Кіріспе
Философиялық аспектілер және суицид туралы аргументтер, алдын алу туралы ақпарат. Этика және философияның басқа салаларында суицид қиын мәселелер тудырады, оларға әртүрлі философтар әртүрлі жауаптар береді. Француз-алжирлік эссеші, романист және драматург Альбер Камю (1913–1960) өзінің «Сизиф мифі» атты философиялық эссесін «Бір ғана нағыз философиялық мәселе бар, ол – суицид» деген мәшһүр сөйлеммен бастады. Суицидке қатысты философиялық ұстанымдарды екі негізгі топқа бөлуге болады. Діни философия көбінесе суицидті айыптайды, ал діни емес көзқарастар көбінесе төзімділікке бейім, кейбіреулері оны жағдайға қарай мақтауға лайық деп санайды. Утилитаризм, болжамды, түсініксіз ұстаным ұсынады. Мысалы, Джереми Бентамның гедонистік есептеуін қолданып, суицид жеке азапты тоқтату арқылы пайдалы болуы мүмкін, бірақ ол басқаларға келтіретін қайғы оның пайдасын басып кетеді деген қорытындыға келуге болады. Бұл есепті философиялық деңгейде анықтау мүмкін емес.
information on prevention
In ethics and other branches of philosophy, suicide poses difficult questions, answered differently by various philosophers. The French Algerian essayist, novelist, and playwright Albert Camus (1913–1960) began his philosophical essay The Myth of Sisyphus with the famous line "There is but one truly serious philosophical problem and that is suicide." Philosophical stances on suicide can be divided into two broad groups. Religious philosophy almost universally condemns suicide, while nonreligious stances tend towards toleration, with some seeing it as laudatory, depending on circumstance. Utilitarianism offers perhaps a confusing stance. For example, using Jeremy Bentham's hedonistic calculus, it may be concluded that although suicide offers utility by ending personal suffering, the grief it causes others may outweigh its utility. The calculation cannot be determined at a philosophical level.
Өзін-өзі өлтіруге қарсы дәлелдер
Қазіргі заманнан бері суицид туралы қалыптасқан философиялық көзқарас, батыс қоғамдарының мәдени сенімдерінде суицидтің аморальды және этикалық емес екендігін таратуға әкелді. Көпке белгілі бір аргумент бойынша, суицидке итермелейтін көптеген себептер – депрессия, эмоционалдық азап немесе экономикалық қиындықтар – уақытша сипатта болып, психотерапия және өмір салтын өзгерту арқылы жеңілдетілуі мүмкін. Суицидтің алдын алу туралы пікірсайыстарда жиі айтылатын мақал осы көзқарасты бейнелейді: "Суицид – уақытша проблемаға тұрақты шешім". Дегенмен, оған қарсы тұратын аргумент бар: эмоционалдық азап көптеген адамдар үшін уақытша болып көрінсе де, кейбір жағдайларда оны шешу өте қиын немесе тіпті мүмкін емес, тіпті кеңес беру немесе өмір салтын өзгерту арқылы да, аурудың күштілігіне және адамның азапқа төзу қабілетіне байланысты. Мұндай жағдайға мысал ретінде, емделмейтін аурулар мен өмір бойына созылатын психикалық сырқаттарды келтіруге болады.
Христиандық философия
Христиандық теология көбінесе өзін-өзі өлтіруді Құдайға қарсы жасалған қылмыс деп бағалайды. Г.К. Честертон өзін-өзі өлтіруді "өмірге деген мүддеден бас тарту, ең соңғы және абсолютті жамандық" деп атайды. Ол, адам өзін-өзі өлтірген жағдайда, өзінің көзқарасы бойынша, бүкіл әлемді жойғанын айтады (бұл Маймонидтің пікірін қайталайтын сияқты).
