Орта ғасырдағы діни ғұрыптар және кельт діні

Кіріспе

Орта ғасырлардағы діни қызметтер

"Келттік рәсім" термині Ұлыбритания, Ирландия және Бретаньдегі келт христиандығында, сондай-ақ ерте орта ғасырларда Франция, Германия, Швейцария және Италияда әулие Колумбан мен әулие Катальд құрған монастырларда қолданылған әртүрлі діни рәсімдерді білдіреді. Бұл термин біртектілік туралы емес; оның орнына, тектік байланыс және географиялық жағдаймен біріктірілген әртүрлі діни тәжірибелерді сипаттау үшін қолданылады.

Уэльс шіркеуі

VIII ғасырға дейін Батыс Еуропада бірнеше христиандық ғұрыптар болған. Римнің үстемдігін мойындағанша, мұндай әртүрлілік көбінесе маңызды емес деп есептелді. Бірте-бірте әртүрлілік азайды, соның салдарынан Каролинг дәуіріндегі толық бірігуге дейін Римдік ғұрып, оның Амброзиандық түрі және Гиспано-Галлиялық Мозарабик ғұрыптары ғана қалды. 314 жылы Арль және 359 жылы Римини кеңестеріне британдық епископтар қатысты. Галлиямен байланыс Уиторн мен Кентерберидегі Әулие Мартинге арналған құрбандықтардан, 396 жылы Руандық Виктридийдің, ал 429 жылы Әулие Лупустың және 447 жылы Әулие Северуспен бірге Оксерлік Германның миссияларынан көрінеді, бұл миссиялар Британия епископтары айыпталған пелагиандыққа қарсы бағытталған болатын. Дегенмен, Британияның көп бөлігі өз дінін ирланд миссионерлерінен алды. Линдсфарннан Айдан, Фойлан, Диума, Линдсфарннан Финан, Яруман және басқалары англосаксондықтарды дінге келтірді. Корнуоллдық Иа және оның серіктері – Әулие Пиран, Әулие Сеннен, Петрок Корнуоллға келді және олар өздерімен бірге таныс ғұрыптарды әкелген болуы мүмкін. Корнуолл Вессекспен шіркеулік дауға түсті, ол Леофриктің Миссалында көрсетілген, бірақ оның толық мәліметтері берілмеген. [Бедден] бұрын британдық шіркеу мен римдік шіркеу арасындағы нақты айырмашылықтар: (1) Пасханы тойлау ережесі; (2) шашыру рәсімі; (3) крещение рәсімі. Гилдас басқа да ғұрыптардың элементтерін де жазған.

Литургиялық

9 ғасырға жататын, болжам бойынша корнуоллдық қолжазба бар, себебі онда "Ecclesia Lanaledensis" (мүмкін, Корнуоллдағы Сент-Герман шіркеуі, бірақ бұл атау Алет қаласының бретондық атауы ретінде де қолданылған, қазір Сент-Малоның бір бөлігі) және әулие Германға арналғандығы айтылады. Ол римдік үлгіде жазылған, шамасы Корнуоллдың сол бөлігі саксондық ықпалға түскеннен кейін жазылған, бірақ ерекше алғы сөзбен. Қолжазбада профессор Лоттың пікірінше, валлий тілінде, бірақ мүмкін корнуоллдық немесе бретондық тілінде жазылған түсіндірмелер де бар. Қолданылған литургия туралы басқа мәліметтер аз. 19 ғасырдың аңыздары, мысалы сэр Уильям Палмер өзінің "Литургия тарихында" және Чичестер епискобы өзінің "Англия дұғалары кітабының тарихында" Иринейдің, әулие Поликарптың шәкірті, ал әулие Иоанн Богословтың шәкірті болған Иринейдің Ефес ритуалын Провансқа әкелгенін, ол Галлия арқылы Ұлыбританияға тарап, Сарум ритуалының негізі болғанын айтқан. Галлиялық ритуалдың Ефес шығу тегі 664 жылы Витби синодында Лидисфарндық Колманның Пасханың шығу тегі туралы айтқан сөзіне және 8 ғасырлық ирланд жазушысының Александриядан діни қызметтерді алғанын айтуына негізделген. Архиепископ Натталл да ирланд ритуалының шығыс текті екенін мәлімдеген. Католик энциклопедиясы бұған келіспей, Сарум ритуалының "римдік ритуалдың жергілікті түрі ғана екенін және Галлиялық ритуалдың оған тигізген әсері басқа римдік түрлерге қарағанда артық емес" деп мәлімдейді (Амброзиандық ритуалды да қараңыз). Папа Захарийдің әулие Бонифацийге жазған хатында (1 мамыр 748 ж.) ағылшын синодының тек Құдайдың үш есімінен басқа есімдермен крещение рәсімін тыйым салғаны және Құдайдың біреуінің есімін айтпаған адамның крещение рәсімін дұрыс орындамағаны туралы хабарланған. Генри Спилман мен Уилкинс бұл синодты 603 жылы Лондонда, әулие Августин тұсында өткен деп санайды, ал Манси оны Тарстық Феодордың билікке келген алғашқы жылы, яғни 668 жылы деп көрсетеді. "Poenitentiale Theodori" (Lib. II, тарау III, 13) және сол кітаптың IX тарауында, шотланд және британдық епископтармен крещение рәсімін өткізгендердің қайта крещениеден өтуі және олардың шіркеулерін сумен шашу бұйрығы берілген. Ирландиялық дін қызметкерлерінің дұрыс емес крещение рәсімінен өткен болуы мүмкін деген пікір айтылды. Британ шіркеуі испан шіркеуіне ұқсас, бір рет суға батырып крещение рәсімін өткізген. Рим бұл рәсімді Иберияда рұқсат еткен.

