Кіріспе
Азов теңізінің солтүстік жағалауындағы казак әскері (Азовське козацьке військо; Азовское Казачье Войско) – 1832 және 1862 жылдар аралығында Азов теңізінің солтүстік жағалауында болған казак әскері. Бұл әскерге бірнеше казак топтары кірген, олар осы жерге қоныс аударған. Ең көп сандысы – 1828 жылы Ресей қамқорлығына өткен бұрынғы Дунай Сіші казактары болды. Бұл әскер Ресей империясында теңіз жағалауын күзетумен айналысқан жалғыз әскер болып есептеледі және Кавказ бен Қырым соғыстарына белсенді қатысты.
Azov Cossack Host (Азовське козацьке військо; Азовское Казачье Войско) was a Cossack host that existed on the northern shore of the Sea of Azov, between 1832 and 1862. The host was made up of several Cossack groups who were re settled there. The most numerous were the former Danubian Sich Cossacks, who came under Russian Patronage in 1828. The host was the only one in the Russian Empire whose primary task was Naval Coast Guard duties, participating extensively in the course of the Caucasus and Crimean wars.
" Азов " зауытының қызметкерлері
Ресей-Түрік соғысы (1828–1829) кезінде Дунайдың Січ казақтары, бұрын Осман империясының бақылауындағы Дунай дельтасында тұрып, 1775 жылы Орыс империясын тастап кеткен және Ресеймен тағы бір соғысқа кіріспек болған Осман империясына деген адалдықтары екіге бөлінді. Осып Гладкий бастаған казактардың бір бөлігі Ресейге қайта оралуды шешті, ал 1828 жылы Николай I оларды кешірді. Цар олардан арнайы Запорожье әскерін құрды, олар соғысқа белсенді қатысты. Ресей жеңіске жеткеннен кейін, жаңадан құрылған Дунай казак әскерінің шекараны қорғауға жеткілікті екені және Дунайдағы бұрынғы Запорожье казактарының болуы артық екені анықталды. Цар, Гладкиймен жеке достасқаннан кейін, оның әскеріне басқа Запорожье казактарымен, Кавказ соғысында черкестерге қарсы күрескен Қара теңіз казак әскерімен бірге Кубанға көшуді ұсынды. 1830 жылы Гладкий Кубанға сапар шекті, бірақ мұндай ұзақ көшудің қиындықтары мен Қара теңіз казактарының жоғарғы билігіне бағынуға келіспеуіне байланысты көшіп бару идеясын қабылдамады. Оның орнына, Цар казақтарға Новороссияда қалып, қолайлы бос жер табуға рұқсат берді. Гладкий Азов теңізінің солтүстік жағалауындағы Бердянск пен Мариуполь (қазіргі Донецк облысы, Украина) арасындағы Дон казактарының жеріне жақын аумақты тапты. Осылайша, 1832 жылы Гладкий өзінің әскерін 2336 казактан (оның ішінде 637 әйел) тұратын Приазовьеге көшірді, және Азов казак әскері ресми түрде құрылды, ал Гладкий оның тағайындалған (наказни) атаманы болды. Олар Кавказ және Қырымның Қара теңіз жағалауларын күзетумен айналысқан жалғыз казак әскері болды. Бастапқыда аз болғандықтан, Новоспасовка селосының шаруалары да әскер құрамына қосылды. Оларға Чернигов губернаторлығынан көптеген еріктілер қосылды, ал 1839 жылы олардың әскеріне 217 Некрасов казагы қосылды.
