Кіріспе

Жеке есімдіктер – бірінші тұлға (мен), екінші тұлға (сен/сіз) немесе үшінші тұлға (ол, олар) сияқты нақты грамматикалық тұлғамен байланысты есімдіктер. Жеке есімдіктер санға (әдетте жекеше немесе көпше), грамматикалық немесе табиғи жынысқа, септікке және ресмилік деңгейіне қарай түрленуі мүмкін. "Жеке" термині мұнда грамматикалық мағынаны көрсету үшін ғана қолданылады; жеке есімдіктер тек адамдарды ғана емес, сонымен қатар жануарлар мен заттарды да білдіре алады (мысалы, ағылшын тіліндегі "it" есімдігі). Кейбір тілдерде бір жеке есімдікті екінші жеке есімдіктің орнына, ресмилік немесе әлеуметтік қашықтық білдіру үшін қолдану – әдетте екінші тұлға көпшесін екінші тұлға жекешесін білдіру үшін формальды түрде пайдалану – латын тіліндегі *tu* және *vos* есімдіктерінен бастау алатын T–V айырмашылығы деп аталады. Мысалға, ағылшын тіліндегі құрметті көпше түрі және француз тілінде *tu* орнына *vous* қолданылуы. Ағылшын тіліндегі жеке есімдіктер туралы толық мәліметтерді "Ағылшын тіліндегі жеке есімдіктер" бетінен қараңыз.

Өтірік етістік пен проформа

Дыбырлық есім – сөздердің бір санаты. Проформа – бұл мәні контекстен түсінілуі мүмкін басқа сөздің, сөз тіркесінің, сөйлемнің немесе бүкіл құрмалас сөйлемнің орнына тұратын (сол мазмұнды көрсететін) функциялық сөз немесе тіркес. Дыбырлық есімдер көбінесе проформа ретінде қолданылады, бірақ проформа емес дыбырлық есімдер де, дыбырлық есім емес проформалар да болады. [239-бет]

Бұл жақсы идея. (дыбырлық есім және проформа)
Жаңбыр жауып тұр. (дыбырлық есім, бірақ проформа емес)
Мен одан көмек сұрадым, ол бірден көмектесті. (проформа, бірақ дыбырлық есім емес)

[1] мысалында, дыбырлық есім "ол" бұрын айтылған нәрсенің орнына тұрады және бұл жақсы идея. [2] мысалында, дыбырлық есім "ол" ешнәрсенің орнына тұрмайды. Оның орнына басқа сөзді сол мағынада қолдануға болмайды; біз "көктем жаңбыр жауады" немесе "ауа райы жаңбыр жауады" демейміз. Сондықтан, ол дыбырлық есім, бірақ проформа емес. Соңғысы [3] мысалында, "did so" – етістік тіркесі, дыбырлық есім емес, бірақ ол "көмектесті" дегенді білдіретін проформа.

Формальдық

Көптеген тілдерде әртүрлі есімдіктер бар, әсіресе екінші тұлғада, формальдылық немесе жақындық дәрежесіне байланысты. Достармен, отбасымен, балалармен және жануарлармен сөйлескенде қолданылатын есімдіктер, сөйлеушіге таныс емес жоғары лауазымды тұлғалармен және ересектермен сөйлескенде қолданылатын есімдіктерден өзгеше болады. Мұндай тілдердің мысалдары: француз тілі, онда жалғыздық "tu" тек жақын адамдарға қолданылады, ал көпше "vous" басқа жағдайларда жалғыздық ретінде қолданылады (орыс тілі де ұқсас үлгіні ұстанады); неміс тілі, онда үшінші тұлға көпше "sie" (формальды жағдайда үлкен әріппен "Sie" жазылады) екінші тұлғада жалғыз және көпше түрінде қолданылады; және поляк тілі, онда "pan" ("мырза") сөзі және оның әйелдік және көпше формалары сыпайы екінші тұлға есімдігі ретінде қолданылады. Толығырақ ақпарат алу үшін Т–V айырмашылығына қараңыз. Жапон, корей және көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия тілдері (мысалы, вьетнам, тай және индонезия тілдері) сияқты тілдерде терең тамырланған әлеуметтік категорияларды көрсететін есімдіктер бар. Бұл тілдерде әдетте әңгімеге қатысушыларды атауға арналған есімдердің шағын жиынтығы болады, бірақ бұл есімдер көбінесе қолданылмайды (есімдіктерден аулақ болу), олардың орнына жеке есімдер, көрсеткіштер және лауазымдар қолданылады (және тақырып түсінілгеннен кейін, әдетте ешқандай тікелей сілтеме жасалмайды). Сөйлеуші, өзінің және әңгімелесушінің мәртебесіне, қызметіне, жасына, жынысына және т.б. қарай қай сөзді қолдану керектігін таңдайды. Мысалы, жапон тілінде ресми жағдайларда ересектер әдетте өзін "watashi" немесе одан да сыпайы "watakushi" деп атайды, ал жас жігіттер студенттік "boku" сөзін, ал полиция қызметкерлері "honkan" ("осы офицер") сөзін қолдануы мүмкін. Бұлжымайтын жағдайларда әйелдер "atashi" сөзін, ал ерлер "ore" сөзін қолдануы мүмкін.

