Кіріспе
Ресей ұшқышы
Капитан Николай Францевич Гастелло (Николай Францевич Гастелло, 23 сәуір 1907 – 26 маусым 1941) – ресейлік ұшқыш және Кеңес Одағының Батыры. Ол кеңес әскери батырларының ең танымалдарының бірі, ал "өрт шабуылы" – өртеніп жатқан ұшақтағы ұшқыштың нысанаға қасақана ұшып, оны өртеп жіберу мақсатымен жасаған қаһармандық әрекетімен ең белгілі.
Өмірбаян
Николай Гастелло Мәскеуде белорус азаматы Франц Гастеллоның отбасында дүниеге келді. Оның әкесі жақында Мәскеуге көшіп келіп, белорус тегі Гастилоны экзотикалық естілетін Гастеллоға өзгертіп алды. Николай Гастелло 1918 жылы Мәскеудегі Сокольники орта мектебін бітіргеннен кейін, отбасысы Ресей азамат соғысының қауқынынан қашып, Башкирияға көшіп кетті. 1923 жылы Гастелло Мәскеуге оралып, фабрикада монтажшы болып жұмыс істеді. 1928 жылы коммунистік партияға мүше болып, 1932 жылы арнайы жарлық бойынша Луганск ұшқыштар мектебіне жіберілді. 1933 жылы бомбалаушы ұшқыш мамандығын бітірген Гастелло бастапқыда "Туполев ТБ-3" ауыр бомбалаушысын ұшты. Гастелло 1939 жылы Халкин-Гол шайқасында жапондықтарға қарсы күресті, онда ол Ленин орденімен марапатталды; содан кейін Финляндиямен қысқы соғыста да қатысты. 1941 жылдың 22 маусымында Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған кезде Гастелло Илюшин DB-3 орта бомбалаушыларымен жабдықталған алыс қашықтықтағы бомбалаушы полкінің эскадрилья командирі болды. 26 маусымда, соғыс басталғанына бес күн өткен соң, Гастелло басқаратын екі ұшақ Белоруссиядағы Декшаны ауылының жанындағы неміс позициясын бомбалады. Гастеллоның бомбалаушы ұшағы зениттік артиллериядан зардап шегіп, қанатындағы жанармай бакі жарылып, ұшақ отқа оранды. Ол дереу өрт сөндіруге ұшыраған ұшақты неміс танк колоннасына бағыттап, неміс-кеңес соғысының алғашқы "өрт шабуылын" жасады. Гастелло қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды, ол Екінші дүниежүзілік соғыста осы атаққа ие болған алғашқы кеңес әскерлерінің бірі болды. Кейіннен ол соғыстың ең танымал батырларының біріне айналды, оның және Зоя Космодемьянскаяның оқиғасы неміс-кеңес соғысының алғашқы жылдарына арналған кеңес оқулықтарының көп бөлігін құрады. 26 шілдеде Гастелло қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры Алтын Жұлдызымен марапатталды. Оның басқа экипаж мүшелері тек шағын медальдармен ғана марапатталды.
Дау
Гастеллоның соңғы миссиясының мән-жайларын анықтау қиын, өйткені сенімді деректер мен куәгерлер жетіспейді. Гастеллоның соңғы шабуылын көрген жалғыз совет адамы – лейтенант Воробьевтың экипажы, Гастеллодан кейін бірнеше күн өткен соң ұрыста қаза тапты. 1991 жылы КСРО ыдырағаннан кейін бірнеше журналист ресми мәлімдемелерге күмән келтіре бастады. Кейбір талаптар: Гастелло шабуылды қасақана жасаған жоқ. Өрт шабуылының нысаны танк колоннасы емес, стационарлық зениттік артиллериялық қондырғы болды, көрінеу, өртеніп жатқан ұшаққа өлім салған соққыны берген. Өзін-өзі құрбан ету шабуылын сол эскадрильяның басқа ұшқышы, капитан Маслов жасады. Гастеллоның рейсі екі емес, үш ұшақты қамтыды, Маслов үшінші бомбалаушыны басқарды. Гастеллоның ұшағы зардап шекті, бірақ ол шайқастан қашып кетті, бір экипаж мүшесінің парашютпен секіргені көрінді. 1941 жылы 15 жастағы бір жігіт ұшақтың сол қанатынан біреудің секіргенін көргенін айтты, мұны тек ұшқыш ғана істей алады. Ол Гастелло деп ойлаған парашютпен секірген адам немістерге тұтқынға түсті. 1941 жылдың шілдесінде шаруалардың тобы өрт шабуылынан алыс орманнан күлген дене тапты, оның жанында жеткізілмеген хат пен темекі қаптамасы болды, ол Гастелло экипажының мүшесі екенін көрсетті. 1951 жылы КСРО қайта жерлеу жұмыстары кезінде Гастелло экипажының қабірлері ашылды, олар парашюттерге оралған және қайтыстан кейін түнінде шаруалар асығысқан жерлеген. Денелерден капитан Масловқа және оның атыс операторына тиесілі карта және медальон табылды. Бұл оқиға кейін жасырын қалды. Гастелло да, Маслов та ешқандай маңызды нысананы жоқ қылмады, ал нақты өрт шабуылын бір күннен кейін Исаак Зилович Пресейзен жасады, ол туралы эскадрилья командирі капитан Белецкий хабарлады және келесі күні 128-ші әуе полкінің орынбасары В. Сандалов әуеден растады. Исаак Пресейзенге КСРО Батыры атағы берілуі ұсынылды, ұсыныс әлі де мұрағатта сақталып тұр, жауап берілген жоқ. В. Сандалов түсірген әуе суреттері Гастеллоға болмаған шабуыл үшін атақ алуына пайдаланылды. 