Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Ақ жақты қоян (Lepus callotis), сондай-ақ мексикалық қоян деп те аталады, Солтүстік Америкада, Нью-Мексиконың оңтүстігінен Мексиканың солтүстік-батыс және орталық бөліктеріне дейін шектеулі ареалда таралған қоян. Жаңа Мексикада бұл жануарлардың саны азайып бара жатқандықтан, олар қатер астында деп есептеледі; Аризонада олардың болуы күмәнді.

Тіршілік ету ортасы

Ақ жақты қоян биік жазықтарда қоныстанады, оның ішінде Нью-Мексиконың оңтүстік-батысындағы шөптес далалар мен Мексиканың оңтүстік таулы үстірттерінің ашық далаларында кездеседі. Ол төбелі және таулы аймақтардан қашық тұрады. Шөпті тегіс жерлерді ұнатады, сондай-ақ ағаштар мен бұталы жерлерден де жаңғырық сақтайды.

Сипаттама

Ақ жақты қоянның дене ұзындығы ұзыннан ұзынға дейін жетеді. Оның құйрығының ұзындығы 5 см-ге дейін жетеді. Алдыңғы аяқтарынан бастап ұзындығы, ал артқы аяқтарынан бастап ұзын болады. Ақ жақты қоянның құлақтары толық жетілгенде өседі. Алдыңғы аяқтарында бес саусақ, ал артқы аяқтарында төрт саусақ болады. Барлық саусақтарының ұшында берік тырнақтар орналасқан. Бұл түрде жыныстық ерекшелік байқалады; аналықтары әдетте аталықтарынан ірілеу болады. Ақ жақты қоянның арқалық жүні қысқа және қалың. Түсі – қара қоспасы бар, ақшыл қызыл қоңыр. Қарны ақ, ал жамбастың алдыңғы бөлігінде түрлі-түсті дақтар кездеседі. Құйрығының үстіңгі жағы қара түсті, ұшы ақ, ал астыңғы жағы толығымен ақ. Бұл қоянды басқа түрлерден ерекшелейтін қапталдары таза ақ түсті, содан аты да осыдан шыққан. Құйрығы мен жамбастары да ақ, үстінде қара түсті түктер шашыраңқы орналасқан. Реттік қара сызық, қоңыр және ақ түсті түктермен жасырынып, құйрықтың арқалық бөлігін екіге бөледі. Аяқтары ақ, бірақ сыртқы беттері сары қоңыр реңге боялған. Жұмсақ қалтасы да сары қоңыр, ал мойын мен иықтары ақшыл сары түске жуық. Басы қара қоспасы бар, кремді сары түсті, көздерінің айналасында ақшыл бөліктері бар. Құлақтары қысқа сары қоңыр түкпен жабылған, алдыңғы бөлігі қара, артқы бөлігі ақ түсті түктермен араластырылған. Құлақтың ұшы ақ түсті. Құлақтың түбінде қара түсті түк шоғыры орналасқан. Құлақтың алдыңғы жиегіндегі ұзын түктері ақшыл сары, ал ұшы мен артқы жиегіндегі түктері ақ. Құлақтың ішкі беті артқы жиегіндегі қараңғы дақтан басқа, көбінесе ашық түсті. Мойны ақшыл сары түсті. Қысқы кезде ақ жақты қоянның арқасы, құйрығы және артқы аяқтарының сыртқы бөлігі темір сұр түске боялады. Артқы аяқтарының алдыңғы бөлігі мен табандары ақ. Алдыңғы аяқтарының алдыңғы бөлігі мен табандары ақшыл сұрдан қарапайым темір сұрға дейін өзгереді. Құйрықтың арқалық қара сызығы айқын емес және құйрықтың түбінен көп ұзамай тоқтайды. Құйрығының үсті, бүйірлері мен ұшы қара, ал астыңғы жағы үштен екісі ақ, үштен бірі қара. Басының үсті, екі жағы және арқасы қара қоспасы бар, қара түсті. Мойны көбінесе қара болады. Құлақтары қара, қара және ақ түсті. Құлақтың алдыңғы жиегі сары қоңыр немесе ақшыл сары түктермен жиектелген, ал артқы жиегі мен ұшы ақ. Мойынның астыңғы бөлігі қара-сұр түсті, ал қалған астыңғы бөліктері, соның ішінде қабырғалары ақ.

Көбею

Ақ жақты қоянның көбейту маусымы кемінде 18 аптаға созылады, ол сәуірдің ортасынан тамыздың ортасына дейін жүзеге асады. Бір ұядағы жас қояншалардың орташа саны шамамен екіге жуық. Жас қояншалар өмірінің басында жұмсақ, жүнді түкке ие болады және жыныстық жағынан тез жетіледі. L. callotis түрлерінде көбейту туғаннан кейінгі алғашқы күнтізбелік жылда басталмайды.