Іс

Есімдіктердің де формалары жиі олардың синтаксистік функциясына, әсіресе грамматикалық жағына байланысты өзгереді. Ағылшын тілінде есімдік жағдай (I, you, he, she, it, we, they) негізінен етістіктің тәуелді сөзі ретінде, ал көлбеу жағдай (me, you, him, her, it, us, them) негізінен етістіктің немесе сөз тіркесінің толықтырылысы ретінде қолданылады. Жағы бойынша өзгеритін тілдердегі есімдіктер көбінесе сол жақ жүйесіне сәйкес өзгереді; мысалы, неміс тіліндегі жеке есімдіктерде атау, меншік, жіктеу және айыптау жақтары бар (ich, meiner, mir, mich және т.б.). Есімдіктер көбінесе зат есімдерге қарағанда жақ ерекшеліктерін жақсы сақтайды – бұл неміс және ағылшын тілдеріне, сондай-ақ роман тілдеріне (румыннан басқа) тән, олар зат есімдер үшін латын грамматикалық жағын жоғалтқан, бірақ жеке есімдіктердегі белгілі бір ерекшеліктерді сақтап қалған. Басқа синтаксистік түрлері формалары өзгеретін есімдіктер – оқшау тұрған және нақты белгілі орындарда (мысалы, «және» сияқты қосымшадан кейін) қолданылатын дизъюнктивті есімдіктер, сондай-ақ сөз тіркесінің толықтырылысы ретінде қолданылатын предлогты есімдіктер.

Қуатты және әлсіз түрлері

Кейбір тілдерде жеке есімдіктердің күшті және әлсіз формалары бар, ал күшті формалары көбірек стресс түсетін позицияларда қолданылады. Кейбір авторлар әлсіз есімдіктерді фонетикалық жағынан толыққанды емес клитикалық есімдіктерден ажыратады. Мысалдарды поляк тілінде кездестіруге болады, онда ер адамға қатысты үшінші тұлғаның жіктеу және дұрыс түбірлері jego және jemu (күшті), ал go және mu (әлсіз). Ағылшын тілінде кейбір есімдіктердің күшті және әлсіз айтылу түрлері бар, мысалы, them (күшті айтылғанда, бірақ әлсіз айтылғанда немесе тіпті ).

Рефлексивті және иеленуші формалар

Тілдерде рефлексивті жалғаулы есімдер (ал кейде өзара жалғаулы есімдер) жеке есімдермен тығыз байланысты болуы мүмкін. Ағылшын тілінде өзім, сенім, өзі, өзі, өзі, өзі, өзі, өзіміз, сіздер, өзіміз, өзіміз (сондай-ақ, белгісіз есімдіктен туындаған өзім) сияқты рефлексивті формалары бар. Бұл формалар негізінен сөйлемнің жолдауымен бір тұлғаны білдіргенде көлбеу формасын алмастыру үшін қолданылады; сонымен қатар, күшейткіш есімдік ретінде де қолданылады (мысалы, мен өзім жасадым). Жеке есімдер жиі иелік формалармен байланысты. Ағылшын тілінде мұндай формалардың екі жиынтығы бар: иелік анықтауыштар (оларды иелік сөздері деп те атайды) – менікі, сенікі, онікі, онікі, онікі, біздікі және сіздікі, және иелік есімдіктер – менікі, сенікі, онікі, онікі, онікі (сирек), біздікі, сіздікі (толықрақ мәлімет үшін ағылшын тіліндегі иелік туралы қараңыз). Күнделікті тілде екі түрлі сөз де «иелік есімдігі» деп аталуы мүмкін, бірақ бұрынғысы зат есімнің орнына қолданылмай, оны анықтайды, сондықтан грамматикалық жағынан есімдік ретінде жұмыс істемейді. Кейбір тілдерде, мысалы, славян тілдерінде рефлексивті иелік сөздері де бар («өзімнің», «өзінің» т.б. мағынасында). Бұлар үшінші тұлғаның қарапайым иелік сөздерінен ажырату үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, словен тілінде: Eva je dala Maji svojo knjigo («Ева Маяға өзінің [рефлексивті] кітабын берді», яғни Еваның өз кітабы) Eva je dala Maji njeno knjigo («Ева Маяға өзінің [рефлексивті емес] кітабын берді», яғни Маяның кітабы). Осындай құбылыс Солтүстік герман тілдерінде де кездеседі, мысалы, дат тілінде Anna gav Maria sin bog және Anna gav Maria hendes bog сөйлемдерін жасауға болады, бұл айырмашылық жоғарыдағы словен мысалындағыдай.

