Кіріспе

Баск белсендісі Тхаби Этсебарриета (14 қазан 1944 – 7 маусым 1968), сондай-ақ Хавьер Этсебарриета Ортис деп те белгілі, баск ұлтшылы және қарулы тәуелсіздік ұйымы Euskadi ta Askatasuna (ETA) негізін қалаушылардың бірі. Ол осы ұйым жасаған алғашқы қастандыққа қол қойды, сондай-ақ Азаматтық гвардиямен қақтығыста қаза тапқан алғашқы ETA мүшесі болды. Осы оқиғалар оны ұйымның және оның қолдаушыларының арасындағы беделді тұлғаға айналдырды.

Ерте өмір

Тхаби Этсебарриетта төрт бауырдың үшіншісі еді. Бала кезінен бастап өмірі бойы бронхиттен зардап шекті. Оның үлкен ағаларының бірі Хосе Антонио Этсебарриэта болатын, ол 1970 жылы өткен Бургос процесінде Ксабиер Изко де ла Иглесияның қорғаушы адвокаты болды. 1967 жылы Баск университетінде экономика мамандығын бітіріп, компьютерлік технология саласында маманданған.

Бесінші ЕАК жиналысы

1966 жылдың желтоқсаны мен 1967 жылдың наурызында ол ETA-ның бесінші ассамблеясына төрағалық етті, бұл ұйым ішіндегі алғашқы жарылысқа (бөлінуге) әкелді. Екі сессияда өткен жиналыста, сол кезде ETA-ның ішкі (яғни Испаниядағы) бағытын бақылаған, коммунизмге көбірек бейімделген және баск ұлтшылдығынан алшақтаған жұмысшылар фракциясы мен басқа екі фракция – «артта қалған» және нәсілшілдікке бағытталған қозғалыстар арасында шиеленіс туды. Этсебарриэта, оның інісі Хосе Антонио және Наваррадан Хосе Мария Эскуби жұмысшылар фракциясының ең белгілі мүшелерін қуғынға ұшыратқан ішкі фракцияны басқарды. Ассамблеяның бірінші бөлігі 1966 жылдың 7 желтоқсанында Гастелуда (Гипускоа) өткенде, бұрыннан-ақ шешілген атқарушы комитет (көшіп кеткен басшылық) шешімімен жұмысшылар партиясының мүшесі Патси Итуриозды ұйымнан шығару расталды, бұл жұмысшылар фракциясының жаңа ұйымға – ETA Berri (испан тілінде «жаңа ETA») бөлінуіне себеп болды, кейін Komunistak (Коммунистер), болашақта Испания Коммунистік қозғалысының (MCE) бастауы болды. Қалған жауынгерлер 1968 жылға дейін ETA Zaharra (ескі ETA) деп белгілі болған ұйымның құрамында қалып, содан кейін қайтадан ETA деп аталды. 1967 жылдың наурызында Гетариадағы иезуиттер ғибадатханасында өткен ассамблеяның екінші бөлігінде Тхаби Этсебарриэта ETA Орталық комитеті мен атқару комитетінің мүшесі болып сайланды. Осы ассамблеяда олардың өзіндік революциялық теориясын жасауға алғашқы қадамдар жасалды; Этсебарриэта «баск жұмысшы ұлты» тұжырымын қалыптастырды, ол бастан бері баск ұлтшылдығының солшыл патриоттары тарапынан қолданылып келеді. Сондай-ақ ұйымның қызметі төрт бағытқа бөлінді: саяси, әскери, мәдени және жұмысшылардың мүдделері. Соңғысында Этсебарриетаның маңызды рөлі болды. Басқалардың ішінде, Этсебарриэта Марио Онаиндияны ETA қатарына қабылдады, оны Онаиндия өзінің өмірбаянында баяндағандай.

Бірінші ETA өлтірілуі

1968 жылғы 7 маусымда Этсебарриетта мен Иняки Сараскета отырған көлік Адуна (Гипускоа) қаласындағы азаматтық гвардияның бекетінде тоқтатылды. Тхаби Этсебарриэта оларды жанындағыларға біліп қоюдан қорқып, көліктен түсіп, полиция офицері Хосе Пардин Аркайды артынан атып өлтірді. Бұл ЕТА жасаған алғашқы кісі өлтіру болды. ЕТА әлі қарулы күрес жүргізу туралы шешім қабылдамағандықтан, сол күні оның серігі Сараскета жылдар өткен соң былай деді: «Менің ойымша, азаматтық гвардия офицері нөмір табелкісінің жалған екенін байқады. Дегенде, ол соны сезінген болуы мүмкін. Бізден құжаттарымызды сұрап, көлікті тексеруге барып, арт жағынан қарады. Тхаби маған: «Егер ол білсе, мен оны өлтіремін» деді. Мен оған: «Мұндай қажеттілік жоқ, біз оны қарусыздандырып кетейік» дедім. Біз көліктен түстік. Азаматтық гвардия офицері арқасын бұрды. Ол артқы жағындағы қозғалтқышты қарап тұрып, «Бұл сәйкес келмейді» деп боршылды. Тхаби тапаншасын шығарып, оны атты. Ол бетімен жоғары қарап құлады. Оны кеудесінен тағы үш-төрт рет атты. Ол амфетамин қабылдаған, мүмкін, соның әсері болды. Қалай болғанда да, ол күн жаман болды. Қателік. Ол қарапайым азаматтық гвардия офицері, жас бала еді. Оның өліміне мұндай қажеттілік болмаған».