There is a mass, probably of the 9th century, apparently Cornish since it mentions "Ecclesia Lanaledensis" (perhaps St Germans in Cornwall, though this was also the Breton name of Aleth, now part of Saint Malo) and in honour of St. Germanus. It is quite Roman in type, probably written after that part of Cornwall had come under Saxon influence, but with a unique Proper Preface. The manuscript also contains glosses, held by Professor Loth to be Welsh but possibly Cornish or Breton. There is little other evidence as to what liturgy was in use. Anglicans of the 19th century such as Sir William Palmer in his Origines Liturgicae and the Bishop of Chichester in his Story of the English Prayerbook proposed that Irenaeus, a disciple of St. Polycarp the disciple of St. John the Divine, brought the Ephesine Rite to Provence whence it spread through Gaul to Britain and became the foundation of the Sarum Rite. The Ephesine origin of the Gallican Rite rested first upon a statement of Colmán of Lindisfarne in 664 at the Synod of Whitby respecting the origin of Easter and second upon an 8th century Irish writer who derived the divine office from Alexandria. Archbishop Nuttall also asserted the Eastern origin of the Irish rite. The Catholic Encyclopedia disagreed, asserting (see also Ambrosian Rite) that the Sarum Rite is "merely a local variety of the Roman, and that the influence of the Gallican Rite upon it is no greater than upon any other Roman variety". A letter from Pope Zachary to St. Boniface (1 May 748, reports that an English synod had forbidden any baptism except in the name of the Trinity and declared that whoever omits the Name of any Person of the Trinity does not truly baptise. Henry Spelman and Wilkins put this synod at London in 603, the time of St. Augustine while Mansi makes its date the first year of Theodore of Tarsus, 668. The possibility of priests, presumably Irish, having been invalidly baptized was considered in the "Poenitentiale Theodori" (Lib. II, cap. iii, 13), and in cap. ix of the same book, after ordering the reordination of those ordained by Scottish and British bishops "who are not Catholic in their Easter and tonsure" and the asperging of churches consecrated by them. It has been conjectured that the British Church resembled the Hispanic in baptizing with a single immersion. This form had been allowed by Rome in the case of Iberia.

Кельт Құтқарылу мейрамы мен Рим Құтқарылу мейрамының айырмашылығы

Ирландия, Англия және Британия халқы Пасха жексенбісінің орнына еврейлердің Құтқарылу мерекесін тойлады. Олар ай фазаларын сақтап, Құтқарылу мерекесі үшін айдың үшінші аптасын 14-тен 20-ға дейін санады, 15-тен 21-ге дейін емес. Витби синодында Колман Құтқарылу мерекесінің ирландтық есептеулері Ефесте пайда болды деу арқылы он төртінші күндік дауды еске алған болуы мүмкін. Әйгілі Уилфрид жауап берді, он төртінші күндік ереже бойынша Құтқарылу мерекесі аптаның кез келген күні, тек жексенбіде ғана емес, тойлануы мүмкін, ал ирландтар және олар дін таратып жүргендері (мысалы, англосаксондықтар) оны тек Құтқарылу мерекесінде ғана тойлады. Әйгілі Алдхелм Дюмония патшасы Геронтийге жазған хатында корнуоллдықтарды он төртінші күндікпен байланыстырып айыптады. Құтқарылу мерекесі мен Пасха мәселесі әр түрлі уақытта әр түрлі жерлерде шешілді. Келесі күндер Хаддан мен Стуббс еңбектерінен алынған: Батыс, шығыс және оңтүстік Ирландия – 626-8 жылдар; Солтүстік-батыс Ирландия – 692 жыл; Нортумбрия (ирландтық миссиялар арқылы дінге көшкен) – 664 жыл; Шығыс Девон және Сомерсет – 705 жыл; Пикттер – 710 жыл; Иона – 716-8 жылдар; Стратклайд – 721 жыл; Солтүстік Уэльс – 768 жыл; Оңтүстік Уэльс – 777 жыл. Корнуолл бұл мәселеде ең ұзақ тұрып, тіпті кейбір аймақтарында Кредитон епискобы Эдвульфтің (909 жыл) заманына дейін сақталды.

