Кіріспе

Төменде АҚШ ПАТРИОТ Актісінің даулы қолданылуына қатысты мысалдар келтірілген. Аталған заңның мақсаты – "Америка Құрама Штаттарында және әлемнің басқа жерлерінде террористік әрекеттерді тоқтату және жазалау, құқық қорғау органдарының тергеу мүмкіндіктерін күшейту және басқа да мақсаттарға қол жеткізу". Заңға қатысты бір сын – "басқа да мақсаттар" жиі террористік емес, болашақта болуы мүмкін қылмыстарды анықтау және қудалауды қамтиды.

АҚШ прокурорларының жұмыстан босатылуы

2006 жылдың 7 желтоқсанында АҚШ Әділет департаменті АҚШ-тың жеті прокурорын қызметтен босатылған. Ақ үйдің және Әділет министрлігінің жоғары лауазымды өкілдері қызметтен босатылатын адамдардың тізімін жасауға қатысты. 2005 жылғы АҚШ Патриоттық актісін жақсарту және қайта бекіту туралы заңға 2006 жылдың 9 наурызында қол қойылды, ол бос қалған лауазымдарға тағайындалған уақытша АҚШ прокурорларының бұрынғы 120 күндік мерзім шегін жойды. Бұл, Сенаттың бекітуін қажет етпейтін уақытша АҚШ прокурорларына, президенттік үміткерлерге қарағанда, АҚШ Бас прокурорына тағайындау бойынша үлкен құқық берді. (Уақытша АҚШ прокурорының өкілеттігі президент тағайындаған АҚШ прокуроры бекітіліп, ант бергеннен кейін тоқтатылады, егер мұндай кандидат ұсынылса.) Сыншылар бұл босатулардың себебі Республикалық партияға адал жақтастарды тағайындау немесе Республикалық партияға зиян келтірген іс-әрекеттерге немесе іс-қимылсыздыққа жаза беру болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Сегіз прокурордың кем дегенде алтысының Әділет департаментінің ішкі бағалау есебі оң нәтиже көрсеткен. 2007 жылдың қаңтарында ұсынылған S 214 заң жобасы, мерзім шектеусіз уақытша АҚШ прокурорының ережесін жою мақсатымен Сенат пен Өкілдер палатасында үлкен көпшілік дауысымен мақұлданды және 2007 жылдың 14 маусымында Президент қол қойып заң күшіне енгізді, ол «Public Law No: 110-34» деп белгіленді және «2007 жылғы АҚШ прокурорларының тәуелсіздігін сақтау туралы заң» аталды. Жаңа заң сондай-ақ, заңға қол қойылған күннен бастап 120 күн ішінде қызметтен босатылатын, сол кезде қызметте болған Бас прокурор тағайындаған барлық уақытша прокурорлардың мерзімін де белгілейді. 2007 жылдың 14 маусымына қарай Әділет департаментінде президенттік тағайындама жоқ, жиырмадан астам АҚШ прокурорының лауазымы бос еді, оларға АҚШ прокурорлары (әдетте мемлекеттік қызметтегі АҚШ прокурорлары) немесе Бас прокурор тағайындаған уақытша АҚШ прокурорлары тағайындалады. (Ауданы сот тағайындаған уақытша АҚШ прокурорларының мерзіміне жаңа заң әсер етпеді – кем дегенде біреуі болды: 2001 жылы тағайындалған Мэн штатының Паула Д. Сильсби).

Авторлық құқық бұзушылықты тергеу

Адам МакГауги, телешоу «Stargate SG 1» фанат сайтының веб-мастері, авторлық құқықты бұзу және компьютерлік алаяқтық жасады деген айып тағылды. Тергеу барысында ФБР осы заңның бір тармағын қолданып, сайттың интернет-провайдерінен қаржылық жазбаларды сұратты. АҚШ-тың «Патриот» заңы компьютерлік алаяқтық және зиянкестік туралы заңға интернет-провайдерлерден деректерді іздеу және тәркілеу мүмкіндігін қосты.