1994 және 2001 жылдары Ресейдің жетекші газеттері «Известия» және «Московский Комсомолец» газеттерінде жарияланған бұл мәлімдемелер бұрынғы КСРО-да қызу пікірталас тудырды. Журналистер мен тарихшылар оларды одан бері жоққа шығарды. Совет мұрағаттарында сақталатын полктің ресми журналында Гастелло рейсіне тек екі ұшақ кіргені тіркелген – оның және лейтенант Воробьевтің ұшағы. Лейтенант Воробьевтің шын мәніндегі баяндамасына күмән келтіруге аз себеп бар: ол одан жеке ештеңе ала алмады және бірнеше күннен кейін шайқаста қаза тапты. Алайда ресми журналда Гастелло ұшағынан бір белгісіз экипаж мүшесінің парашютпен секіргені жазылған. Оқиғаның ресми нұсқасын қолдайтындар 1951 жылғы қайта жерлеу туралы әңгімеге күмән келтіреді, өйткені жерге түсіп, от шарымен жарылатын ұшақта парашюттерімен оралған бүтін денелер болуы мүмкін емес. Егер мұндай денелер табылса және жерленсе, олар Гастелло экипажынан емес, басқа экипажға тиесілі болуы таңқаларлық емес. Алайда, 1941 жылдың 26 маусымында неміс танктерінің арасында жарылған ұшқыш кім болса да, оның мотивациясы ешқашан толық белгілі болмайды. Ұшақтан радио хабарламалары түспеді, өйткені оның радиосы болғандығы екіталай, ал неміс колоннасына шабуыл қасақана ма, әлде жазабас ма, екенін білу мүмкін емес. Бұл жариялылық президент Борис Ельциннің 1996 жылы капитан Масловқа Ресей Батыры атағын беруіне әкелді. Екінші жағынан, аға лейтенант Исаак Пресейзенге осы күнге дейін расталған соққы үшін Батыр атағы берілген жоқ.
Gastello did not perform the attack deliberately. The target of the fire taran was not a column of tanks, but a stationary flak gun, apparently the one that dealt the burning aircraft the fatal blow. The suicide attack was performed by another pilot from the same squadron, Captain Maslov. Gastello's flight included not two, but three aircraft, with Maslov flying the third bomber. Gastello's plane was hit, but it flew away from the battle, with one crew member being seen to bail out. A man who was 15 years old in 1941 claimed he saw someone jump off the left wing of the aircraft, which would only be possible for the pilot to do. The bailed out airman, who he believed to be Gastello, was captured by the Germans. A burned out body was discovered in the woods in July 1941 by a group of peasants, far away from the location of the fire taran, with an undelivered letter and a cigarette case identifying it as a member of Gastello's crew. A 1951 Soviet reburial effort exhumed the graves of Gastello's crew, who were wrapped in parachutes and hastily buried by peasants the night after their death. A map case and a medallion belonged to Captain Maslov and his gunner were found on the bodies. The entire affair was subsequently swept under the rug. Neither Gastello nor Maslov managed to hit anything of value, and the actual fire taran was performed a day later, by Isaac Zilovich Presaizen, reported by Squadron Commander Captain Beletsky and verified from the air the next day by 128 Air Regiment Second in Command V. Sandalov. Isaac Presaizen was recommended for Hero of the Soviet Union award; the recommendation still stands in the archives, having never been answered. The actual air photos taken by V. Sandalov were used to award Gastello his fame for non existent attack. These claims, made in 1994 and then in 2001 in Russia's leading newspapers, Izvestia and then Moskovskiy Komsomoletz, caused a firestorm in the former Soviet Union. They have been debunked by journalists and historians ever since. The regiment's official logs, locked away in Soviet archives, indeed record Gastello's flight as only including two aircraft, his and Lt. Vorobiev's. Few reasons exist to doubt Lt. Vorobiev's actual report: he could gain nothing from it personally, and indeed perished in battle just a few days later. The official log, however, does list a single unidentified crew member as bailing out from Gastello's plane. Supporters of the official version of events also doubt the accuracy of the 1951 reburial story, as an aircraft that dives into the ground and explodes in a fireball is unlikely to include entire bodies with intact parachutes they can be wrapped in. If such bodies were indeed located and buried, it is not surprising they would be from a crew other than Gastello's. Both sides however agree that, whoever it was that exploded amidst German tanks on June 26, 1941, the pilot's motivation will never be truly known. No radio transmissions were received from the aircraft, as it was most unlikely that it had a radio, and it is impossible to know if the ramming of the German column was deliberate or accidental. The publicity led to President Boris Yeltsin awarding Captain Maslov the Hero of Russia in 1996. On the other hand, First Lieutenant Isaac Presaizen was never awarded a Hero for the confirmed hit to this day.