Ирландиялық ырымның пайда болуы

Ирландияда Киелі Патрикке дейін христиандар болған, бірақ олардың қалай құлшылық еткендері туралы мәлімет жоқ. Тиреханның 7 ғасырдағы Catalogus Sanctorum Hiberniae олардың бар екенін ескермейді. Бұл каталог Ирландияның қасиеттілерін үш топқа бөледі: 440 жылы Киелі Патриктің келген кезінен бастап Лаогер Макнейл билігінде, 665 жылы Аэд Слайеннің ұлдары Блатмак пен Диармайт билігіне дейін – шамамен 225 жыл. Әр топтың төрт патша билігінде болғаны айтылады. Симметрияны сақтау үшін арадағы алты патшалық ескерілмейді, бірақ әр кезеңнің бастапқы және соңғы мерзімі анық. Құжат діни рәсімдер мен Пасха және tonsure мәселелеріне қатысты әдет-ғұрыптарды қамтиды. Бірінші топ Киелі Патрик заманында, Лаогер билігінен Туатхал Маэльгарб билігіне дейін (шамамен 440–544) болды. Олардың барлығы 350 епископ, шіркеулерді құрғандар, римдіктер, француздықтар (яғни галлдар), британдықтар және шотландтар. Олардың бір басшысы – Мәсіх, бір көшбасшысы – Патрик, бір мисса және құлақтан құлаққа дейінгі tonsure болды. Олар көктемгі күн мен түн теңелуінен кейін ("quarta decima luna post aequinoctium vernale") екі аптадан соң Пасханы тойлады. Екінші топта аз ғана епископтар мен көп діни қызметкерлер болды, олардың саны 300-ге жетті. Ол Туатхал билігінің соңынан Аэд мак Айнмуирх билігіне дейін (шамамен 544–99) созылды. Олардың бір басшысы – Мәсіх, олар әртүрлі миссаларды және әртүрлі ережелерді ("diversas regulas") тойлады, айдың он төртінші күні Пасханы тойлады және құлақтан құлаққа дейін tonsure жасады. Олар британдықтардан, Уэльс патшасы Давидтен, Гилладан (Гилдас) және Докустан (Кадок) мисса алды. Гилдастың өмірінде патша Айнмуир мак Сетнидің католик дінінен бас тартып жатқан елдерінде діни тәртіпті қалпына келтіру үшін Гилдасты шақырғаны айтылады. Үшінші топта 100 адам болды, олар жәбірленушілер мен аздаған епископтардан құралды, шөлдерде аскетикалық диетамен өмір сүрді ("qui in locis desertis habitabant et oleribus et aqua et eleemosynis vivebant, propria devitabant"), яғни монахилар мен шөлге кеткендер. Олардың әртүрлі миссалары, әртүрлі ережелері және әртүрлі tonsure-лары ("alii enim habebant coronam, alii caesariem") болды және айдың он төртінші немесе он алтыншы күні Пасханы тойлады, "қатты ниетпен" ("cum duris intentionibus"), яғни жақындықпен. Бұл кезең Аэд Слайен билігінен оның ұлдары Диармайт пен Блатмак билігіне дейін (599–665) созылды. Бірінші топтың "unam celebrationem" және екінші және үшінші топтардың "diversas regulas" екеуі де діни рәсімдерге қатысты. Бұл бірінші топтың Патрик енгізген миссаның түрін тойлағанын білдіреді, ол Ауксердің Герман мен Лереннің Оноратосының шәкірті болған, мүмкін, галликандық үлгідегі мисса. 8 ғасырлық Котт. MS. Nero A. II трактатында Киелі Герман Киелі Патрикке "Cursus Scottorum" үйреткені айтылады. Дәуіт, Гилдас және Кадок енгізген британдық мисса одан өзгеше болғаны анық. Екінші және үшінші топтар ішінара Патриктің миссасын, ішінара британдық миссаны қолданды, ал үшінші топта римдік өзгерістер де енгізілді. "Каталогтың" жұмыс істеуі бірінші және екінші топтардың Quartodecimans болғанын көрсетеді, бірақ бұл дұрыс емес, немесе осы аргумент бойынша үшінші топ жартылай Sextodecimans болуы керек, егер мұндай нәрселер болса. Сонымен қатар, Уитби Синодында келт Пасхасына қарсылас Сент Уилфридтің мәлімдемесі бар, бұл олай емес екенін көрсетеді. Тирехан тек басқа көздерден білгенімізді білдіре алады: айдың он төртінші күні Пасханың ең ерте күні болуы мүмкін, бірақ ол сол күні, жексенбіде немесе аптаның бір күнінде тойланбады. Бұл 664 жылы Колманды және 704 жылы Сент-Альдхелмді адастырған сөздің дәл осындай екіжақтылығы болды. Бірінші және екінші топтар кельттік tonsure-ді қолданды, ал римдік корональды tonsure үшінші топ кезеңінде ішінара қолданыла бастады. Содан кейін белгісіз кезең болды, оның ішінде 626–628 жылдары Оңтүстік Ирландияда қабылданған Рим Пасхасы жалпыға бірдей болды, 692 жылы Солтүстік Ирландияда қабылданды. Карлсруэ мен Пьяченца фрагменттерінің үлгісіндегі мисса және Стоу мен Боббио миссалдары – римдік канонның кейбір ерекшеліктері бар римдік емес типтегі – жалпыға ортақ қолданысқа енген сияқты. 12 ғасырға дейін жеке ирландтық рәсім сақталды, Лимерик епискобы Гилберт (1106–39) айтуынша, ол Ирландияның барлық аймақтарында қолданылды. Армаг епискобы (1134–48) қасиетті Малахия оған қарсы науқан бастады, ал 1172 жылы Кашель Синодында римдік рәсім "juxta quod Anglicana observat Ecclesia" деп белгіленді.

There were Christians in Ireland before Saint Patrick, but we have no information as to how they worshipped, and their existence is ignored by Tirechan's 7th century Catalogus Sanctorum Hiberniae, which divides the saints of Ireland into three orders covering about 225 years from the coming of St. Patrick in 440 in the reign of Laoghaire MacNeil to the reign of Blathmac and Diarmait sons of Áed Sláine in 665. Each order is stated to have lasted for the reigns of four kings symmetry is attained by omitting about six intervening reigns, but the outside dates of each period are clear enough, and the document relates customs of the Divine Office and the Easter and tonsure questions. The first order was in the time of Saint Patrick, from the reign of Laoghaire to that of Túathal Máelgarb (c. 440–544). They were all bishops, 350 in number, founders of churches, all Romans, French (i. e. the Gauls), Britons and Scots. They had one Head, Christ, one leader, Patrick, one mass and one tonsure from ear to ear and they celebrated Easter a fortnight after the spring equinox ("quarta decima luna post aequinoctium vernale"). The second order was of few bishops and many priests, 300 in number. It lasted from the end of the reign of Tuathal to that of Áed mac Ainmuirech (c. 544–99). They had one head, Christ, they celebrated different Masses and different rules ("diversas regulas"), they had one Easter, the fourteenth of the moon after the equinox, and one tonsure from ear to ear. They received a Mass from the Britons, David of Wales, Gilla (Gildas), and Docus (Cadoc). The Life of Gildas tells how King Ainmuire mac Sétnai sent for Gildas to restore ecclesiastical order in his kingdom in which the Catholic faith was being laid aside. The third order were priests and a few bishops, 100 in number, living in wildernesses on an ascetic diet ("qui in locis desertis habitabant et oleribus et aqua et eleemosynis vivebant, propria devitabant"), evidently hermits and monks. They had different masses, different rules, and different tonsures, ("alii enim habebant coronam, alii caesariem"), and celebrated different Easters, some on the fourteenth, some on the sixteenth, of the moon "with hard intention" ("cum duris intentionibus") which perhaps means "obstinately". These lasted from the reign of Áed Sláine to that of his two sons Diarmait and Blathmac (c. 599–665). The "unam celebrationem" of the first order and the "diversas regulas" of the second and third probably both refer to the Divine Office. The meaning seems to be that the first order celebrated a form of mass introduced by Patrick, who was the pupil of Germanus of Auxerre and Honoratus of Lerins, perhaps a Mass of the Gallican type. The 8th century tract in Cott. MS. Nero A. II states that St. Germanus taught the "Cursus Scottorum" to St. Patrick. It is clear that the British mass introduced by David, Gildas, and Cadoc differed from it. The second and third orders used partly Patrick's mass and partly one of British origin, and in the case of the third order Roman modifications were also introduced. The working of the "Catalogus" seems to imply that the first and second orders were Quartodecimans, but this is clearly not the meaning, or on the same argument the third order must have been partly Sextodecimans – if there were such things – and moreover we have the already mentioned statement of St. Wilfrid, the opponent of the Celtic Easter, at the Synod of Whitby, that such was not the case. Tirechan can only mean what we know from other sources: that the fourteenth day of the moon was the earliest day on which Easter could fall, not that it was kept on that day, Sunday or weekday. It was the same ambiguity of expression which misled Colman in 664 and St. Aldhelm in 704. The first and second orders used the Celtic tonsure, and it seems that the Roman coronal tonsure came partly into use during the period of the third order. After that we have an obscure period, during which the Roman Easter which had been accepted in South Ireland in 626–628, became universal, being accepted by North Ireland in 692, and it seems probable that a Mass on the model of the Carlsruhe and Piacenza fragments and the Stowe and Bobbio Missals a Roman Canon with some features of a non Roman type came into general use. It was not until the 12th century that the separate Irish Rite, which, according to Gilbert, Bishop of Limerick (1106–39), was in use in nearly all Ireland, was abolished. Saint Malachy, bishop of Armagh (1134–48), began the campaign against it, and at the Synod of Cashel, in 1172, a Roman Rite "juxta quod Anglicana observat Ecclesia" was finally substituted.

