Кіріспе

XII ғасыр қолжазбалар жинағы

Каликсин кодексі (немесе Компостелл кодексі) – XII ғасырдағы "Қасиетті Джеймс кітабы" (Liber Sancti Jacobi) үшін маңызды куәлік болып табылатын қолжазба, бұл кітап Папа Каликст II-ге жатқызылатын псевдоэпиграф еңбегі. "Қасиетті Джеймс кітабының" негізгі авторы немесе жинақтаушысы "Псевдо-Каликст" деп аталады, бірақ оны көбінесе француз ғалымы Эймерик Пикомен теңестіреді. Оның жинақталу мерзімі шамамен 1138-1145 жылдарды құрайды. Бұл жинақ Галисиядағы Сантьяго-де-Компостела соборындағы апостол Ұлы Яковтың қасиетті жеріне саяхат жасаған паломниктерге арналған ақпараттар мен кеңестердің антологиясы ретінде жоспарланған. Жинаққа уағыздар, ғажайыптар туралы хабарламалар, Қасиетті Джеймсқа байланысты діни мәтіндер мен полифониялық музыкалық шығармалар кіреді. Сондай-ақ, онда маршруттың сипаттамасы, жол бойында кездесетін өнер туындылары және жергілікті халықтың салты-дәстүрлері туралы мәліметтер де бар.

Тарих

Кодекс Каликсиннің құрастырылуы 1173 жылға дейін, көбінесе 1130-шы жылдардың соңы мен 1140-шы жылдардың басында жүрген. Бұл құрастыру француз ғалымы Аймерик Пикоға байланысты болуы мүмкін. Бес кітаптың әрқайсысының басында Папа Калист II-ге (1124 жылы қайтыс болған) жазылған, авторлығы күмәнді хаттар бар. Қосымшада Папа Иннокентий II-нің (1143 жылы қайтыс болған) Сантьягоға аяқталған жұмысты ұсынған хаты келтірілген. Кейбір мәліметтер шамамен 1160 жылға қатысты нұсқаулар береді, бірақ олар 1140 жылға қатысты болжамды жоққа шығармайды. Екінші кітаптағы кереметтер 1080 мен 1135 жылдар аралығында баяндалған, сондықтан құрастырудың аяқталуын 1135 және 1173 жылдар аралығында, ең мүмкін 1140-шы жылдарда деп санауға болады. Жеке мәтіндердің тарихы күрделі, және бес кітаптың әрқайсысы «Иаковқа арналған қажырлы сапар мен құлшылық туралы энциклопедия» ретінде біріктірілгенге дейін дербес болған болуы мүмкін. Дегенмен, Codex Calixtinus – Liber sancti Jacobi жинағының бастапқы үлгісі болып табылады. Осы себепті Liber sancti Jacobi және Codex Calixtinus терминдері көбінесе бір-бірінің орнына қолданылады. Кодекстің ең көне түрі Риполл деп аталады (Каталониядағы Санта-Мария-де-Риполл монастырының атымен). Бұл дата Liber құрастырылуының соңғы мерзімі (қосымшаларды есептемегенде) болып табылады. Бұл жұмыстың көптеген кешірмелері бар. Codex Calixtinus ұзақ жылдар бойы Сантьяго-де-Компостела соборының архивінде сақталды және 1886 жылы иезуит ғалымы Пэдре Фидель Фита оны қайта тапты. Испан баспасөз хабарларында ұрлықтың себебі собор әкімшілігінің қауіпсіздік шараларының нашарлығын көрсету немесе жеке немесе кәсіби дауды шешу әрекеті болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. 2012 жылдың 4 шілдесінде кодекс собордың бұрынғы қызметкерінің гаражынан табылды. Ұрлықтың күдіктісі саналған бұрынғы қызметкер және оның отбасының тағы үш мүшесі ұсталды және олардың біреуі кодекстің орналасқан жерін көрсеткенге дейін тексерілді. Бұрынғы қызметкердің үйінен собордан ұрланған бірнеше құнды заттар да табылды. Кодекс жақсы жағдайда болды, бірақ оның түпкілікті тексеруі үшін жан-жақты талдау жүргізілуі керек. Бұрынғы собор қызметкері кодексті ұрлағаны және 2,4 миллион еуроны жинау қораптарынан ұрлағаны үшін кінәлі деп танылды және 2015 жылдың ақпан айында он жылға бас бостандығынан айырылды.

