Кіріспе

Әйелдердегі қалқанша безі ауруы – қалқанша безінің жұмысына әсер ететін медициналық жағдай. Қалқанша безі мойынның алдыңғы бөлігінде орналасқан және қан арқылы жүріп, көптеген басқа мүшелерді реттеуге көмектесетін қалқанша безі гормондарын өндіреді, яғни ол эндокринді орган. Бұл гормондар әдетте денеде энергия қолданылуын, нәрестелердің және балалық шақ дамуын реттейді. Қалқанша безі ауруының бес негізгі түрі бар, олардың әрқайсысының өзіндік белгілері бар. Адамда бір немесе бірнеше түрлі түрлер бір уақытта болуы мүмкін. Кейбір түрлерінде, мысалы, субакутті тиреоидит немесе босанғаннан кейінгі тиреоидит, бірнеше айдан кейін белгілер жоғалып, зертханалық көрсеткіштер қалыпқа келуі мүмкін. Алайда, қалқанша безі ауруларының көпшілігі өздігінен жазылмайды. Гипотиреоздың (төмен жұмыс істеу) жиі кездесетін белгілері: шаршау, әлсіздік, салмақ қосу, суыққа төзбеушілік, жүрек соғудың баяулауы, терінің құрғақтығы және іш қату. Гипертиреоздың (артық жұмыс істеу) жиі кездесетін белгілері: ашушаңдық, алаңдаушылық, салмақ жоғалту, жүрек соғудың жылдамдауы, ыстыққа төзбеушілік, диарея және қалқанша безінің үлкейюі. Құрылымдық бұзылыстар белгілер тудырмауы мүмкін, бірақ кейбір адамдарда құрылымдық бұзылысқа байланысты гипертиреоз немесе гипотиреоз белгілері пайда болуы мүмкін немесе мойынның ісінуі байқалуы мүмкін. Сирек жағдайларда, қалқанша безінің үлкейюі (зоб) тыныс жолдарының қысылуына, мойын қан тамырларының қысылуына немесе жұту қиындығына әкелуі мүмкін. Егер қалқанша безінің дисфункциясы күдіктелсе, зертханалық тесттер ауруды растауға немесе жоққа шығаруға көмектеседі. Бастапқы қан тесттері көбінесе қалқанша безін стимуляциялайтын гормонды (ТТГ) және еркін тироксинді (Т4) қамтиды. Жалпы және еркін трийодтиронин (Т3) деңгейлері сирек қолданылады. Емдеу аурудың түріне байланысты өзгереді. Левотироксин гипотиреозға шалдыққандарды емдеудің негізгі құралы болып табылады. Гипертиреоздың мүмкін белгілері: Ескерту: гипотиреоз және гипертиреоздың екеуінде де белгілі бір белгілер мен физикалық өзгерістер кездесуі мүмкін – шаршау, жұқа немесе сиреген шаш, етеккір циклінің бұзылуы, бұлшық әлсіздігі/ауруы (миалгия) және түрлі микседема түрлері.

Қалқанша безге қарсы антиденелер

Қалқанша безге қарсы аутоантителолар әртүрлі аурулар кезінде анықталуы мүмкін. Бірнеше антитиреоидты антиденелер бар, соның ішінде антитиреоглобулиндік антиденелер (TgAb), антимикросомалық/антитиреоидтық пероксидазалық антиденелер (TPOAb) және TSH рецепторларына қарсы антиденелер (TSHRAb). Қандағы кальцитониннің жоғары деңгейі сирек кездесетін миелоидтық қалқанша безінің қатерлі ісігімен байланысты екені дәлелденді. Дегенмен, кальцитонин деңгейін диагностикалық құрал ретінде өлшеу қазіргі уақытта даулы, себебі миелоидтық қалқанша безінің қатерлі ісігінен басқа да көптеген ауруларда кальцитониннің жалған жоғары немесе төмен деңгейі байқалады. ТБГ және транстиретин деңгейлері өте сирек бұзылады, сондықтан олар әдетте тексерілмейді. Гипотиреоздың әртүрлі түрлерін ажырату үшін арнайы тест қолданылуы мүмкін. Тиротропин-босатушы гормон (ТРГ) вена арқылы денеге инъекцияланады. Бұл гормон гипоталамуспен табиғи түрде бөлінеді және гипофиз безін стимуляциялайды. Гипофиз қалқанша безін стимуляциялайтын гормонды (ТТГ) бөліп шығарады. Сырттан енгізілген TRH-ның көп мөлшері ТТГ-ның келесі босатылуын тежейді. Бастапқы гипотиреоз, ауыр депрессия, кокаинге тәуелділік, амфетаминге тәуелділік және фенциклидинді созылмалы қолдану кезінде бұл тежелу күшейеді. Биполярлы бұзылыстың маниакалық фазасында тежелу байқалмайды.