Шотландиялық көздер

Шотландияда ақпарат өте аз. Ирландиямен байланыс кең болды және Адамнанның «Колумбаның өмірі» және Ското-Нортумбриялық шіркеудің түрлі ескерткіштері сияқты көздерден алынған аз ғана мәліметтер ертерек кезеңде Ирландиямен жалпы ұқсастыққа нұсқайды. Culdees (Céli Dé немесе Goillidhe Dé, Құдайдың қызметшілері немесе, мүмкін, Cultores Dei) монахтар орденінің рәсімі туралы өте аз мәлімет бар, бірақ олардың өзіндік рәсімі болған, ол ирландтықтарға ұқсас болуы мүмкін. 710 жылы пиктілер Римдік Пасханы және tonsure-ді қабылдады, ал Ионада 716–18 жылдары, содан кейін, шамамен 1080 жылы Шотландияның әйелі, король Малкольм III-нің әйелі қасиетті Маргарет шотланд шіркеуін римдік бағытта реформалауды қалап, белгілі бір ерекше әдет-ғұрыптарды ашты және жойды, оның капелланы және өмірбаян жазушысы Теодорик бізге тілегенімізден аз айтады. Шотландтар Оразаны Күл сәрсенбісінде емес, амброзиандық дәстүр бойынша келесі дүйсенбіде бастаған сияқты. Олар Пасха күні қатысудан бас тартты және бұл мәселедегі пікірталастар қарапайым халықтың ешқашан қатыспағанын көрсетеді. Кейбір жерлерде олар «contra totius Ecclesiae consuetudinem, nescio quo ritu barbaro» («Барлық шіркеудің әдет-ғұрыптарына қайшы, мен қандай варварлық рәсіммен білмеймін») деп тойлады. Соңғы мәлімдемені 1144–53 жылдары жасалған «Сент-Эндрюдің тізілімінде» («Keledei in angulo quodam ecclesiae, quae modica nimis est, suum officium more suo celebrant») деп жазылған сөзбен байланыстырып қарастыруға болады. Бұл сөздерден қанша айырмашылық болғанын анықтау мүмкін емес. Шотландияда алғашқы кельттік рәсімі сақталған болуы мүмкін, немесе ол кеңінен римдік Stowe немесе Bobbio Mass-ын қолданған болуы мүмкін. Шотландтық рәсімнің жалғыз фрагменті, «Елік кітабындағы» (11 ғасыр) Науқастардың қауымдасуы, әрине, римдік емес және қазіргі ирланд кітаптарындағылармен сәйкес келеді. «Елік кітабы» – Шотландияның Абердиншир округіндегі Олд-Дирден шыққан 10 ғасырлық Інжіл кітабы, 12 ғасырдың басында латын, көне ирланд және шотланд гаэль тілдерінде қосымшалармен жазылған. Қазір Кембридж университетінің кітапханасында сақтаулы. Онда науқастардың қауымдасуына қатысты бұйрықтың бөлігі және гэль тіліндегі түсіндірме бар. Кітаптың шығу тегі белгісіз.

In Scotland there is very little information. Intercourse with Ireland was considerable and the few details that can be gathered from such sources as Adamnan's Life of St. Columba and the various relics of the Scoto Northumbrian Church point to a general similarity with Ireland in the earlier period. Of the rite of the monastic order of the Culdees (Céli Dé or Goillidhe Dé, servants of God, or possibly Cultores Dei) very little is known, but they certainly had a rite of their own, which may have been similar to the Irish. The Roman Easter and tonsure were adopted by the Picts in 710, and at Iona in 716–18, and much later, in about 1080, St. Margaret of Scotland, wife of King Malcolm III, wishing to reform the Scottish church in a Roman direction, discovered and abolished certain peculiar customs of which Theodoric, her chaplain and biographer, tells us less than we could wish. It seems that the Scots did not begin Lent on Ash Wednesday but on the Monday following, as is still the Ambrosian practice. They refused to communicate on Easter Day and arguments on the subject make it seem as if the laity never communicated at all. In some places they celebrated Mass "contra totius Ecclesiae consuetudinem, nescio quo ritu barbaro" ("contrary to the customs of the whole Church, with I know not what barbaric rite"). The last statement may be read in connection with that in the Register of St. Andrew's (drawn up 1144–53), "Keledei in angulo quodam ecclesiae, quae modica nimis est, suum officum more suo celebrant". How much difference there may have been cannot be judged from these expressions. Scotland may have retained a primitive Celtic Rite, or it may have used the greatly Romanized Stowe or Bobbio Mass. The one fragment of a Scottish Rite, the Office of the Communion of the Sick, in the Book of Deer, probably 11th century, is certainly non Roman in type, and agrees with those in the extant Irish books. The Book of Deer is a 10th century gospel book from Old Deer, Aberdeenshire, Scotland, with early 12th century additions in Latin, Old Irish and Scottish Gaelic. Now in the Cambridge University Library. It contains part of an order for the communion of the sick, with a Gaelic rubric. The origin of the book is uncertain.

