырсқаларға көбірек таныс немесе шабуылға ұшыраған кесірткелер, олармен салыстырғанда, көбірек дірілдеп, тезірек қашады. Бұл жоғары стресс деңгейінен (соның салдарынан кортикостероидтардың жоғарылауынан) туындаған бейімделу мінез-құлқы болуы мүмкін. Алайда, отты құмырсқаларға тап болу қашу мінез-құлқы көрсететін кесірткелердің пайызын арттырмады. Керісінше, бұрын қашу мінез-құлқы көрсеткендері қашуды ертерек және күштірек көрсетуге бейімді болды. Басқаша айтқанда, бұл мінез-құлық үйренілмейді, бірақ ол қазірдің өзінде болса, қалыптастырылуы мүмкін. Кесірткенің жасаған дірілдеу санының өзі бұрынғы әсерден әсерленбейді. Жастар, кішірек және жас кесірткелер кез келген жағдайда ересектерге қарағанда жылдам қашады. Жұмыртқаның инкубация кезеңін ескере отырып, бір зерттеуде ошақтардың 61% осы инвазивті отты құмырсқалардың жыртқышы болуы мүмкін екені көрсетілген. Ұя таңдау және ең жақын отты құмырсқа үйіндісіне дейінгі қашықтық жыртқыштыққа елеулі әсер етпеді; сондықтан шығыс қоршау кесірткелері өз жұмыртқаларына осындай жыртқыштыққа қарсы тұру үшін көп нәрсе жасай алмайды, сондықтан осы отты құмырсқа сияқты инвазивті түрлерді тоқтатуға бағытталған қорғау шаралары қолға алынуда.