Бұрынғы оқиғалар

Үшінші тұлғалық жеке есімдер, кейде басқалары да, көбінесе нақты алғы сөзге ие болады – сол есімдікке сіңген зат есім немесе есім сөз тіркесі (анафора қараңыз). Алғы сөз әдетте есімдік алдында келеді, бір сөйлемде немесе бұрынғы сөйлемде (бірақ кейде есімдік алғы сөзден бұрын келуі мүмкін). Осы жағдайда есімдік алғы сөзді «орнына қоюға» немесе «білдіруге» арналған, оның қайталануын болдырмау үшін қолданылады. Мысалы:
Джон жасырынып, біз оны таба алмадық. (Джон – «оның» алғы сөзі)
Жұмысынан айырылғаннан кейін, әкем кішкентай дүкен ашты. (әкем – «оны» алғы сөзі, бірақ ол есімдіктен кейін келеді)
Біз Мэри мен Томды шақырдық. Ол келді, бірақ ол келмеді. (Мэри – «ол» есімдігінің алғы сөзі, Том – «ол» есімдігінің алғы сөзі)
Мен сол жарқыраған қызғылт шұлықтарды ұнаттым. Оларды маған бересіз бе? (сол жарқыраған қызғылт шұлықтар – «олар» есімдігінің алғы сөзі)
Джейн мен мен кеше велосипед тепеп шықтық. Біз 30 шақырым жүрдік. (Джейн мен мен – «біз» есімдігінің алғы сөзі)

Кейде есімдіктер, тіпті үшінші тұлғадағылар да, нақты алғы сөзсіз қолданылады, ал мағынасын контекстен түсіну керек. Басқа жағдайларда, қандай алғы сөз екендігіне қатысты түсініксіздік тууы мүмкін:
Алан оны Бобпен талқылауға бара жатты. Ол әрқашан сенімді. («ол» есімдігінің мағынасы екіұшты; алғы сөз Алан немесе Боб болуы мүмкін).

Өтірік тастау

Кейбір тілдерде белгілі бір жағдайларда жатқылым немесе толықтырымдық есімдірлерді жіберуге болады (Pro drop language қараңыз). Атап айтқанда, нөлдік жатқылым тілінде етістіктің жатқылымын қалдыруға рұқсат етіледі. Бұл жағдайда жатқылымның грамматикалық жағы (және мүмкін, жынысы) туралы ақпаратты етістіктің формасы арқылы беруге болады. Мұндай тілдерде жеке есімдірлер жатқылым позициясында тек қана түсініксіздікті жою үшін немесе олар ерекше атап көрсетілген жағдайда ғана қолданылады.

Ақырғы сын есімдер

Кейбір жағдайларда есімдіктер синтаксис ережелерінің талабы бойынша ғана қолданылады, тіпті олар ештеңеге сілтеме жасамайтын болса да; мұндай есімдіктер "бос есімдіктер" деп аталады. Мұны ағылшын тілінде "жаңбыр жауып тұр" және "демалу жақсы" сияқты сөйлемдердегі "it" есімдігі арқылы көруге болады. (Мұндай есімдіктерді түсіріп тастауға болатын "про-дроп" тілдерінде мұндай жағдай сирек кездеседі.)

Капитализация

Жеке есімдер, ерекше жағдайларды қоспағанда, әдетте үлкен әріппен жазылмайды. Ағылшын тілінде бірінші жақтағы «I» есімдігі әрқашан үлкен әріппен жазылады, ал кейбір христиандық мәтіндерде Исаға немесе Құдайға қатысты жеке есімдер үлкен әріппен жазылады (Ол, Сен т.б.). Көптеген еуропалық тілдерде, бірақ ағылшын тілінде емес, екінші жақтағы есімдер, хат жазған адамға сіңіп айтылғанда, әдептілік таныту үшін үлкен әріппен жазылады (мысалы, хатта). Толық мәлімет үшін қараңыз.