Кіріспе

Санта аңғары (кешуа тілінде Sancta) – Перудің солтүстік-орталық таулы аймағындағы Анкаш аймағындағы андіаралық аңғар. Екі тау тізбегінің арасында орналасқандықтан, ол Уайлас сарқырамасы (Callejón de Huaylas), Уайлас аллеясы деп аталады, ал "Уайлас" Перу вице-корольдігі кезіндегі аумақтық бөліністің атауын білдіреді. Лимадан солтүстікке қарай жол 3945 метр биіктікке дейін көтеріледі, онда Конокоча көлі аңғардың басталуын көрсетеді. Бұл көл Санта өзенінің басты бастауы болып табылады. Осы жерден жол төмен қарай Уайлас сарқырамасына түседі, шығысында Cordillera Blanca ("ақ тізбек"), батысында Cordillera Negra ("қара тізбек") шекаралайды. Оңтүстікке қарай Хуаюаш тау тізбегінің шыңдары көтеріледі. Хуарас, Анкаш астанасы, Уайлас сарқырамасындағы ең ірі қала, теңіз деңгейінен 3000 метр биіктікте орналасқан. Хуарас қаласының солтүстігіндегі аңғарда Кархуас, Юнгай (1970 жылы болған күшті жер сілкінісі мен тау көшкінінен қаланың орны жойылып, 20 000-нан астам адам қаза тапқан) және аңғардың соңғы қаласы саналатын Караз қалалары орналасқан.

Орналасқан жері

Callejón de Huaylas Перудің Анкаш аймағында 150 км-ге созылады. Санта өзені аңғардың түбімен солтүстік-батысқа қарай ағып өтеді. Аңғардың оңтүстік ұшы теңіз деңгейінен 4000 метр биіктікте басталып, Санта өзені аңғардан шығатын Караз қаласынан өтетін солтүстік бөлігінде 2000 метрге дейін төмендейді. Ол екі тау жотасымен шектеседі: шығысында қармен жабылған Cordillera Blanca (Ақ тау жотасы), онда көптеген тау шыңдарына шаруалар көтеріледі және 5000 метрден жоғары жыл бойы қармен жамылады, ал батысында Cordillera Negra (Қара тау жотасы) 4000 метрден асып, бірақ әдетте қар жаумайды, себебі ол батыс жағынан жылы жағалау желдеріне ұшырайды. Перудің ең биік тауы – Невадо Хуаскаран (6,746 м) Юнгай қаласының үстіндегі Cordillera Blanca-да орналасқан.