Ирландиялық (оралдық және континенттік) көздер

590 жылы Әулие Колумбан және оның серіктері континентке сапар шегіп, Франция, Оңтүстік Германия, Швейцария және Солтүстік Италияда монастырлар құрды, олардың ең танымалдары Люксеуил, Боббио, Сент-Гален және Ратисбон болды. Кельт діни қызметінің ережесі туралы біз осыдан білеміз. Ирландиялық миссионерлердің өте қатаң ережелері Галлия дінбасыларына ұнамады, олар оларды қаралы қылмай тырысты. 623 жылы Макон қаласында өткен кеңесте Агрестий деген кісі келтірген айыптаулар қарастырылды. Олардың арасында мына сөздер бар: "In summâ quod a caeterorum ritu ac norma desciscerent et sacra mysteria sollemnia orationum et collectarum multiplici varietate celebrarent" ("Қорыта айтқанда, олар басқалардың дәстүрінен және нормасынан өзгешеленді және қасиетті құпияларды көптеген дұғалар мен жинақтардың алуан түрлілігімен тойлады"). Бұл сөз тіркесіне бірнеше түсіндірме бар, кейбіреулері, Папа Бенедикт XIV-пен келісе отырып, ол Римдік Миссалдың бір жинағының орнына, Жазбаға дейін көптеген жинақтарды қолдануды білдіреді дейді, ал басқалары бұл бүкіл Мессадағы көптеген өзгерістерді білдіреді, бұл Испан-Галлиялық рәсімдеріндегіге ұқсас. Колумбан монастырлары біртіндеп бенедиктиндік тәртіпке көшті. Жалпы қорытынды, ирландтар басқа батыс елдерінен нәрсе алудан тартынбаса да, олар көптеген жаңалықтар жасады, олардың көпшілігі ақырында римдік деп танылатын жиынтық рәсімге енді. Бұл ағылшын католик ғалымы Эдмунд Бишоптың пікірінің шамамен айғағы сияқты, ол барлық батыс рәсімдерінің пайда болуы мен дамуы туралы әлдеқайда кең мәселені қамтиды.

Бангордың антифонариясы

Боббио аббаттығында Даун графтығындағы Бангор монастырында абат Кронанның (680–91) тұсында жинақталған қолжазбадан көшірілген бұл, "антифонорий" деп аталатын кітап, қазір Миландағы Амброзиан кітапханасында сақталуда. Онда көптеген мақтау әндері, гимндер, дұғалар мен антифондар бар, олардың барлығы, санаулы ерекшеліктерден басқа, Құдайға арналған қызметке қатысты. Торино фрагментіндегі жиырма бір туындының ішінде, тек екеуі ғана осы қолжазбада табылмайды.

Боббионың миссалы

Солтүстік Италиядағы Боббио қаласында Мабильон тапқан VII ғасырға жататын қолжазба, қазір Париждегі Ұлттық кітапханада сақталуда (лат. 13 246). V. Нил мен Форбс оны Missale Vesontionense seu Sacramentarium Gallicanum деп атаса, оның Безансонға жатқызылуы Сент-Сигизмундқа арналған мессаның болуымен байланысты. Монсеньор Дюшен оны шамамен Амвросиандық деп есептейді, ал Эдмунд Бишоп оны "ирландтық әулиелердің екінші ғасырында кең таралған кітаптың үлгісі" деп санайды және оны күмәнсіз ирландтық Стоу миссалымен байланыстырады. Онда Missa Romensis cottidiana, сондай-ақ түрлі күндер мен ниеттерге арналған мессалар, крещение рәсімінің тәртібі және Benedictio Cerei болады.

Стоу миссалы

Стоу миссалы – 8-ғасырдың соңы немесе 9-ғасырдың басында жазылған, кейіннен өзгертілген қолжазба. Оның көп бөлігі Моелкайх деген кісіге тиесілі, ол Канонның соңында өзінің атын қойған. Доктор Маккарти оны шамамен 750 жылы өмір сүрген Моелкайх МакФланмен байланыстыруға тырысады, бірақ бұл дәлелдерге толық сәйкес келмейді. Миссал 18-ғасырда Ненах қаласының тұрғыны Джон Грейс тарапынан шетелде табылған, ол оны Букингем герцогының Стоудағы кітапханасына тапсырған. 1849 жылы Эшбернхам графы оны сатып алып, өз коллекциясынан Корольдік Ирланд академиясына өткізген. Миссалда Иоанн Ізгі хабарының бір бөлігі, сондай-ақ, жалпы және Канонның бөліктері, үш мисса, крещение рәсімі мен кіру тәртібі, майлау және науқастардың қауымдасуы, сонымен қатар, "Leabhar Breac" кітабында кездесетін ирланд тілінде жазылған мисса туралы трактат бар. Стоу миссалындағы римдік емес элементтер: (1) Хат пен Евангелие арасындағы тілектер (литания), бірақ Галликанда ол Евангелиеден кейін келген. (2) Post Sanctus (Құдайға арналған мадақтау). (3) Фракцияның жауапты жатқан тұлғасы. (4) "Pater Noster" алдында фракцияның орналасуы. (5) күрделі фракция. (6) Қауымдасу антифоны және жауапты жатқан тұлғасы. "Missa apostolorum et martirum et sanctorum et sanctarum virginum" миссасында, Стоуда, алғы сөз бен Санктусқа кейін испан-галлиялық үлгідегі Post Sanctus, "Vere sanctus, vere benedictus" және т.б. келеді, ол тікелей "Qui pridie" сөзіне ауысады, Геласиан канонының бірінші бөлігіне араласуға орын қалдырмайды. Бұл Геласиан интерполяциясынан бұрынғы ирланд миссасын көрсетеді. Қалған екі миссада мұндай ерекшелік байқалмайды.