Либерализм
Джон Стюарт Милл өзінің "Еркіндік туралы" атты ықпалды еңбегінде еркіндіктің негізгі шарты – адамның таңдау жасау мүмкіндігі болғандықтан, адамды одан әрі таңдау жасау қабілетінен айыратын кез келген таңдаудың алдын алу қажет деп мәлімдеді. Осылайша, Милл үшін өзін құлдыққа сатуға жол бермеу керек, себебі бұл болашақта таңдау жасау мүмкіндігінен айырады. Осы мәселелерге қатысты Милл "Еркіндік туралы" еңбегінде былай жазады: "Адамдар үшінші тараптардың құқықтарын бұзатын міндеттемелерге келіспейді, бірақ кейде оларды міндеттемеден босатуға жеткілікті себеп – оларға зиян келтіруі болып саналады. Мысалы, осы және көптеген басқа да дамыған елдерде, егер адам өзін құл ретінде сатуға немесе сатуға рұқсат берсе, ондағы келісім күшін жояды; заңмен де, қоғамдық пікірмен де қолдау көрсетілмейді. Оның өмірлік бағын ерікті түрде шешу құқығын осылай шектеудің себебі айқын және осы ерекше жағдайда анық көрінеді. Адамның ерікті іс-әрекеттеріне, егер ол басқалардың мүддесі үшін болмаса, араласпаудың себебі – оның бостандығына құрмет. Оның ерікті таңдауы оның таңдаған нәрсесіне қанағаттанғанын немесе кемінде оны көтере алатынын көрсетеді, ал оның игілігі жалпы алғанда оған оны іске асырудың жолдарын өзі таңдауға мүмкіндік беру арқылы қамтамасыз етіледі. Бірақ ол өзін құлға сату арқылы бостандығынан бас тартады, оны болашақта пайдалану мүмкіндігінен айырылады. Сондықтан ол өзінің жағдайында өзін-өзі басқаруға мүмкіндік беруді негіздейтін мақсаттың өзін жоққа шығарады. Ол енді еркін емес, бірақ енді оның ерікті түрде қалуымен қамтамасыз етілген жағдайға қатысты ешқандай сенімділік болмайды. Еркіндік принципі оның еркін болмауын талап ете алмайды. Өз еркіндігінен бас тартуға рұқсат беру – бұл еркіндік емес". Өзін-өзі өлтіру құлдық сияқты болашақ таңдауларды жоққа шығарады деуге болады. Алайда, өмірге қатысты шешімдер қабылдау мүмкіндігінен айырылу мен өмірдің өзінен айырылу арасында маңызды айырмашылықтар бар екенін де айтуға болады. Өз-өзіне қол жұмсау, өмірге қатысты таңдау жасау мүмкіндігін емес, өмірдің өзін жояды. Милл жеке адамның өз мүддесін ең жақсы қорғай алатынына сендіреді. Ол бұзылған көпірден өтуге дайын тұрған адамды мысалға келтіреді: біз оны тоқтатып, қауіп туралы ескерте аламыз, бірақ оны көпірден өтуден толығымен бас тартпауымыз керек, себебі ол ғана өмірінің құндылығын осы қауіпке теңестіре біледі. "Өз өміріндегі бағын шешу" туралы бұл сөздерге тым көп мағына берудің қажеті жоқ, себебі бұл міндетті түрде құлдықтан басқа ештеңе туралы емес. Шындығында, егер Милл осыны өзін-өзі өлтіру туралы ойлап, бірақ мәселені толық зерттемесе, онда бұл қызық болмас еді.
"Not only persons are not held to engagements which violate the rights of third parties, but it is sometimes considered a sufficient reason for releasing them from an engagement, that it is injurious to themselves. In this and most other civilized countries, for example, an engagement by which a person should sell himself, or allow himself to be sold, as a slave, would be null and void; neither enforced by law nor by opinion. The ground for thus limiting his power of voluntarily disposing of his own lot in life, is apparent, and is very clearly seen in this extreme case. The reason for not interfering, unless for the sake of others, with a person's voluntary acts, is consideration for his liberty. His voluntary choice is evidence that what he so chooses is desirable, or at the least endurable, to him, and his good is on the whole best provided for by allowing him to take his own means of pursuing it. But by selling himself for a slave, he abdicates his liberty; he forgoes any future use of it, beyond that single act. He therefore defeats, in his own case, the very purpose which is the justification of allowing him to dispose of himself. He is no longer free; but is thenceforth in a position which has no longer the presumption in its favour, that would be afforded by his voluntarily remaining in it. The principle of freedom cannot require that he should be free not to be free. It is not freedom, to be allowed to alienate his freedom". It could be argued that suicide prevents further choices in the same way slavery does. However, it can also be argued that there are significant differences in not having any further involvement in decisions about your life and not having any further life to make decisions about. Suicide essentially removes the condition of being alive, not the condition of making choices about your life. Mill believes the individual to be the best guardian of their own interests. He uses the example of a man about to cross a broken bridge: we can forcibly stop that person and warn him of the danger, but ultimately should not prevent him from crossing the bridge—for only he knows the worth of his life balanced against the danger of crossing the bridge. Too much should not be read into "disposing of his own lot in life" in the passage, as this is not necessarily talking about anything other than slavery. Indeed, it would be odd if Mill had intended it to be about suicide but not explored the issue fully.