Мүмкіндікті есірткі сатушыларды тергеу

2003 жылдың қыркүйегінде The New York Times газетінде АҚШ-тың «Патриот» заңы негізсіз есірткі тасымалдаушыларын тергеу үшін қолданылғаны туралы хабарланды. Мақалада сондай-ақ Конгресс жүргізген зерттеуде АҚШ-тың «Патриот» заңы терроризмге қатысы жоқ болашақ қылмыстарды тергеу үшін жүздеген рет қолданылғаны туралы мәлімделген. The New York Times газетінің хабарлауынша, бұл терроризмге қатысы жоқ тергеулер маңызды, себебі президент Буш және бірнеше Конгресс мүшелері АҚШ-тың «Патриот» заңының мақсаты болашақ террористік әрекеттерді тергеу және алдын алу екенін айтқан. Бұл кейбір адамдар үшін АҚШ Конституциясының бірінші бабында белгіленген конституциялық құқықтарды бұзу болып көрінеді, онда «Айыптау заңы немесе кері күшпен қолданылатын заң қабылданбайды» делінген. Айыптау заңына тыйым салу дегеніміз – АҚШ Конгресі белгілі бір адамды немесе топты кінәлі деп танып, сот процесінсіз жазалайтын заң қабылдамайды. Кері күшпен қолданылатын заңға тыйым салу (латын тілінде – «кейіннен жасалған») дегеніміз – АҚШ Конгресі қандай да бір әрекетті қылмыс (немесе одан да ауыр қылмыс) ретінде белгілемейді, егер ол әрекет жасалған кезде қылмыс болып есептелмеген болса. Бұл «Патриот» заңының кейбір қолданылуына қатысты болуы мүмкін, және Жоғарғы Сотты қадағалап отырушылар судьялар шешім қабылдауы үшін іс қарауға түсуін күтуде.

Лас-Вегасқа келушілер туралы қаржылық, кітапханалық және басқа да ақпараттарды сұрату

2005 жылдың қарашасында Business Week басылымы ФБР он мыңдаған "ұлттық қауіпсіздік хаттарын" шығарғанын және Лас-Вегастағы нақты бизнестердің клиенттерінен бір миллион қаржылық деректерді алғанын хабарлады. Таңдалған бизнеске казинолар, сақтау қоймалары және автокөлік жалға беру агенттіктері кірді. Анонимді Әділет министрлігінің өкілі мұндай сұраныстарға АҚШ-тың "Патриоттық актісінің" 215-бабы бойынша рұқсат берілгенін және сұраныстардың көптігіне қарамастан, "Біз соттардан іздеу экспедицияларын мақұлдауды сұрауға құлшынбаймыз" деді. Бұл тек қаржылық деректерді ғана емес, сонымен қатар несиелік деректерді, жұмысқа орналасу туралы деректерді және кейбір жағдайларда денсаулық сақтау туралы деректерді де қамтиды. Бұдан әрі, бұл ақпарат деректер базасына енгізіліп, ФБР тарапынан шексіз сақталады. Бұрынғы заңнама федералды құқық қорғау органдарына тергеу кезінде жиналған, кінәсіз деп танылған кез келген адамға қатысты деректерді жоюды талап еткен. "Патриоттық актісі" бұл талапты жойды және енді деректер шексіз сақталады. Заңнамаға сәйкес, олар "қажет болған жағдайда үшінші тараптармен бөлісуге болады", бірақ заңда осы үшінші тараптардың кім екендігі немесе қандай жағдайлар мұндай деректерді бөлісу үшін орынды деп есептеледі деп нақты көрсетілмеген. Ірі масштабты телефондық тыңдау және шетелдерге және шетелдерден келетін қоңырауларды іздеу де осыған жатады. Миллиондаған телефон жазбалары жиналып, деректер базасына енгізіліп, белгілі террористердің нөмірлеріне қоңырау шалудың үлгілері іздестірілді. Бүгінгі күнге дейін бұл бағдарлама бойынша ешқандай тұтқындалғандар туралы хабарланбады. Қоғамдық кітапханалардан нақты терминалдарға қатысты деректерін тапсыруды сұрады. Бірнеше кітапхана сотқа шағымданып, себебі оларға ұсынылған Ұлттық қауіпсіздік хаттары өте кең ауқымды болды, тергеу жүргізіліп жатқан адам туралы ғана емес, сонымен қатар кітапханалардағы нақты терминалдарды белгілі бір уақыт аралығында пайдаланған барлық адамдар туралы ақпарат талап етті. Бір жағдайда көптеген пайдаланушылар кәмелетке толмаған балалар болғандықтан, бір кітапхана ата-аналарын хабарлауға міндетті деп санайды. ФБР бұған келіспейді және қазіргі уақытта іс сот жүйесінде қаралып жатыр. 2005 жылдың маусым айында АҚШ Өкілдер палатасы "Патриоттық актісінің" федералды агенттерге терроризмді тергеу кезінде қоғамдық кітапханалар мен кітап дүкендеріндегі адамдардың кітап оқу әдеттерін тексеруге мүмкіндік берген ережесін жоюға дауыс берді. Ұлттық қауіпсіздік хатын ФБР-дің Бақылаушы немесе одан жоғары дәрежедегі қызметкері өз қалауынша шығара алады. Ол үшін соттың шешімі немесе іздеу ордері сияқты нақты себептер қажет емес.