Құрамы

Сантьяго-де-Компостела данасы бес томдық және екі қосымшадан тұрады, барлығы 225 екі жақты парақ, әрқайсысы 295 × 214 мм. 1966 жылы қалпына келтіру жұмыстары кезінде оның үлкен парақтары кесілген. Көптеген жағдайларда, әрбір фолиода мәтіннің отыз төрт жолынан тұратын бір ғана баған болады. IV том 1609 жылы кездейсоқ, ұрлық немесе король Филипп III-нің бұйрығымен жыртылған, және ол қалпына келтіру кезінде қайта орнатылды. Кітапты ашатын Папа Калист II-нің хаты алғашқы екі парақтың бет және арқа жақтарын алып жатыр. Автор, өзін Калист II деп таныстырады, "он төрт жыл бойы қатыгез жерлер мен провинцияларды шарлап", Әулие Яковтың ізгі істері туралы көптеген куәліктерді жинағанын айтады. Ол сондай-ақ қолжазбаның өрттен және суға батудан басқа да көптеген қауіптерден қалай сақталғанын сипаттайды. Хат "Клуни базиликасының өте қасиетті жиналысына" және "Компостела архиепископы Диегоға" жолданған.

І кітап: Литургиялар кітабы

I кітап (Anthologia liturgica) кодекстің шамамен жартысын құрайды және онда Әулие Яковқа арналған уағыздар мен үгіттер, оның шейіттік қасіретінің екі суреттемесі және оны құрметтеуге арналған ресми діни рәсімдер бар. Оның салыстырмалы үлкендігі және қажылықтың рухани жақтары туралы ақпараттар оны кодекстің басты бөлігі етеді. "Veneranda Dies" уағызы Бірінші кітаптағы ең ұзын туынды болып табылады және Әулие Яков мерекесінде (25 шілде) тойланудың бір бөлігі болған сияқты. Ол Әулие Яковтың өмірін, өлімін және оның қабір қалдықтарын Компостела шіркеуіне көшіруін еске алады; Компостелаға баратын жолды физикалық және рухани тұрғыдан қарастырады; сондай-ақ, қажыларға, Испанияға және Галисияға сыйланған әулиенің құдіретін жұртқа жеткізеді.

ІІ кітап: Кереметтер кітабы

II агиографиялық кітап («De miraculis sancti Jacobi») – Жақып Әулиенің өмірінде және одан кейін Еуропа бойынша болған жиырма екі керемет туралы баяндама. Осы кереметтердің иегерлері мен куәгерлері көбінесе қажылар болып табылады.

ІІІ кітап: Мәйітті Сантьягоға жеткізу

III кітап (Liber de translatione corporis sancti Jacobi ad Compostellam) бес кітаптың ең қысқасы болып табылады және қасимиетті Жақыптың денесін Иерусалимнен Галисиядағы қабіріне көшіруді баяндайды. Сондай-ақ, ол Галисия жағалауынан естелік ретінде теңіз қабықшаларын жинау дәстүрінің алғашқы паломниктермен қалай басталғанын айтады. Ұлу қабығы – қасимиетті Жақыптың символы.