Деонтология
Деонтологиялық тұрғыдан алғанда, Иммануил Кант «Мораль метафизикасының негізгі қағидаларында» өзін-өзі өлтіруге қарсылық білдіреді. Оның категориялық императивінің екінші тұжырымына сәйкес, Кант: «Өзін-өзі өлтіруді жоспарлаған адам өзінің осы әрекеті адамзатты өздігінен мақсат тұрғысынан қарастырумен үйлесімді болатынын сұрауы керек» дейді. Канттың теориясы әрекеттің өзіне назар салады, оның нәтижелері мен салдарына емес, және әрекеттің баршаға ортақ болатын қағидаға айналуына адамның келісімін білдіруді этикалық талап ретінде қарастырады: яғни, әркім осылай әрекет етуі керек деп санайды. Кант өзін-өзі өлтіруді таңдаудің өзін мақсатқа жету құралы ретінде қарастырумен байланысты екенін айтады, ол оны қабылдамайды: адам, оның пікірінше, «тек құрал ретінде пайдаланылмауы керек, ал әрбір іс-әрекетте өзіндік мақсат ретінде қарастырылуы тиіс». Бұдан әрі, Кант объективті мораль адамның ақыл-ойымен байланысты болғандықтан, өзін-өзі өлтірудің бұрыс екенін, себебі ол өмірді тоқтату арқылы осы қабілетті жоюды білдіреді, соның салдарынан іс жүзіндегі қайшылық туындайды деп тұжырымдайды.
Әлеуметтік келісімшарт
Жан Жак Руссоның пікірінше, қоғамдық келісімшарт бойынша, әрбір адам "өз өмірін сақтап қалу үшін оны тәуекелге салуға құқылы". Хоббс пен Локк жеке адамдардың өз өмірін өздеріне қол жұмсау құқығын қабылдамайды. Хоббс өзінің "Левиафан" атты еңбегінде, табиғи заңның әрбір адамға "өз өмірін жоюға немесе оны сақтаудың жолдарын алып тастауға" тыйым салатынын айтады. Осы табиғи заңды бұзу – ақылға қонымсыз және әдепсіздік. Хоббс сондай-ақ, адамдардың бақытты болуға ұмтылуы мен өлімнен қорқуы интуитивті түрде рационалды екенін мәлімдейді.
Аристотель
Аристотель өзінің "Батылдық туралы талқылауында" ауырсынудан немесе басқа да ыңғайсыз жағдайлардан қашу үшін өзін-өзі өлтіруді батылсыздық актісі деп санайды. "Никомах этикасының" кейінгі тарауында ол өзін-өзі өлтірудің заңға қайшы екенін және мемлекеттің мүддесіне қарсы жасалған әрекет екенін дәлелдейді.
Плотин
Неоплатонист философ Плотин (205–270 жж.) өзіне-өзі қол жұмсаудың заңдылығы туралы мәселеге қысқаша трактат (Энеад I, 9 = трактат 16) арнады. Платонисттік және стоиктердің пікірлерін талқылап, ол адам ақыл-есінен айырылып бара жатқанын түсінген жағдайда ғана өзіне-өзі қол жұмсауға болмайды деген қорытындыға келді. Бұл трактатта Плотин платонист философтың (Фадонға қараңыз) түсінікті абсолютке қосылуға және өзіне-өзі қол жұмсау арқылы жанын денесінен босатуға құмарлануы туралы да сөз етеді.
Құрмет
Жапонияда сеппуку деп аталатын өзін-өзі өлтіру салты бар, ол жасаған қателіктері үшін немесе жеке жеңілістері үшін өзін ақтаудың ардақты жолы саналады. Бұл самурайлар дәуірінде және одан бұрын да кеңінен қабылданған. Әдетте, бұл құқық тек самурайлар класына ғана берілген артықшылық ретінде қарастырылды; азаматтық қылмыскерлерге мұндай "қадірлі" өлімге жол берілмей, жаза тағайындалған. Осы тарихи контексте, суицидті қорқынышпен немесе жаңылыс деп қарастырмай, оны асыл, қадірлі және тіпті батыл деп санауды көрсетеді.