Қара теңіз жағалау күзетшісі
Азов әскері бірден Кавказ соғысына қатысты, ал генерал Ермоловтың көмекшісі А. Вельяминов Черкестерді Керчь бұғазынан (Азов сағасы) бастап, Қара теңіз бойымен Абхазияға дейін созылатын Кавказ жотасының оңтүстік-батыс беткейінен ығыстыруды ұсынды. Анападан Сухумға дейін қорғаныс шебі құру ұсынылды. Ресейдің Қара теңіз флотының алғашқы теңіз десанттары Азов әскері құрылмас бұрын 1830 жылы Гагра маңында өтті. 1832 жылы Гладкий келгеннен кейін ол бірден 20 казактан тұратын 10 отряд құрды (кейін отрядтар саны 26-ға дейін арттырылды), олардың арнайы жасалған барка қайықтары (Сухум мен Константиновкада орналасқан) үнемі десанттық барлау жүргізіп, Ресей теңізшілері мен матростарына оттық қолдау көрсетті. Азов казақтары көптеген ағылшын, француз және түрік контрабандалық жүктерін ұстауға көмектесті, ал 1835 жылы Новороссийск жағалауында екі шхунаны жойып, кейіннен заңсыз мылтықтармен толтырылған ағылшын жүк кемесі «Виксенді» басып алды. Бірақ 1839 жылы қол жеткізген жетістікке қарамастан, имам Шамил өзінің наибі Магомет Аминды жіберді, ол черкестерді солтүстік Кубань бағытында біріктірудің орнына, 1840 жылы оларды Қара теңіз жағалауына шабуыл жасауға жіберді. Артық күшпен жеңіліске ұшырап, бірнеше ресейлік бекіністер мен гарнизондары басылып алынғаннан кейін, Қара теңіз жағалауын тастап кету туралы шешім қабылданды, ал Азов казақтары аман қалған ресейлік бөлімдерді эвакуациялаудағы маңыздылығын көрсетті. Желі құрылысындағы сәтсіздікке қарамастан, орыс эвакуациясы Азов казақтарының Қара теңіз жағалауын патрульдеу рөліне әсер етпеді. 1845 жылы 26 отряд екі топқа қайта ұйымдастырылды. Бірінші топ 147 казак пен 7 старшинадан тұрды, олар Анападан (негізгі орны Навагинск бекінісі, қазіргі Сочи) дейін жағалауды патрульдеді, ал оңтүстік топ 164 казак пен 20 офицерден құралды, Святого Духадан Святого Николаяға (Сухум) дейін патрульдеді. Генерал М. Раевскийдің сөздеріне сәйкес, келесі жылдары Азов казақтары контрабандалық кемелердің және черкес галереяларының капитандарына өздерін күшті күш ретінде және қорқыныш тудыратын күш ретінде таныстырды. Азов казақтарының табысы 1843 жылы оларды Мингрелиядан Кубань өзенінің сағасына дейін бүкіл Қара теңіз жағалауына қайта орналастыру жоспарын жасауға алып келді. Бірақ бұл жоспар іске аспады.
Қырым соғысы
1848 жылғы оқиғалардан кейін Ресейдің Осман империясымен және оның жаңа одақтастары Ұлыбритания мен Франция арасындағы келесі ірі қақтығысқа қадам басып жатқаны анық болды. Азов казак әскерінің алғашқы міндеті – Кавказ жағалауындағы қалған орыс бекіністерін саботаждау болды, оларды өздері салған еді. Британ және француз әскери-теңіз күштері Керчь бұғазына еніп, Азов теңізіне кіргеннен кейін, олар Дон өзенімен жоғары қарай жүзуді жоспарлады, мақсаты – Қырымды күшейтуге бара жатқан орыс әскерлерін алаңдату. Азов әскері (сол кезде 1920 адам жұмылдырылған) жаудың Донға жетпеуіне кепілдік беруге міндеттелді, және олар бұл міндетті орындады (Таганрог қоршауына қараңыз). Дегенмен, Донды күзетумен және Новороссийскідегі Қара теңіздегі міндеттерімен қатар, Азов казақтары өз үйлерін де үздіксіз қорғап тұрды. Гладкий 722 казактан тұратын теңіз батальонын, 400-ден астам жаяу әскер батальонын және 104 казактан тұратын атты әскер сотниясын құрды. Бірақ Керчь бұғазының нашар қорғалғандығына байланысты, 1855 жылдың мамыр айында 57 ағылшын және француз кемесінен (барлығы 17 400 адам) тұратын эскадрилья ондағы орыс гарнизонын оңай жеңіп, Азов бассейніне енді. Содан кейін жау Бердянскіге жақындап, қалаға теңізден оқ жаудырды. Осыған ұқсас шабуылдар Петровская станицасы, Мариуполь және Азов теңізінің солтүстік жағалауындағы көптеген басқа да жерлерде болды. Алайда, жағаға әскерлерді түсіруге жасалған барлық әрекет сәтсіз аяқталды. Азов әскерінің штабы – Петровский Посадқа (қазіргі Никольское, Украина) қонуға тырысқанда, ағылшын-француз әскерлері казактардан қарсылық көрсетпеуді талап етіп, 100 қайықтан тұратын десант бөлімдерін жіберді. Бірақ ешқайсысы жағаға жетпеді. Олар екі жылдан кейін 1864 жылы аяқталған Кавказ соғысының соңғы кезеңіне қатысты. Кейіннен бұрынғы Азов казақтары Кубань әскеріне толыққандай қосылып, содан бері ортақ тарихымен бөлісіп келеді. Бүгінгі күні олардың ұрпақтары Ресейдегі Краснодар өлкесі мен Адыгеяның таулы станицаларында тұрып жатыр. Азов аймағының қалған бөлігі Екатеринослав губернаторлығына, содан кейін Украина КСР-іне берілді, онда бұрынғы Петровская станицасы 1924 жылы Володарське деп аталды (қазіргі Донецк облысы). Қазіргі уақытта, барлық дондық казактар 1921 жылы жойылған болса да, аймақтағы казак мұрасы туралы білімді таратуға әрекеттер жасалып жатыр.