Тарих

Кальон де Уайлас мыңдаған жылдар бойы бай тарихқа ие. Бұл аймақта керамикаға дейінгі кезеңнен салыстырмалы түрде аз нәрсе сақталған, бірақ Томас Ф. Линч және оның командасының қазіргі жұмыстары жағалау жазығында өмір сүрген мәдениеттермен байланысты өркениетті көрсеткен. Кальонда Андтың көптеген маңызды экологиялық аймақтары орналасқан, және Линч мұның түрлі қызметтерге кең мүмкіндік беретінін айтады. Кордильера Неграның шығыс беткейінде орналасқан Гвитарреро үңгірі аймақтың маңызды керамикаға дейінгі ескерткіштерінің бірі болып табылады. Оның ішінде Линч және оның командасы көптеген сақталған өсімдік түрлерін, соның ішінде егілген жүгерінің түрлерін және жағалау түрлеріне ғана тән өсімдік материалдарын анықтады. Осы органикалық қалдықтардың радиокөміртекпен талдауы адамның осы тау жотасында кем дегенде 10 000 жыл, тіпті одан да ертерек тұрғанын көрсетеді. Солтүстік Кальехондағы Квебрада Перронның керамикаға дейінгі орны күрделі тас өңдеудің және мыңдаған жылдар бойы тас шеберханасы ретінде үздіксіз пайдаланудың дәлелдерін қамтиды. Бұл керамикаға дейінгі өркениеттер одан бұрын болғанмен, Чавин мәдениетінің дамуы Чавин де Хунатарда көбінесе бірінші болып талқыланады, себебі бұл орынның маңыздылығы зор. Чавин де Хунатар – Кончукос аңғары мен Кальон де Уайлас арасындағы өткелде орналасқан қираған салтанатты кешен. Оның салыстырмалы түрде төмен орналасуы тропикалық орманнан тау шыңдарына дейін, жағалау аймағына дейінгі көптеген жақын биомаларға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Чавин де Хунатар б.з.д. 900 жылдан 200 жылға дейін бірнеше жүз жыл бойы дамыды, содан кейін тарихи жазбалардан жоғалып кетті. Оның ықпалы жүздеген шақырым қашықтықтағы Кальехон де Уайластан, Жекетепеке және Ламбайке аңғарларына дейін жетті, бұл туралы осы жерлерде табылған Чавин стиліндегі қыш құмыралары мен құрылыстар куәлік етеді. Алыстағы Карвада Чавин мәдениетінің жетістіктерін көрсететін Чавин стиліндегі маталар бар. Чавин діни және қасиетті орын ретінде қызмет етті, және Пакопампа және Кунтур Уаси сияқты алыс мәдениеттердің жаңа Чавин культін бейнелеу үшін ғибадатхана архитектурасы мен қолөнерін өзгерткенін көреміз. Чавин өнерінде яғуарлар, каймандар және басқа да ормандағы жануарлар сияқты суреттер бар, бұл Чавин желісінің Кальехон де Уайластан, жағалауларға және одан әрі орманға дейін кеңірек тарағанын көрсетеді. Б.з.д. 200 жылдан бастап Чавин де Хунатар бұрынғы беделінен айнып, көп ұзамай тасталып, негізінен жайлаушылар мекендеген. Осы кезден бастап 600 жылға дейін, антропологтар ерте аралық кезең деп атаған, Кальехон де Уайласты қоршаған аймақ археологтардың "қара ғасыр" деп сипаттаған жағдайға түсті. Бұрын елді мекендер аңғарлар мен өзендер бойына тараған болса, енді олар төбелерде және қорғанысты орындарда шоғырландырылды, бұл аймақтағы соғыстың жаңа толқынына нұсқайды. Мұнда пайда болған келесі ірі мәдениет – Рекуай мәдениеті, ол алғаш рет 250 жылы жазылған. Рекуай елді мекендері қорғанысқа қабілеттілік тенденциясын ұстанады және Санта аңғарында үстемдік ету үшін стратегиялық позицияларда орналасқан. Бұл ерекше стильге мысал ретінде Чинчавас, Пашаш, Хонко Пампа, Хуакарпон және Яйно жерлерін атауға болады. Рекуай қыш құмыраларының стилі өзінің Чавин алдыңғыларынан ерекшеленетін, мүлдем жаңа нәрсені білдіреді. Ол каолин сазды ерекше пайдалану мен күрделі қызыл, ақ және қара бояу стиліне негізделген. Рекуай мәдениеті жер астындағы жерлеу салтына да тән еді. 600 жылы Анд таулары мәдени жағынан қайтадан Орталық кезеңге біріктіріле бастады. Осы дәуірде екі үлкен мәдениет басым болды: солтүстіктегі Уари және оңтүстіктегі Тиуанаку. Кальехон де Уайласта Уари беделі артып, мұның алғашқы дәлелі жерлеу стилінде көрінеді. Рекуай-Уари кезеңі басталған кезде, жазба жер астындағы жерлеу стилінен жер бетіндегі Чуллапа стиліне ауысуды көрсетеді. Біршама уақыт араласып кеткеннен кейін бұл қабірлерде Уари стиліндегі қыш бұйымдар пайда болды. Бұған Хуараз қаласының шығысындағы Марка-Жирка жері жақсы мысал бола алады. Мұнда қазылған Чулланың ішінде Уари стиліндегі вазалар жинағы табылған. Санта аңғарының басқа жерінде, Хонко-Пампада, Уари ғибадатханалары, керамика және тіпті Санта аңғарына кіріп-шығуға арналған басты далада жол құрылысы бар, бұл Уари билігінің империялық сипатын көрсетеді деп бірнеше археологтар айтады. Алайда, бұл уақытта Кальехон мәдени ықпалының көп бөлігін жоғалтып, Уари көкжиегіндегі провинцияға айналғаны анық. Дегенмен, көптеген дәлелдер Уари аймақты...

Халық саны

Callejón de Huaylas халқы негізінен кечуа және испан тілінде сөйлейтін андтар, олардың көпшілігі тау ауылдарында тұратын шағын және өзін-өзі қамтамасыз ететін фермерлер. Санта өзені бойындағы шағын қалалар мен қалаларда испан тілінде сөйлейтін метистермен араласады. Ең бай метистер саяси және экономикалық тұрғыдан үстемдік танытады, бірақ соңғы онжылдықтарда көші-қон, білім беру және туризм халық құрамында өзгерістерге әкелді. Көптеген кечуа отбасылары дәстүрлі тағам, музыка және киім-кешек салттарын сақтайды, бірақ сонымен қатар ұялы телефондарды пайдаланады және әдетте фермаларында Гвинея шошқалары және басқа да мал өсіреді. Ерлер көбінесе заманауи шалбар, жейде және свитер кисе де, кечуа әйелдері әлі де иликлла және испан тілінде "поллера" деп аталатын қабатты түрлі-түсті юбка киеді. Ерлер мен әйелдер екеуі де дәстүрлі стильде жасалған қарапайым сандал – ланқи киеді, бірақ қазір олар автомобиль дөңгелектерінен қайта өңделген резинадан жасалады. Оларды аймақтағы түрлі базарлардан кез келген өлшемде, шамамен бір жұбына 5 сольге сатып алуға болады.

