Кіріспе

Армян генералы және әулие Вардан Мамиконян (; шамамен 387 – 451) – 450–451 жылдары Сасанидтер Иранына қарсы көтеріліс басқарған армян әскери қайраткері. Ол Мамиконян әулетінің басшысы және Армения қарулы күштерінің жоғарғы қолбасшысы спарпет атағының мұрагері болды. Вардан мен оның көптеген серіктері 451 жылы Аварайр шайқасында қаза тапты, бірақ олардың құрбандығы армян тарихшылары Егише мен Газар Парпецидің еңбектерінде мәңгі есте қалды. Армениялықтар арасында ол ұлттық батыр ретінде құрметтеледі және Армян шіркеуінің мартірі әрі әулиесі саналады. Вардан және оның басқарған көтерілісі көптеген өнер туындыларында және әдебиетте бейнеленген. Аршаг Чобанян айтқандай, "Армян ұлты үшін Вартан – ең сүйікті тұлға, тарихындағы ең қасиеттісі, ұлттық рухты бейнелейтін символды батыр".

Өмірбаян

Вардан Мамиконян шамамен 387 жылы Тарон аймағындағы Аштишат елді мекенінде Армения Патриархы Сахақтың қызы Сахаканойш пен Хамазасп Мамиконян отбасында дүниеге келді. Оның екі кіші інісі болды – Хамазап пен Хмаяк. Ол Вагаршапатта Патриарх Сахак пен Месроп Маштоц құрған мектепте білім алды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Мамикон әулетінің басшысы болды. 420 жылы Месроп Маштоцпен бірге Константинопольге барып, Теодосий II тарапынан Византия Армениясының стрателаты (генералы) болып тағайындалды. 422 жылы Вагаршапатқа оралды, сосын Ктесифонға барды, онда Сасани патшасы Бахрам V оны Армения Корольдігінің спарапеті деп мойындады; спарапет лауазымы, Армения қарулы күштерінің жоғарғы қолбасшысы, Мамикон әулетіне мұрагерлікпен берілді. Вардан 428 жылы Армения Корольдігі жойылғаннан кейін де бұл атақты сақтап қалды. 439 жылы Яздегерд II патшалыққа отырғаннан кейін Сасани Армениясындағы жағдай нашарлады. Бастапқыда Яздегерд пен оның шенеуніктері Армения мен оның ақсүйектеріне ауыр салықтар мен міндеттер жүктеді, бірақ әлі Армения Шіркеуіне қарсы ашық әрекет етпеді. 442 жылы Яздегерд Вардан басқаратын армян атты әскерін шығысқа ғұндармен күресу үшін жіберді. 449 жылы Сасани патшасы Арменияға зороастризмді ресми түрде таңу туралы жарлық шығарды. Сол жылы армян элитасы Артаксатада марзпан Васак Сивни төрағалығымен, Вардан – Иберия Маршының бидахшысы, ал Армения Католикосының міндетін атқарушы жиналып, Сасани мемлекетіне және христиандық сеніміне адалдықтарын жариялады. Яздегерд бұл шешімді қабылдамады және армян магнаттарын (нахарларды) Ктесифонға шақырып, оларды зороастризмге көндіруге мәжбүр етті. Яздегерд шығыстан күтпеген шабуылдан кейін көптеген ақсүйектерді босатып, Арменияны дінге көндіру үшін зороастризм дінін уағыздаушыларды жіберді. Арменияға оралғаннан кейін Вардан мен көптеген армян ақсүйектері өздерінің зороастризмге көшкендерін жоққа шығарды, бірақ Егише мен Газар Парпеци Варданның бастапқыда дінінен тайғанын және 450 жылы басталған армян көтерілісінің бастауы туралы қарама-қайшы мәліметтер келтіреді. Вардан бастапқыда елден кетуге ниеттенген болуы мүмкін, бірақ көп ұзамай зороастризмді таңуға қарсы халықтық көтерілістің көшбасшысы ретінде көзге түсті. Вардан мен оның одақтастары салтанатты ант беріп, бірнеше бекіністер мен елді мекендерді басып алды. 450 жылдың жазында Варданның әскерлері парсыларға қарсы үлкен жеңіске жетіп, солтүстік ғұндармен одақ құрды. Бірақ Варданға армян ақсүйектерінің маңызды парсы жақтастары қарсылық көрсетті, ал марзпан Васак Сивни парсылармен шайқасу үшін Армениядан онымен бірге шығудан бас тартты. 451 жылдың жазында Сасани әскерінің үлкен тобы, соның ішінде "өлмейтіндердің" элиталық атты әскерлері мен соғыс пілдері армян көтерілісшілеріне қарсы аттанды. Варданның әскері 2 маусымда Маку маңындағы Аварайрда парсылармен шайқасты. Васак Сивнидің жақтастары шайқас кезінде қашып кетті, Варданның әскерлері жеңілді, Вардан мен көптеген армян ақсүйектері шайқаста қаза тапты. Аварайр шайқасының салдары толыққанды белгілі емес, бірақ парсылардың жоғалтуларынан қорқып, Яздегерд әскерін кері қайтарып, Васак Сивниді тұтқынға алды. Варданның тірі қалған жақтастары Иранда тұтқындалды, бірақ олардың көпшілігі келесі жылдары босатылды. 481 жылы Варданның жүрегі туысы Вахан Мамиконян басшылығымен жаңа көтеріліс болды, ол 484 жылы Нварсак шарты арқылы армян діни құқықтары мен автономиясын тануға қол жеткізді.

Отбасы

Вардан Мамиконян 439 жыл шамасында дүниеге келген Шұшаник әкесі болды. Шұшаник әйгілі Михранид феодалы (питиахш) Варскенге үйленді. Варскен христиан дінінен бас тартып, зороастризмді қабылдағанда, ол әйелі Шұшаник те христиан дінінен айнысын деп талап етті, бірақ ол басыбайлы қарсылық көрсетіп, дінінен бас тартпады. Сондықтан ол күйеуінің бұйрығымен 475 жылы өлімге кесілді. Шұшаник Грузин православие және апостолдық шіркеуімен қасиетті деп жарияланды және Армян апостолдық шіркеуімен құрметтеледі. Қасиетті Шұшаник ретінде танылған оның мерекесі қазанның 17-сі күні тойланады.

Қасиетті ретінде құлшылық ету

Вардан Мамиконян – Армян апостол шіркеуінің қадірлі әулиесі. Оны Армян католик шіркеуі де шіркеудің әулиесі ретінде, ал Армян евангелистік шіркеуі де құрметтейді. Армян шіркеуінің ресми күнтізбесінде оның еске алу күні әдетте ақпан айында болады, және өте сирек жағдайларда наурыз айының бірінші аптасына дейін созылуы мүмкін. Әулие Вардан мерекесі жылжымалы мереке, себебі ол Ұлы оразаға дейінгі соңғы бейсенбі күні тойланады. Оның атымен аталатын армян шіркеулерінің ішінде Нью-Йорк қаласындағы Армян апостол шіркеуінің Қасиетті Вартан соборы бар. Собордың жанында Сент-Вартан паркі де орналасқан.

Knights of Vartan Inc. (АҚШ)

Армян-америкалық бауырластық ұйымы "Вартанның рыцарлары" Вардан Мамиконянның құрметіне дейін аталған.