IV кітап: Карл Ұлы мен Роланның тарихы

IV кітап (Historia Caroli Magni et Rotholandi) Реймстің архиепископы Турпинге жатқызылады және көбінесе Псевдо Турпин деп аталады, бірақ ол 12 ғасырдағы белгісіз автордың еңбегі. Онда Ұлы Карлдың Испанияға келуі, Ронсево өткеліндегі шайқастағы жеңілісі және Роланд рыцарының қазасы суреттеледі. Әңгімеде Қасиетті Яковтың Ұлы Карлға түсінде көрініп, оның қабірін маврлардан азат етуге шақырғаны және Сүт Жолы бағытымен жүруді көрсеткені айтылады. Осы байланыс Испанияда Сүт Жолына Камино де Сантьяго деген басқа атау берді. Бұған қоса, Роландтың Сарацин алып Феррагутты жеңгені де баяндалады. Көп тараған және көшірілген бұл кітап Сантьяго Матаморос немесе «Маврларды өлтіруші Әулие Яков» аңызын сипаттайды. Ғалымдар бұл кітапты Католик шіркеуінің Сантьяго орденіне жауынгерлерді тарту үшін жасаған алғашқы үгіт-насихаттың мысалы деп санайды. Орден Солтүстік Испаниядағы шіркеу мүдделерін маврлардың шапқыншылығынан қорғау үшін құрылған. Орта ғасырлардағы әскери ордендер Крест жорықтарымен тығыз байланысты болды. Кейінірек, Әулие Яковтың өлімінен 800 жыл өткен соң, оны қанағатсыз кекшіл ретінде бейнелеу ұятқа қалдырды. Король Филипп III кодекстен IV кітапты алып тастауға бұйрық берді, және ол біршама уақыт жеке том ретінде таралды. Бүгінгі күні Солтүстік Испаниядағы Әулие Яков жолының (Камино Франсес) бойындағы көптеген шіркеулер мен кафедральдарда әлі де «Маврларды өлтіруші Әулие Яковты» мақтап, оның мүсіндері мен капеллалары сақталған. Бүгінде Солтүстік Испаниядағы бұл аңыз Католик шіркеуінің бастапқы мақсатынан мүлдем бөлек мәдени және тарихи маңызға ие.

V том: Саяхатшыға арналған нұсқаулық

V кітап (Iter pro peregrinis ad Compostellam) – паломниктерге арналған құнды кеңестер жинағы. Онда олар қайда тоқтау керектігі, қандай қасиетті нәрселерге құрмет көрсету керектігі, қай киелі орындарды бару керектігі, қандай нашар тағамдардан сақтану керектігі және коммерциялық алаяқтықтар туралы, автор пікірінше, әсіресе Киелі Яковтың реликвияларын сақтағандарын мәлімдеген басқа шіркеулер туралы ақпарат берілген. Кітап 12 ғасырдағы паломниктің өміріне құнды түсінік береді. Сонымен қатар, Сантьяго-де-Компостела қаласы мен оның кафедралық соборы сипатталған. V кітаптың үлкен танымалдылығы оған ең жоғары даңқ әкелді және ол алғашқы туристік нұсқаулық ретінде танылды. Баск ғалымдары арасында бұл еңбек өте маңызды деп есептеледі, себебі ол Римнен кейінгі кезеңдегі ең ерте баск сөздері мен тіркестерін қамтиды. 1993 жылы ЮНЕСКО бұл маршруттың испан бөлігін «барлық әлеуметтік топтардың адамдары арасындағы христиандық сенімнің күшін көрсететін куәлік» деп атап, Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізді. 1998 жылы Франция бөлігі де тізімге қосылды, осы кезде ЮНЕСКО Франциядағы Сантьяго-де-Компостела бағыттарының мәдени және тарихи маңыздылығын Дүниежүзілік мұра ретінде жариялады.

Музыка

Кодекс Каликсиннің үш бөлігінде музыка бар: І кітап, І қосымша және ІІ қосымша. Бұл бөлімдер музыкатанушыларға зор қызығушылық тудырады, себебі оларда полифонияның ерте мысалдары кездеседі. Кодексте үш дауысқа арналған алғашқы шығарма – conductus Congaudeant catholici ("Барлық католиктер бірге қуансын") бар; алайда, үш дауыс бірге орындалғанда туындайтын күшті диссонанс кейбір ғалымдарды бұл бастапқы мақсат емес деген тұжырымға келтірді. Музыкаға деген қызығушылық бүгінге дейін сақталды және қазіргі заманғы жазбаларды коммерциялық түрде алуға болады.