Димма кітабы

8 ғасырдағы ирландиялық қалташа Евангелие кітабы, Ирландияның Типперри графтығындағы Роскреа аббаттығынан шыққан. Димма кітабында төрт Евангелие бар, ал Лұқа мен Жохан Евангелиелерінің арасында науқастарды майлау және қасиетті тамақпен бөлісу рәсімі туралы нұсқау қосылған.

Liber Hymnorum (Пейірімдер кітабы)

Бұл латын және ирланд тілдеріндегі қырық гимн жинағы, олардың көбі ирланд тілінде жазылған, гимндер мен "ccclxv orationes quas beatus Gregorius de toto psalterio congregavit" (әулие Григорий бүкіл псаломдардан жинаған дұғалар) кіреді. Әр гимнге ирланд немесе латын тілінде түсіндірме кіріспелер қоса берілген. Кейбір гимндер Бангор антифонарийінде, Леабар Бректе және Серн кітабында табылады. Бұл жинақтың екі қолжазбасы бар, олар толыққанды сәйкес келмейді: біреуі 11 ғасырдағы Дублин Тринити колледжінде, екіншісі шамалы кейінгі кезеңдегі Дублин францискан монастырында сақтаулы. "Liber Hymnorum" (Гимндер кітабы) ішінде Патрик, Колумба, Гилдас, Сехналл, Ультан, Клонферттің Куммаим, Мугин, Кольман мак Уи Клуссаи, Колман мак Мурчан, Кухуимне, Таллахттың Оенгус, Фиакк, Брокан, Санктам, Скандалан Мор, Маэль Исуа уа Бролчейн және Нининге жататын гимндер бар, сондай-ақ бірнеше ирланд емес ақындардың туындылары да кездеседі.

Фрагментарлық мәтіндер

Турин фрагменті – Турин кітапханасындағы VII ғасырдағы қолжазба. Мейер бұл фрагментті Боббиода жазылған деп санайды. Ол алты жапырақтан тұрады және «Cantemus Domino», «Benedicite» және «Te Deum» әндерін, олардан кейін жинақталған дұғаларды, Laudate псалмдарын (cxlvii-cl) және «Бенедикт» әнін (мәтіні келтірілмеген), екі гимнді және оларға қосымша жинақталған дұғаларды, сондай-ақ тағы екі дұғаны қамтиды. Карлсруэ фрагменттерінің екі түрі бар: Карлсруэ кітапханасындағы VIII ғасырдың соңы немесе IX ғасырдың басында ирланд қолмен жазылған төрт жапырақ үш мессаның бөліктерін қамтиды, олардың бірі «pro captivis» мессасы. Бұл құрылымы жағынан Боббио Миссалына ұқсас, себебі хаттар мен Ізгі хабарлар «lectiones ad misam» деген атаумен басқа өзгермелі бөлімдерге дейін келген сияқты. Тағы төрт жапырақ, бұл ирланд қолмен жазылған, шамамен IX ғасырға жатады, олар массаның үзінділерін және Стоу Миссалындағы және Витцельдің Фулда қолжазбасынан алынған тірілер үшін дұғаның нұсқасын қамтиды. Сондай-ақ, кейбір фрагменттер ирланд тілінде жазылған. Пьяченца фрагменті төрт жапырақтан тұрады (олардың екі сыртқы жапырағы оқылмайды), бұл ирланд қолмен жазылған, мүмкін X ғасырда. Екі ішкі жапырақта үш мессаның бөліктері бар, олардың бірі «ordo missae sanctae mariae» деп аталады. Қалғандарында Боббио Миссалының екі жексенбілік мессасының кіріспе сөздері бар, олардың бірі мозараб дәстүріндегі Эпифаниядан кейінгі сегізінші жексенбіде қолданылады. Сент-Галл фрагменттері – Сент-Галл кітапханасындағы 1394 және 1395 нөміріндегі қолжазбалардағы VIII және IX ғасырлық фрагменттер. Бірінші кітапта (1394) мессаның қалыпты бөлігінің бір бөлігі бар, ол, қаншалықты болса да, Стоу Миссалындағыға ұқсас. Екіншісінде (1395) мойындау және литания бар, олар сонымен қатар Стоу Миссалын бастайды, өлгендерге арналған мессаның бір бөлігі, науқастарды аралау кезіндегі дұға және тұз бен суды баталаудың үш түрі бар. Базель фрагменті – IX ғасырлық грек псалмдері, латын тіліндегі аудармасымен бірге. Басындағы жапырақшада Мәриям мен Киелі Бриджитке арналған екі гимн, Мәриямға, періштелерге және әулиелерге арналған дұға және «De conscientiae reatu ante altare» деген ұзақ дұға бар. Цюрих фрагменті – X ғасырлық жапырақ, онда монахтың тәртібіне арналған құлшылықтың бір бөлігі бар.

The Turin Fragment is a manuscript of the 7th century in the Turin Library. Mayer considers the fragment to have been written at Bobbio. It consists of six leaves and contains the canticles, "Cantemus Domino", "Benedicite", and "Te Deum", with collects to follow those and the Laudate psalms (cxlvii cl) and the "Benedictus", the text of which is not given, two hymns with collects to follow them, and two other prayers. There are two Karlsruhe Fragments: four pages in an Irish hand of the late 8th or early 9th century in the Library of Karlsruhe contain parts of three masses, one of which is "pro captivis". The arrangement resembles that of the Bobbio Missal, in that the Epistles and Gospels seem to have preceded the other variables under the title of lectiones ad misam. Another four pages in an Irish hand probably of the 9th century contain fragments of masses and a variant of the intercessions inserted in the Intercession for the Living in the Stowe Missal and in Witzel's extracts from the Fulda Manuscript. There are also some fragments in Irish. The Piacenza Fragment consists of four pages (of which the two outer are illegible) in an Irish hand, possibly of the 10th century. The two inner pages contain parts of three Masses, one of which is headed "ordo missae sanctae mariae". In the others are contained the Prefaces of two of the Sunday Masses in the Bobbio Missal, one of which is used on the eighth Sunday after the Epiphany in the Mozarabic. The St. Gall Fragments are 8th and 9th century fragments in Manuscripts 1394 and 1395 in the Library of St. Gallen. The first book (1394) contains part of an ordinary of the Mass which, as far as it goes, resembles that in the Stowe Missal. The second (1395) contains the confession and litany, which also begin the Stowe Missal, a fragment of a Mass of the Dead, a prayer at the Visitation of the Sick, and three forms for the blessing of salt and water. The Basel Fragment is a 9th century Greek Psalter with a Latin interlinear translation. On a fly leaf at the beginning are two hymns in honour of Mary and of St. Bridget, a prayer to Mary and to the angels and saints, and a long prayer "De conscientiae reatu ante altare". The Zürich Fragment is a 10th century leaf containing part of an office for the profession of a nun.

