Кіріспе

Киев Русінің архитектурасы Киев Русі ортағасырлық мемлекетінен бастау алады, ол қазіргі Украина, Ресей және Беларусь аумақтарын қамтитын, Киев және Новгород қалаларында орталықтанған болатын. Оның сәулеті – Византия мәдениетінің негізінде қаланған, бірақ көптеген жаңалықтар мен сәулеттік ерекшеліктерді пайдаланған орыс және украин сәулетінің ең алғашқы кезеңі. Көптеген сақталған нысандар – орыс православие шіркеулері немесе қала қақпалары мен бекіністерінің бөліктері. Киев Русінің ыдырауынан және 13 ғасырдың бірінші жартысында моңғол шапқыншылығынан кейін, архитектуралық дәстүр Новгород, Владимир-Суздаль, Галиция-Волынь княздықтарында жалғасты, содан кейін орыс, украин және белорус сәулетіне тікелей әсер етті. Ежелгі орыс шіркеулерінің сәулеті христиандыққа дейінгі славян зодчествосынан (құрылыс өнері) бастау алады.

Ғибадатхана архитектурасы

988 жылы христиан дінін қабылдағаннан кейін салынған Киев Русінің ұлы шіркеулері, Шығыс славян жерлерінде монументалды сәулет өнерінің алғашқы үлгілері болды. Киев мемлекетінің тез қалыптасқан сәулет стилі, Византия сәулетінің күшті ықпалында болды. Ерте православие шіркеулері көбінесе ағаштан салынды, ал шіркеудің ең қарапайым түрі «тұрғын шіркеу» деп аталды. Ірі соборларда жиі ондаған шағын күмбездер болды, бұл кейбір өнер тарихшыларын осыған дейін болған пұтқа табынушы славян ғибадатханаларының қалай болғанын болжауға жетеледі. 10 ғасырдағы Киевтегі Ондық шіркеуі тастан салынған алғашқы ғибадат орны болды. Киевтің алғашқы шіркеулері византиялық шеберлермен фрескалармен және мозаикалармен әшекейленді. Уақыт өте келе оның сыртқы пішіні өзгеріп, аумағы кеңейіп, ақырында 25 күмбезге ие болды. Новгородтағы Әйгілі София соборы (1045–1050), керісінше, орыс шіркеу сәулетіне күшті әсер еткен жаңа стильді білдірді. Оның қалың қабырғалары, кішкентай тар терезелері және дөңгелек күмбездері Батыс Еуропаның романдық сәулетімен ұқсастықтарды көрсетті. Новгородтың келесі соборларында византиялық үлгілерден одан да алыстау байқалады: Әйгілі Николай (1113), Әйгілі Антоний (1117–19) және Әйгілі Георгий (1119) соборлары. Соборлармен қатар, осы кезеңдегі монастырлардың сәулеті де ерекше көзге түсті. 12–13 ғасырлар Киев Русінің феодалдық бөліну кезеңі болды, ол княздықтардың біріне қарсы бірі соғысқан, княздықтардың көбеюіне және жергілікті князьдардың (князь) сарайларының құрылысына әкелді. 12 ғасырдың соңына қарай елдің бөлінуі аяқталды, ал биліктің жаңа орталықтары Киев стилін қабылдап, оны өз дәстүрлеріне бейімдеді. Солтүстік Владимир-Суздаль княздығында жергілікті шіркеулер ақ тастан салынды. Суздаль стилі «ақ тас сәулет» («белокаменное зодчество») деп те аталады. Бірінші ақ тас шіркеу – Юрий Долгорукий тапсырысымен салынған Кидексадағы Борис және Глеб шіркеуі, князь Борис пен Глеб Киевке қажына сапарларында тоқтаған жердегі шіркеу-бекініс болды. Ақ тас шіркеулер моңғол шапқысын алдындағы Русь сәулетінің ең биік деңгейін көрсетеді. Владимирдегі ең маңызды шіркеулер – Успенский соборы (1158–60 ж. салынған, 1185–98 ж. кеңейтілген, 1408 ж. фрескалар) және Санкт-Дмитрий соборы (1194–97 ж. салынған). Галиция-Волынь Корольдігінің батыс бөлігінде біраз уақыт дәстүрлі Киев стилінде шіркеулер салынды, бірақ ақырында стиль Орталық Еуропаның романдық дәстүріне қарай өзгере бастады. Бұл құрылыстардың мәні зор болғанымен, замандастары Оңтүстік Русь шіркеулеріне, әсіресе Смоленск қаласындағы Свирская шіркеуіне (1191–94) одан да қатты таң қалды. Оңтүстік құрылыстардың қирауы немесе қайта жаңартылуы олардың бастапқы келбетін қалпына келтіру мәселесі өнер тарихшылары арасында пікір-таластарға себеп болды. Ең есте қаларлық қайта құру – Петр Барановскийдің Черниговтегі (қазіргі Чернихів, Украина) Пятницкая шіркеуін (1196–99) қайта жаңартуы болды.

Дүниежүзілік сәулет

Киев Русі аймағында дінге жатпайтын сәулет үлгілері өте сирек кездесетін. Владимирдің Алтын қақпасы, 18 ғасырда көптеп қалпына келтірілгеніне қарамастан, моңғол шаруаларынан бұрынғы дәуірдің нағыз ескерткіші деп санауға болады. Украинаның астанасы Киевте қабырғаның бөліктері мен қақпалардың қираған қалдықтарынан басқа ешқандай зайырлы ескерткіш сақталған жоқ. Киевтің Алтын қақпасы жылдар бойы толығымен қирап, тек қираған жерлері ғана қалды. 20 ғасырда қираған жердің үстіне мұражай салынды. Бұл Киев Русі дәуіріндегі қақпалардың дерлік сол кескіні, бірақ сол заманның ескерткіші емес. Ең жақсы мысалдардың бірі – Билгород Киевский бекінісі әлі де жер астында, толық қазба жұмыстарын күтіп тұр. 1940 жылдары археолог Николай Воронин 1158-1165 жылдар аралығында салынған Андрей Боголюбскийдің Боголюбоводегі сарайының жақсы сақталған қалдықтарын тапты.