Утилитаризм
Утилитаризм өзін-өзі өлтіруді ақтауға немесе оған қарсы пікір келтіруге қолданылуы мүмкін. Мысалы, Джереми Бентамның ләззатты есептеуі арқылы, депрессиямен күресіп жүрген адамның өлімі оның қасіретін тоқтатар болса да, оның туыстары мен жақындары да қайғыға батуы мүмкін, ал олардың күйзелісі адамның өзіне-өзі қол жұмсауынан туындаған жеңілдеуден басым болуы мүмкін.
Өзін-өзі өлтіруге жол берілетін дәлелдер
Өмір мен өлімді өзі таңдауға, яғни суицид жасауға рұқсат етудің пайдасы бар деген пікірлер де бар. Суицидті жеке таңдау деп санайтындар, оның әрқашан немесе көбінесе ақылға сыймас нәрсе емес, шын мәнінде нақты проблемаларға берілген жауап екенін айтады; балама жағдай одан да нашар деп есептелгендегі соңғы шара. Олар ешбір адамның қажетсіз азапқа толуы керек емес деп есептейді, ал суицид – осы азаптан құтылудың бір жолы.
Идеализм
Геродот: "Өмір осылай ауыр болғанда, адам өлімді іздейтін тынысқа айналдырады", - деп жазған. Шопенгауэр былай деді: "Бізге суицид – ең үлкен қорқақтық әрекеті дейді, суицид дұрыс емес; бірақ әлемде әр адамның өз өмірі мен тұлғасына қарағанда берік құқығы жоқ нәрсе табылмайды". Шопенгауэрдің "Еркі және бейнелеу ретіндегі әлем" атты негізгі еңбегінде бұл әрекет мысалдарда кейде қолданылады. Ол суицидті арамдық деп санамады және оны өзінің өмірін өз қолымен тоқтаруға адамның құқығы деп қарастырды. Ол метафоралық тұрғыдан, қатты азап шеккен адамның өмірін тоқтатуын, қорқынышты жаман түстен оянғанмен салыстырды. Дегенмен, көптеген жағдайларда суицидті еріктің әрекеті ретінде қарастырды, себебі ол өмірдің ауыртпалықтарын мойынбұрусыз жасалады, сондықтан ол өмірдің ләззаттарынан бас тартудан өзгеше. Шопенгауэрдің пікірінше, ең жоғары этикалық мақсат – моральдық еркіндік, тіршілікке құштарлықты жоққа шығару арқылы ғана қол жеткізіледі. Суицид осы құштарлықты жоққа шығару емес, керісінше, оның күшті растауы. Себебі, бұл өмірдің қайғы-қасіретінен емес, ләззаттарынан қашу арқылы жүзеге асырылады. Адам жеке тұлға ретінде өмірін жойғанда, ол тіршілікке құштарлығын жоймайды. Керісінше, егер ол өзі үшін қанағатпен өмір сүре алса, жағдайдың күшіне қарсы өз еркіне қол жеткізе алса, ол өмір сүруге ниетті. Бірақ жағдай оған тым күшті. Шопенгауэр суицидке қарсы аргументтерге де тоқталды. "Егер адам енді өзі үшін өмір сүргісі келмейтін болса, оның тек басқалардың пайдасы үшін жұмыс істейтін машина ретінде өмір сүруі керек деген талап – асыра бағаланған".