Мінез-құлық

Ақ жақты қоянның ең көп белсенділігі түнде немесе кешкі мезгілде, әсіресе айдың жарығы күшті болған ашық түндерде байқалады. Бұлт жабыну, жауын-шашын және жел оның белсенділігін шектеуі мүмкін, бірақ температураның әсері шамалы. Оның қашу мінез-құлқы қашқанда ақ жақтарын кезектесіп жарқыратудан тұрады. Ақ жақты қоян қашып бара жатқанда едәуір биік секіріп жүреді. Жыртқыштан қорқып немесе алаңдағанда артқы аяқтарын созып, ақ жақтарын жарқырата отырып тік секіреді. Тыныш күйде ақ жақты қоян айналасындағы ортамен үйлесіп, жасырынады. Ұзын артқы аяқтары мен табандары жылдамдыққа бейімделген, жануарға серпіліс күші мен ізденушілерді озастырып, зигзаг тәрізді жүгіру қабілетін сыйлайды. Ұзын құлақтары дыбысты анықтауға, сондай-ақ ыстық ауада желдің соғысын сезіну үшін желдеткіштей көтеріліп, температураны реттеуге қызмет етеді. Көзі, көптеген түнгі немесе кешкі жануарлардың көзі сияқты, бүйірлік орналасқан, оларға 360 градусқа дейін толық көру өрісін береді. Осының нәтижесінде, қауіп-қатерді жақындап келгенін алдын ала сезуге болады. Ақ жақты қоянның ерекше белгісі – оның көбінесе бір еркек және бір әйелден құралған жұптарда кездесуі. Оның жұптық байланысы көбейту маусымында ең анық байқалады. Жұптық байланыс орнасып болғаннан кейін еркек оны басқа еркектердің шабуылынан қорғайды. Мұндай жұптық байланыстың мақсаты тығыздығы төмен аймақтарда екі жыныстың бірге болуын қамтамасыз ету болуы мүмкін. Жұптың мүшелері әдетте бір-бірінен 15–20 фут қашықтықта болады және жақындаған кірмегендерден бірге қашады. Жүктілік кезінде жұптық байланыс бұзылуы мүмкін емес. Ақ жақты қоян орташа ұзындығы, ені және тереңдігі бар баспаналар салады және пайдаланады. Баспана әдетте шөп арасында орналасқан және тығыз тобоса шөбімен қоршалған. Ақ жақты қоян жер астындағы баспаналарды да пайдалануы мүмкін, бірақ мұндай мінез-құлық сирек кездеседі. Ол жерге жақын шөптерді шайнап, жұлып, тамырымен немесе сындырып азықтанады. Тамақты ауыздан шығып тұрған шөпті шайнап, басын жоғары көтеріп, денесін бүгіп отырып жейді. Шөпті тістеп немесе жұлып алу үшін алдыңғы аяқтарын жерге тіреп тұрады. Алайда, кейбір жаңғақ шөптерін жегенде алдыңғы аяқтарымен түйіршік тәрізді түбірлерін қазып шығарады, соның салдарынан фекальды түйіршіктер жиналатын овал тәрізді шұңқырлар пайда болады. Ақ жақты қоян үш түрлі дыбыс шығарады. Қорқыныш реакциясы – биік үнді айқай. Жұп құраған еркек сырттан келген басқа еркекке жақындағанда шығаратын тағы бір дыбыс – ол кірмеген еркек кеткенше немесе қуылғанша қатал ырғақтан тұрады. Үшінші дыбыс, триллингтік ырғақтан тұратын, ақ жақты қоянның жыныстық қуалау кезінде естіледі, бірақ бұл дыбысты жұптың қай мүшесі шығараты белгісіз.

Тағам

Ақ жақты қоянның рационы негізінен буфлограсс, тобосаграсс, иттің құлағы, вольфтайл, көк грама, жүзімді мескит, сақиналы мули, жүнды үнді бидай және Райт гречихасы сияқты шөптерден тұрады. Олардың рационындағы маңызды шөп емес тағам – қамыс.

Адамның өзара әрекеттесуі мен әсері

Көптеген қоян және қоян түрлері егістерге, далаларға және жеміс бақшаларына зиян келтіретіндіктен зиянкестер саналады, бірақ ақ жақты қоян әдетте зиянкес деп есептелмейді және адамның мүлкіне ешқандай зиянды әсері жоқ. Көптеген түрлер сонымен қатар еті мен терісі үшін де ізделіп табылады. Алайда, бұл ақ жақты қоянға қатысты да дұрыс емес, ол өмір сүру ортасының көп бөлігінде қорғалады. 2011 жылы Нью-Мексико штатының Аң аулау және балық шаруашылығы департаменті жүргізген зерттеуде Нью-Мексикодағы ақ жақты қоян популяциясының төмендеуіне түнгі АҚШ шекаралық патрулінің көліктерінен туындаған жол апаттары себеп болғаны анықталды.

Қорғау жұмыстары

Ақ жақты қоян Мексикадағы таралған аймағының барлық бөлігінде жойылу қаупі төніп тұрған түр деп есептеледі және Нью-Мексико штатында, оңтүстік-батыс бөлігінде кездесетін, бірақ АҚШ-та федералдық қорғауға ие емес. 2011 жылы Нью-Мексико штаты жүргізген зерттеуге сәйкес, олардың саны 45 жекелеме құрайды. Ақ жақты қоян көбінесе ауыл шаруашылығымен байланысады. Осының салдарынан, малдың шамадан тыс жайылуы оның популяциясының төмендеуіне және қара құйрықты қоянның (Lepus californicus) оның орнын басуына, осы мекендеу ортасының өзгеруіне бейімделуіне себеп болатын факторлардың бірі болуы мүмкін. Ақ жақты қоянның таралған аймағының көп бөлігінде өмір сүру перспективалары өте нашар деп саналады.