Басқа қолжазбалар

Бұл қолжазбалардан өзге, тақырыпқа қатысты, бірақ литургиялық емес, және кейбіреулері келт емес, бірақ келттік ықпалының белгілерін көрсететін тағы да бірнеше қолжазбалар бар. Серн кітабы – 9 ғасырдың басындағы үлкен қолжазба жинағы, дұғалар және т.б., Личфилд епископы Этельвольд үшін (820–40) жасалған. Бұл кітап бір кезде Дорсеттегі Серн аббаттығына тиесілі болған, бірақ шығу тегі Мерсияға жатады және ирланд, англосаксон, каролинг, рим және византиялық ықпалдарды көрсетеді. Leabhar Breac немесе «Жақсы кітап», 14 ғасырға жататын ирланд қолжазбасы, қазіргі Корольдік Ирландия академиясының меншігінде, ирланд тілінде көптеген шіркеулік және діни шығармаларды қамтиды. Кітаптың мазмұны көбінесе литургиялық сипатта емес, бірақ Стоу миссалында да кездесетін Ирландиялық миссаның бір нұсқасын қамтиды. 8 ғасырға жататын, шамамен Нортумбрияда жасалған қолжазбада Ілхабардан үзінділер, жинақтар, гимндер, әндер, жеке дұғалар және т.б. бар. 9 ғасырға жататын ирланд қолжазбасының жеті жапырақтан тұратын фрагментінде литания, «Te Deum» және бірнеше жеке дұғалар кездеседі. Серн кітабы, Harley MS 7653 және Royal MS 2 A XX сияқты жеке дұғалар кітаптарындағы ирландтық ритуалдың фрагменттерінде табылған әртүрлі дұғалардың бастапқы шығу тегі, олар ирландтық немесе ирландтық ықпалмен жазылған, әлі де талқыланып жатыр. Турин фрагменті мен Бангор антифонариясы көбінесе басқа жерде кездеспейтін немесе тек басқа ирланд кітаптарында ғана кездесетін материалдарды қамтиды. Серн кітабы өте көп түрлі, ондағы материалдар Геласиан, Григориан, Галликан және Испан шығу тегін көрсетеді, ал Стоу миссалында Боббио миссалында ғана емес, сонымен қатар Геласиан, Григориан, Галликан, Испан және тіпті Амброзиан кітаптарында кездесетін материалдар бар.

Офис және литургия

Ирландиялық кеңселердің табиғаты мен шығу тегі туралы дәлелдер, әр сағатта оқылатын псалмдардың санына қатысты нұсқаулар беретін әулие Колумбанның Ережесінде, Турин фрагменті мен Бангор антифонариясында (әндер, гимндер, дұғалар мен антифондардың мәтінін қамтиды), 8 ғасырдағы Котт. MS. Nero A. II трактатында (8 ғасырда "Cursus Scottorum" – псалмдар курсы және Синаксис – әулие Колумбанның Ережесіндегі Құдай қызметі үшін қолданылатын терминдер – деп есептелген) және "Ирландиялық Әулиелер Тізімінде" (Catalogus Sanctorum Hiberniae) кездеседі. Бұл тізім, Эфес және Әулие Жоханнан, Әулие Поликарп пен Әулие Иренаи арқылы ойдан шығарылған "Cursus Gallorum" мен осы "Cursus Scottorum" арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Бұл жазба бойынша, Франциядағы ирландиялық монахтың айтуынша, "Cursus Scottorum" Әулие Марктан Александрияда бастау алған. Одан Италияға жеткен. Әулие Григорий Назианз, Әулие Василий, және шөлге кеткен Әулие Антоний, Әулие Павел, Әулие Макарий, Әулие Жохан және Әулие Мальх оны қолданған. Әулие Кассиан, Хонорат, Поркарий (Лереннен), Арльдық Әулие Цезарий, Герман және Лупус та осы тәлімді қолданды, ал Әулие Герман оны Әулие Патрикке үйретті, ол оны Ирландияға әкелді. Ирландияда Вандилох Сенекс және Гоморилл (Комгалл) оны қолданды, ал Әулие Вандилох пен Колумбан оны Люксейге жеткізді. Оқиғаның Әулие Германнан басталатын бөлігінің шындыққа жақын болуы мүмкін. Ал қалған бөлігі соншалықты сенімді емес, себебі Әулие Колумбанның Галлияға алып келгені, Әулие Патриктің Галлиядан бұрынғы дәуірде әкелгенімен бірдей болуы міндетті емес.