Эксбериеттің өлімі

Этсебарриетта мен Сараскета оқиға орнынан қашып, Толосадағы дін қызметкерінің үйіне сиынды. Бірнеше сағат паналағаннан кейін, олар шіркеу үйін тастап кетуге шешім қабылдады, сол кезде азаматтық гвардияның агенттері оларды тоқтатты, бірақ олардың кім екенін әлі білмеді. Тінту кезінде Сараскета жасырған тапаншаны таба алмады, бірақ Этсебарриеттадан тапанша тапты, содан кейін атыс басталды. Нәтижесінде Тхаби Этсебарриетта Толосаның жанындағы Бента-Хундиде екі оқтан қаза тапты. Иняки Сараскета автокөлік жүргізушісін қарумен қорқытып, оны Эррезил шіркеуіне апаруға мәжбүрледі, ол келесі күні ұсталғанға дейін жасырынған. Баск ұлтшылдық қозғалысының сол жақтары бұл өлімді азаматтық гвардия жасаған жазалау деп санайды, бірақ Сараскета мұның керісін айтады: «Біз үйден шыққанда, екі азаматтық гвардия қызметкері бізді тоқтатты. Екеуміздің де белбеуімізде тапанша болды. Бірінші болып мені тексерді, бірақ таба алмады. Тхабиді тексерген гвардияшының айқайлағанын есімде. Содан кейін, батыстың классикалық көрінісі – кім бірінші атып кетті. Мен өлмей тұрып, гвардияшы атып жіберді, мен қашып кеттім. Ол сәтте Тхабидің қаза болғанын білмедім. Мен бір көлікті тоқтаттым, жүргізушіні қорқытып, мені Аспеитияның жанындағы Регильге апаруға мәжбүрледім. Ол менің алыс туысым болып шықты. Тапанша менің кінәлі екенімді көрсетеді деп ойладым, сондықтан оны тастауға ниеттендім. Бірақ жүргізуші одан бас тартты. Егер бізді тоқтатса, мен оны көлік жүргізуге мәжбүрлегендей болар едім. Ол маған зиян келтірмейтінімді түсінді, сондықтан бірнеше шақырымнан кейін мені машинадан түсіруін сұрады, мен жалғасыра бердім». Кейін Сараскета Испания азаматтық соғысынан бері өткен алғашқы әскери сотқа шақырылды, онда оған өлім жазасы берілді. Франсиско Франконың иезуиттердің басшысы Педро Аррупеге жасаған өтінішімен өлім жазасы өмір бойына түрмеге жабылуға ауыстырылды. Сараскета қатыгездікпен сапаланып, түрмедегі ауруханаға жатқызылды, онда ол 1977 жылғы кешірімге дейін тоғыз жыл өткізді.

Салдарлар

Тхабидің өлімінен кейін ETA келесі мәтінмен саяси буклеттерді жариялады: «Фашистік капиталистік журналистика аппаратының осыншалық сенсациялық және жақпаруақ ақпарат таратуына қарамастан, ETA Хабиер Этсебарриеттаның өлімі туралы жұртшылыққа хабарлайды. Тхаби Этсебарриетта Толосада өлтірілді, күмән жоқ. Көзі куәгерлер, көйлектің күйген жерлері және сараптама оны растайды. Капиталистік тәртіптің сақшылары өз әдістерін көрсетіп отыр: Тхаби Этебарриетта көліктен алып шығылып, тіпті құжаттары сұралмай, қолғаппен байланып, қабырғаға тіреп, жүрегіне оқ жауып өлтірілді. Бента Хаунди оқиғасынан он жыл өткен соң, ETA сержант Ацедо Панизоны да өлтірді, ол Этсебарриеттаның қаза болған бөлімінің бір мүшесі еді. Бір кезде Бильбаоның Отшаркоага ауданындағы Уретксиндорра алаңында Этсебарриеттаның бюсті орналасқан, бірақ 2004 жылдың қыркүйегінде түрлі топтардың наразылығына байланысты Бильбао қалалық әкімдігі оны алып тастады. 2018 жылдың 2 маусымында Толосада 300 адам оны еске алды.»

Отбасы

Ол Цикатриз панк-рок тобының әншісі Натчо Этчебарриетаның және Билду саясаткері Айтзибер Ибаибарриага Этчебарриетаның қалың бауыры болды.

Әдеби шығармашылық

Этсебарриэта – ақын және жазушы, тірілігінде жарияланбағанмен, оның туындылары «Poesía y otros escritos. 1961–1967» жинағында топтастырылған.