Либертариандық
Либертариандық көзқарас адамның өмірі тек оған ғана тиесілі екенін, ал ешкімнің өмір сүру керек деген идеалдарын оған таңуға құқығы жоқ деп санайды. Мұндай шешімді тек сол адамның өзі қабылдауы керек, ал ол қабылдаған шешіміне құрмет көрсетілуі тиіс. Философ және психиатр Томас Саз өзіне-өзі қол жұмсауды ең негізгі құқық деп санай отырып, одан да әрі барып, былай дейді: егер еркіндік – өз өмірің мен денеңе иелік ету болса, онда сол өмірді өз еркімен аяқтау құқығы – ең негізгі құқық. Егер басқалар сені міндетті түрде өмір сүруге мәжбүрлей алса, онда сен өзіңнің иесі емессің, оларға тиесілісің. Жан Амери өзінің «Өзіне-өзі қол жұмсау туралы: ерікті өлім туралы әңгіме» (1976 жылы неміс тілінде жарық көрген) атты кітабында өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойлардың терең түсінігін береді. Ол өзін-өзі өлтіруді адамзаттың ең жоғары еркіндігі деп күшпен және романтикалық көзқараспен дәлелдейді, осы әрекетті «тек еркін таңдаған өлім арқылы ғана өзімізге жетеміз» деген сөздермен ақтаумен қатар, «күнделікті өмірдің абсурдтығы мен оның бөтендігіне» қайғы білдіреді. Амери 1978 жылы өзін-өзі өлтірді. 19-шы және 20-шы ғасырлардағы философиялық ойлау кейде «таңдау жасау» тұрғысынан қарастырудан асып, өзіне-өзі қол жұмсауды соңғы шара ретінде емес, тіпті оны ақтаудың қажеті де жоқ, керісінше, оны жасамауды ақтаудың қажеттілігіне дейін жеткізді. Экзистенциалистік ойлаудың көптеген түрлері өмірдің объективті түрде мағынасыз екенін қабылдап, содан кейін адам неге өзін-өзі өлтірмеу керек деген сұраққа жүгінеді, одан кейін жеке адамның өмірге жеке мағына беруге қабілетті екенін айта отырып, осы сұраққа жауап береді.
Стоицизм
Джордж Лайман Киттредж "стоиктер өз-өзіне қол жұмсауды қорқынышты және бұрыс деп есептейді" десе де, ең белгілі стоиктер – Кенже Сенека, Эпиктет және Марк Аврелий – өз қолымен өлім әрқашан мүмкін болатын нұсқа және созылған қайғыдан гөрі көбінесе артық деп санайды. Стоиктер дана адамның жағдайларға байланысты ізгілікпен өмір сүруге мүмкіндік болмаған жағдайда, өз-өзіне қол жұмсауына рұқсат етілгенін мойындады. Плутархтың пікірінше, тиранияда өмір сүру Катонның өзіне қатысты тұрақтылығын (констанция) жойып, адал моральдық таңдау жасау еркінен айырылуына себеп болар еді. Егер адам қатты ауырсыну немесе аурудың құрбаны болса, өз-өзіне қол жұмсау негізді болуы мүмкін.
Конфуцийшілдік
Конфуцийшілдікте белгілі бір құндылықтарды сақтамау өлімнен де жаман деп есептеледі; сондықтан, егер адам сол құндылықтар үшін өз-өзіне қол жұмсаса, бұл моральдық тұрғыдан қабылданғандықтан, тіпті мақтауға лайық болуы мүмкін. Конфуцийшілдік адалдыққа, өзінен жаңылған құрбандыққа және ар-намысқа баса назар қойып, игі ниетпен жасалған өзін-өзі өлтіруді ынталандырды. Конфуций былай деп жазды: "Мақсаты бар және "жень" иесі болған адамдар үшін "жень" есебінен тірі қалу ұғымына сыймайды, бірақ "женьді" іске асыру үшін олар өлімді қабылдауы мүмкін". Менций былай деді:
Балықты қалаймын, аюдың лапысын да қалаймын. Егер екеуіне де қол жеткізе алмасам, балықтан гөрі аюдың лапысын таңдаймын. Өмір маған қажет, "и" де маған қажет. Егер екеуіне де қол жеткізе алмасам, өмірден гөрі "и" таңдаймын. Бір жағынан, өмірді қаласам да, өмірден де артық қалатын нәрсе бар. Сондықтан мен өмірді кез келген бағамен сақтап қалуға тырыспаймын. Екінші жағынан, өлімді жек көрсем де, өлімнен де жек көретін нәрсе бар. Сондықтан мен қашып құтыла алмайтын қауіптер бар, сонымен қатар тірі қалудың және өлімнен қашудың жолдары бар, оларға адам жүгінбейді. Басқаша айтқанда, адам өмірден де артық қалатын нәрселер бар, және ол өлімнен де жек көретін нәрселер де бар.
Fish is what I want; bear's palm is also what I want. If I cannot have both, I would rather take bear's palm than fish. Life is what I want; yi is also what I want. If I cannot have both, I would rather take yi than life. On the one hand, though life is what I want, there is something I want more than life. That is why I do not cling to life at all cost. On the other hand, though death is what I loathe, there is something I loathe more than death. That is why there are dangers I do not avoid Yet there are ways of remaining alive and ways of avoiding death to which a person will not resort. In other words, there are things a person wants more than life and there are also things he or she loathes more than death.