Радиойодты сканерлеу және қабылдау

Қалқанша безінің сцинтиграфиясы, онда қалқанша безі радиоактивті йодтың (әдетте, қалқанша безі жасушаларына зиян келтірмейтін йод-123, немесе сирек жағдайда йод-131) көмегімен бейнеленеді, аурухананың немесе клиниканың ядролық медицина бөлімінде жүргізіледі. Радиоиод несеппен шығарылғанға дейін қалқанша безінде жиналады. Қалқанша безіндегі радиоактивті сәуле шығару камерамен анықталып, бездің пішінінің (радиойодты сканерлеу) және тіндерінің белсенділігінің (радиойодты сіңіру) жуық суретін құрайды. Нормалы радиойодты сканерлеу бездің барлық бөлігінде теңдей сіңіру және белсенділік көрсетеді. Сіңірудің бұзылуы қалыпты емес пішіндегі немесе орналасқан безді, немесе бездің бір бөлігінің тым белсенді немесе тым әлсіз екенін көрсете алады. Мысалы, қалған бездің белсенділігін тоқтатуға дейін тым белсенді ("қызыл") түйін әдетте тиреотоксикалық аденома болып табылады – хирургиялық емдеуге жататын, бірақ сирек қатерлі гипертиреоз түрі. Ал қалқанша безінің маңызды бөлігі белсенді емес ("суық") болып табылса, онда қатерлі ісік сияқты жұмыс істемейтін тіндердің аймағы болуы мүмкін. Радиоактивтіліктің мөлшерін өлшеуге болады, ол бездің метаболизмінің көрсеткіші болып табылады. Радиойодты сіңірудің нормасы 24 сағаттан кейін тиреоидтағы берілген дозаның 8-35% - ы анықталады. Гипертиреоз немесе гипотиреоз кезінде бездің жоғары немесе төмен белсенділігі әдетте радиойодты сіңірудің артуымен немесе азаюымен көрінеді. Гипо- немесе гипертиреоздың әртүрлі себептері әртүрлі үлгілерді тудыруы мүмкін.

Биопсия

Медициналық биопсия – микроскоппен немесе басқа да зерттеулер үшін, көбінесе қатерлі ісікті қатерлі емес жағдайлардан ажырату мақсатында тіндік үлгі алу процедурасы. Қалқанша безінің тіні биопсия үшін жіңішке инемен аспирациялау (FNA) немесе хирургиялық орындау арқылы алынуы мүмкін. Жіңішке инемен аспирациялаудың артықшылығы – бұл қысқа, қауіпсіз, стационарлық емес процедура, ол хирургияға қарағанда қауіпсіз және арзан, сонымен қатар көзге көрінбейтін із қалдырмайды. Инемен биопсия 1980 жылдары кеңінен қолданыла бастады, бірақ қатерлі ісікті анықтаудың дәлдігі жақсы болғанымен, толық емес екені анықталды. Диагноздың дәлдігі қалқанша безінің аномалиясы бар күдікті аймақтарынан тіндік үлгі алуға байланысты. Жіңішке инемен аспирациялаудың сенімділігі ультрадыбыс бағытталған сынама алу кезінде артады, және соңғы 15 жылда бұл Солтүстік Америкада қалқанша безі биопсиясы үшін басым әдіс болып табылады.

Дәрі-дәрмектер

Левотироксин – тироксиннің (T4) стереоизомері, ол анағұрлым баяу ыдырайды және гипотиреозбен ауыратын науқастарға күніне бір рет беруге болады.

Радиойод

Иод-131 радиоактивті йодымен терапия қалқанша безін кішіреюге жеткізу үшін (мысалы, белгілі бір симптомдарға себеп болатын, бірақ қатерлі ісік жоқ ірі гойтерлерде) немесе гипербелсенді қалқанша безі жасушаларын жою үшін (мысалы, қалқанша безінің қатерлі ісігі болғанда) қолданылуы мүмкін. Йод тапшылығы бар елдерде йод сіңіру жоғары, ал йод жеткілікті елдерде төмен болуы мүмкін. Қалқанша безінің йод-131 сіңіруін арттыру және емдеудің сәттілігін жоғарылату үшін, терапия алдында TSH деңгейі көтеріледі, бұл қалқанша безі жасушаларын стимуляциялауға бағытталған. Бұл қалқанша безі гормондарын қабылдауды тоқтату арқылы немесе рекомбинантты адамдық TSH (Thyrogen) инъекциялары жасау арқылы жүзеге асырылады.

Эпидемиология

Құрама Штаттарда аутоиммундық қабыну қалқанша безі ауруларының ең көп таралған түрі, ал әлем бойынша гипотиреоз және диеталық йод жетіспеушілігінен туындаған зоб ең көп кездеседі. Гипотиреоз ересектердің 3-10% -ын қамтиды, әйелдерде және егде жастағы адамдарда оның көрінісі жиірек болады. Әлем халқының шамамен үштен бір бөлігі қазіргі уақытта диеталық йод деңгейі төмен аймақтарда тұрады. Ауыр йод жетіспеушілігі бар аймақтарда зобтың таралуы 80% -ға дейін жетеді. Йод жетіспеушілігі жоқ аймақтарда гипотиреоздың ең көп таралған түрі – Хашимото тиреоидиті деп аталатын аутоиммундық түр, оның таралуы 1-2% құрайды. Қалқанша безінің түйіндері жиі кездеседі, бірақ қалқанша безінің қатерлі ісігі сирек. Ұлыбританиядағы барлық қатерлі ісіктердің 1% -дан азы қалқанша безінің қатерлі ісігіне жатады, дегенмен ол эндокриндік бездердің барлық қатерлі ісіктерінің 90% -нан астамын құрайтын ең көп таралған эндокриндік ісік болып табылады.