Заң бойынша жалған айыптаулар

2004 жылдың мамыр айында Буффало университетінің профессоры Стив Курц әйелінің жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болғанын хабарлады. Биотехнология саласында жұмыс істейтін ассистент-профессор өз жұмысында зиянсыз бактериялық культуралар мен биологиялық жабдықтарды пайдаланған. Оқиға орнына келген полиция жабдықтарды (Еуропа мен Солтүстік Американың мұражайлары мен галереяларында көрсетілген) күдікті деп танып, Федералдық тергеу бюросына (ФБР) хабарлады. Ертесі күні ФБР, Терроризмге қарсы бірлескен топ, Ішкі қауіпсіздік департаменті және көптеген басқа құқық қорғау органдары ХАЗМАТ киімдерін киіп, Курцтың үйінің айналасындағы ауданды қоршап, компьютерлерді, қолжазбаларды, кітаптарды және жабдықтарды тәркілеп, Курцты 22 сағатқа айып тақпастан ұстады; Эри округінің денсаулық сақтау департаменті культуралар сараланған кезде үйді мүмкін "денсаулыққа қауіпті" деп жариялады. Курцтың үйінде денсаулыққа немесе қауіпсіздікке қауіп төндіретін ешқандай зат табылмаса да, Әділет департаменті АҚШ-тың Биологиялық қару-жарақтарға қарсы терроризм заңының 175-бабы бойынша қудалау талап етті – бұл заң АҚШ Патриот заңымен кеңейтілген. Үлкен жюри бұл айыптауларды қабылдамады, бірақ Курцқа федералдық пошта және телеграф арқылы алаялық жасады деген айып тағылды және айыптаулар алынып тасталғанға дейін 20 жылға бас бостандығынан айырылу жазасы қарастырылды. Әлемдік деңгейдегі қолдаушылар бұл саяси мотивациямен тудырылған қудалау, Маккартизм дәуіріндегілерге ұқсас екенін айтады, ал заңгерлер бұл істің суретшілер, ғалымдар, зерттеушілер және басқалардың сөз бостандығы мен өркендеуін қылмыстауға байланысты, елеулі салдары бар прецеденттік іс екенін атап өтеді. ФБР агенттері АҚШ Патриот заңының "жасырын тексеру" ережесін пайдаланып, Мадрид пойыздарына жасалған жарылысқа қатысы бар деген күдікпен екі аптаға қамауға алынған Брэндон Мейфилдтің үйін құпия түрде тексерді. Агенттер үш қатты дискіні және мақта талшықтарында сақталған 10 ДНК сынамасын тәркілеп, 335 жеке заттың суретін түсірді. Мейфилд АҚШ үкіметіне қарсы сотқа шағымданып, оның қамауға алынуы мен жүргізілген тергеу оның құқықтарын бұзғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ АҚШ Патриот заңының конституцияға қайшы екенін айтады.

БАҚ-қа айтыс-тартысқа толы өтініштер

ФБР АҚШ «Патриот» заңына 13 рет жүгініп, компьютерлік бұзушы Адриан Ламомен сұхбаттасқан журналистерден олардың жазбаларын және басқа да ақпаратты сақтап қалуды талап етті. Содан кейін Әділет министрлігінен журналистерді ақпаратты тапсыруға мәжбүрлеу үшін сотқа шақыру қағазын беруді сұрады. Аталған журналистердің арасында газеттерде жазатын авторлар, жаңалықтар агенттіктерінің тілшілері және MSNBC журналистері болды. Әділет министрлігі сотқа шақыру туралы өтінішті мақұлдамады, себебі сотқа шақырудың тілі репортер-көз артықшылығын мойындамай, сотқа шақыру қағазына қойылатын министрліктің талаптарын бұзды. Ақпаратты сақтау туралы өтініштер қайтарылып алынды. Кейбір жағдайларда ФБР өтініштің дұрыс емес тілі үшін өңкейді сұрады.