Климаттың өзгеруі

Өзендіктің климаты субтропиктік және құрғақ. Жаңбырлы маусым қазаннан сәуірге дейін созылады, осы кезеңде түстен кейін дерлік күн сайын жаңбыр жауады. Жылдық орташа температура күндіз 16,6°C, ал түнде 12,6°C құрайды. Жаңбырлы маусымдардың жауыны азайып, құрғақ маусымдардың ыстығы мен құрғақтығы күшейгендіктен, климаттың өзгеруі Перу үкіметі үшін үлкен алаңдаушылық тудырып отыр. Мұздықтардың ыдырауы жалғасуда, сондықтан туристер арасында танымал Пасторури сияқты көптеген мұздықтар 20 жылдың ішінде жойылып қалуы мүмкін деген қауіп бар. Бұл мұздық суларына тәуелді қалалардың өмір сүруіне қауіп төндіреді және мұздық өзендерінің тартылуына байланысты қалаларға көші-қонның ұлғаюына әкелуі ықтимал. Сонымен қатар, аймақ қызған сайын, масалар сияқты паразиттік организмдер жаңбырлы маусымды өткеріп, бұрын олар үшін жарамсыз болған биіктікте де тіршілік ете алады. Бұл тенденциялар аймақтағы халық денсаулығына қауіп келтіреді және Перу үкіметіне Callejón de Huaylas аймағының өзгеретін ортасына қатысты мәселелерді шешу үшін күшті қысым түсіруі мүмкін.

Туризм

Бұл аңғар перуандықтар мен шетелдіктер үшін де тамаша туристік орын болып табылады, ал Хуарас қаласында маңызды көрікті жерлерге саяхаттарды ұйымдастыратын түрлі жергілікті туристік агенттіктер орналасқан. Туристер көбінесе жаяу серуендеу мен тау шаруасына келеді, бірақ бұл аймақ шаңғы тебу, параглайдинг және рафтинг сияқты экстремалды спорт түрлерімен қатар археология мен ботаника саласында да мүмкіндіктер ұсынады. Инкаларға дейінгі қиратылыстар, мысалы, б.з.д. 900-300 жылдар аралығында өркендеген Чавин мәдениетінің мұрасы – Чавин де Хуантардағы нысандар сақталған, зерттелген және маңызды туристік тартымдылық болып табылады.

Үстірту

Тау шарықтау маусымы солтүстік жарты шардағы жазмен сәйкес келеді, себебі құрғақ маусым шамамен мамырдан қыркүйекке дейін созылады. Cordillera Blanca тауларының көптеген шыңдарында көптеген альпинисттік маршруттар ашылып, егжей-тегжейлі сипатталған, олардың қиындық деңгейі E-ден ES-ке дейін жетеді. Хуарас Гидтер Ассоциациясы барлық деңгейдегі альпинистерді аймақтағы кез келген шыңға бастайды. Кальежонның тропикалық ыстығының салдарынан, құрғақ маусымда қар сызығы 5000 метрден жоғары орналасады. 5000 метр мен 6000 метр аралығындағы көптеген шарықтаулар әдетте екі күнде жасалады: бір күн жолға шығуға, бір күн шыңға көтерілуге. Невадо Хуаскаран, бұл жотаның ең биік шыңына, әртүрлі маршруттармен үш күнде шарықтауға болады. Аймақта көптеген қиын таулар бар, және көптеген альпинистер Cordillera Blanca тауларында қаза тапқан. Аймақтағы қар жағдайы әлемнің басқа бөліктерінен өзгеше, сондықтан көптеген тәжірибесіз альпинистер өздерінің шектерінен асып түседі немесе кейбір кішігірім шыңдардың салыстырмалы түрде оңай болуына байланысты, дағдылану үшін жеткілікті уақыт бөлмейді. Перудегі бағалармен салыстырғанда экскурсиялық қызметтердің бағасы жоғары көрінсе де, олар әлемнің басқа альпинизм аймақтарына қарағанда төмен, және қауіпті азайтудың маңызды тәсілі болып табылады.