Басқа жағдайлар

2003 жылдың сәуірінде Сами Омар әл-Хусайн бірнеше веб-сайттарды қолдау арқылы зорлық-зомбылық әрекеттерін қолдаған деген айыппен терроризмді қолдады деген күдікпен тұтқындалды. Бұл қылмыс 1996 жылы президент Клинтон қол қойған «Терроризмге қарсы күрес және тиімді өлім жазасы» заңымен құрылды, бірақ «АҚШ ПАТРИОТ Актісімен» одан әрі кеңейтілді. Заңды қолдаушылар прокурорлардың Аль-Хусайнды веб-сайтпен байланысы үшін соттамағанын, оның орнына ол террорлық ұйымдарға қаржы жинауға, терроршыларды тартуға және өз веб-сайты арқылы қоздырылған сөздерді таратуға белсенді қатысқанын айтады. Прокурорлардың мәлімдемесінше, сайттарда өзіне-өзі өлтіруші шабуылдарды ақтауға бағытталған діни үкімдер және палестиналық ХАМАС ұйымына қаржылай көмек көрсетуге шақырулар болған. Екінші жағынан, кейде заңды сынға салғандар АҚШ ПАТРИОТ Актісіне қатысы жоқ қудалауды осы актіге байланысты деп жаңылысады. Анархист және «Raise the Fist» веб-сайтының администраторы Шерман Остин, 1997 жылы Калифорния штатының демократ сенаторы Дианн Файнштейн жасаған заңды бұзғанын мойындады. Бұл заң бомба жасау туралы ақпаратты таратуға тыйым салады. Алайда, осы істе «АҚШ ПАТРИОТ Актісі» қолданылмады. 2005 жылдың 24 қазанында «Электрондық құпиялылық ақпарат орталығының» (EPIC) өкілі Дэвид Собель «Ақпараттық еркіндік туралы» заңға сәйкес ФБР құжаттарын алды, олар ФБР азаматтарды ұзақ мерзімге бойы дұрыс құжаттарсыз бақылап отырғанын көрсетті. 2002 жылдан 2004 жылға дейінгі кезеңде 13 іс Президентке қарасты Сыртқы барлау жөніндегі кеңестің Барлауды бақылау кеңесіне жіберілді.

Клейман Обамаға қарсы

Халықаралық ақпарат құралдарында жарияланып жатқан жаңалықтар АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) және оның халықаралық серіктестерінің шетелдік азаматтар мен американдықтарды жаһандық түрде бақылауына қатысты операциялық мәліметтерді ашты. Бұл мәліметтер бұрынғы NSA қызметкері Эдвард Сноуденнің жасырын құжаттарынан алынған. 2013 жылдың 6 маусымында Сноуденнің алғашқы құжаттары The Washington Post және The Guardian газеттерінде бірдей жарияланып, көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай, Freedom Watch ұйымының негізін қалаушы Ларри Клейман, АНБ-ның криптолог-технігі және Ауғанстанда қаза тапқан Navy Seal Team VI тобының көмекші қызметкері Майкл Стрендждің ата-анасы Чарльз Стрейндж пен Мэри Стрейндж телефон жазбаларының метадеректерін көптеп жинаудың конституциялық заңдылығына шағымданып сотқа жүгінді. Майкл Феррари мен Мэтт Гаррисон қосылған талапкерлер 2013 жылдың 12 маусымында телефон және интернет байланыстарының метадеректерін көптеп жинаудың конституциялық заңдылығына қарсы екінші сот ісін қозғады (Klayman II). Klayman I ісінде талапкерлер, Verizon Wireless абоненттері, NSA, Әділет министрлігі, Verizon Communications, Президент Барак Обама, АҚШ Бас прокуроры Эрик Холдер және Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің директоры генерал Кит Б. Александрға қарсы сотқа шағымданып, үкіметтің "ішкі телефон байланыстарын тыңдау үшін құпия және заңсыз схеманы" жүргізіп жатқанын, сондай-ақ бағдарламаның Бірінші, Төртінші және Бесінші түзетулерді бұзатынын және 215-баппен берілген заңдық өкілеттіктерден асып түсетінін мәлімдеді. 2004 жылдың 6 сәуірінде Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы (ACLU) АҚШ-тың «Патриот» заңының өкілеттігімен ФБР және DHS-ке жүргізіліп жатқан тергеуге қатысы жоқ жеке қаржылық немесе бизнес ақпаратын қамтитын жазбаларды беруді талап еткені үшін сотқа шағымданып, талап қойды. Бұл әрекет ФБР мен DHS-тің интернет-провайдерлердің пайдаланушыларының шоттары туралы ақпаратты сұрауымен байланысты болды. Әділет министрлігі «Патриот» заңының құпиялылық ережелеріне сілтеме жасай отырып, ACLU-ге қарсы талап-арыздың мәтінін үш апта бойы жариялауға тыйым салды. Сот және Конгресс бақылауынан кейін, «Патриот» заңының құпиялылық ережелерін бұзбайтын қарсы талап-арыздың бөліктері жарияланды. ACLU-дың сотқа берген ісі 2006 жылдың 27 қазанында тоқтатылды. ACLU заңның жақсарғанын себеп көрсетіп, талап-арызын қайтарып алғанын мәлімдеді. ACLU заңгерлік директоры Энн Бисон: «Қайта бекітілген «Патриот» заңы әлі де кемшіліктерге толы болғанымен, біз Буш әкімшілігінің ең бейшара саясатынан туындаған зиянды азайтуға қол жеткіздік» деді.