Қасиетті Құран

Боббио және Стоу миссалдары күнделікті мессаның ирландиялық ординарларын кейінгі римдік стильде жазылған түрінде қамтиды. Көптеген өзгермелі бөліктер Боббио кітабында табылады, ал кейбір мессалардың үзінділері Карлсруэ және Пьяченца фрагменттерінде, сондай-ақ Санкт-Галл фрагменттерінде, Бангор антифонариясында, Димма, Муллинг және Дир кітаптарындағы науқастардың қатысуына қатысты нұсқауларда, Стоу миссалының соңындағы ирланд тіліндегі трактатта және оның Леагар Брэктегі нұсқасында кездеседі. Боббио кітабы – жыл бойы қасиетті күндерге арналған, діни қызметкерге ғана арналған толық миссал. Стоу миссалы үш түрлі нұсқада келтірілген: 9-ғасырға тән фрагменттік түпнұсқа, Моелкайх жасаған түзетулер және ирланд трактатында сипатталған месса. Халық айтатын бөліктер кейде тек басталуы мен аяқталуымен белгіленген. Алғашқы Стоу мессасы қайта қаралып жазылған нұсқаға қарағанда Боббио мессасына жақын. Моелкайхтың нұсқасы – геласиандық, римдік немесе романо-амброзиандық үлгідегі, көбінесе испандық-галлиялық типке негізделген және, мүмкін, жергілікті ерекшеліктері бар аралас месса. Римдік қосымшалар немесе өзгертулер осылай деп танылғаны анық. Боббио кітабында жыл бойына оқылатын мессалар Алдын-ала сөзден бұрын галликандық, ал одан кейін геласиандық-римдік үлгіде келеді. Олар толыққанды түрде, Жазбадан, Ізгі хабардан және кейде Ескі өсиеттен немесе Апокалипсистен (Амброзиандық дәстүрдегі Пайғамбарлықтан) басқа, келесі өзгермелі бөліктерді қамтиды: Жинақтар, кейде «Пайғамбарлықтан кейін» деп аталады, кейде аталмаған. Ұсыныс дұғасы, кейде галликандық атауымен – Praefatio деп аталады. Одан кейін бір немесе бірнеше жинақтар келеді. Атау бойынша жинақ. Бейбітшілікке арналған жинақ. Кейде құпия дұғалар (secreta), бірақ бұл атау қолданылғанда месса толығымен римдік болып табылады және оның Praefatio, Атау бойынша жинақ немесе Бейбітшілікке арналған жинақ болмайды, тек оған дейін бір ғана жинақ келеді. Contestatio, бір жағдайда «immolatio missae» деп аталады. Бұл – римдік мағынадағы Praefatio. Осы жерде месса аяқталады, көрінетіндей, мессадан кейінгі өзгермелі бөліктер жоқ, бірақ олар Стоу миссалындағы үш мессада берілген. Мессалар: Адвентке арналған үш месса; Рождество кеші және күні; Әулие Стефан; Әулиелердің таза емес күні; Әулиелер Яков және Иоанн; Сүндеттеу; Епифания; Петірдің креслосы; Мария; Аспанға көтерілу (осы және Петірдің креслосы Оэнгустың 18 қаңтардағы мартирологиясында берілген, оның орны осы жерде); Оразаға арналған бес месса; In symboli traditione; Маунди бейсенбісі; Пасха кеші және күні; екі Пасха мессасы; Кресттің табылуы; Литания күндері; Аспанға көтерілу; Петірдің тойы (Quinquaginsimo деп аталады); Әулие Иоанн Баптист; Әулие Иоаннның құмарлығы; Әулие Петір мен Пауыл; Әулие Сигизмунд; Шейіттер; бір шейіт; бір мойындаушы; Әулие Мартин; бір құдайы қыз; Науқастар үшін; Бағышталу; Әулие Михаил; саяхатшылар үшін; діни қызметкердің өзі үшін; Missa omnimoda; төрт арнайы месса; Тірілер мен өлгендер үшін; кез келген үй ішінде; жеті жексенбілік месса; патша үшін; екі күнделікті месса; қайтыс болған діни қызметкер үшін; өлгендер үшін – барлығы алпыс бір. Символикалық дәстүрдегі мессаға символдың берілуі мен түсіндірілуі кіреді, оған Ұлы бейсенбіде Lectio Passionis келеді, ал Пасха кешіндегі мессаға қазір Ұлы жұма күні қолданылатын дұғалар мен тілектер, benedictio cerei (Бангор антифонариясында гимн мен дұға кездеседі), мұнда тек Exultet және шомылдыру рәсімінің тәртібі кіреді.

The Bobbio and Stowe Missals contain the Irish ordinary of a daily mass in its late Romanized form. Many of the variables are found in the Bobbio book and portions of some masses are in the Carlsruhe and Piacenza fragments besides which a little information is found in the St. Gall fragments, the Bangor Antiphonary, the order for the communion of the sick in the Books of Dimma, Mulling, and Deer, the tract in Irish at the end of the Stowe Missal and its variant in the Leabhar Breac. The Bobbio book is a complete missal, for the priest only, with masses for holy days through the year. The Stowe Missal gives three differing forms, a fragmentary original of the 9th century, the correction by Moelcaich and the Mass described in the Irish tract. The pieces said by the people are in several cases only indicated by beginnings and endings. The original Stowe Mass approaches nearer to that of Bobbio than the revised form does. Moelcaich's version is a mixed mass, Gelasian, Roman or Romano Ambrosian for the most part, with much of a Hispano Gallican type underlying it, and perhaps some indigenous details. It is evident that Roman additions or substitutions were recognized as such. In the Bobbio book the Masses throughout the year seem to be Gallican in arrangement up to the Preface and Gelasian Roman afterwards. They contain at their fullest, besides Epistle, Gospel and sometimes a lesson from the Old Testament or the Apocalypse (the Prophetia of the Ambrosian Rite), the following variables:

Collects, sometimes called Post Prophetiam, sometimes not named. Bidding prayer, sometimes called by its Gallican name, Praefatio. This is followed by one or more collects. Collect post nomina. Collect Ad Pacem. Sometimes secreta, but whenever this title is used the mass is wholly Roman and has no Praefatio, Post nomina or Ad Pacem, but only one collect preceding it. Contestatio, in one case called "immolatio missae". This is the Praefatio in the Roman sense. Here the mass ends, with apparently no variable post communion, though these are given in the three masses in the Stowe. The masses are: three for Advent; Christmas Eve and Day; St. Stephen; Holy Innocents; Sts. James and John; Circumcision; Epiphany; St. Peter's Chair; St. Mary; the Assumption (this and St. Peter's Chair are given in the Martyrology of Oengus on 18 Jan., evidently its place here); five for Lent; In symboli traditione; Maundy Thursday; Easter Eve and Day; two Paschal Masses; Invention of the Cross; Litany days; Ascension; Pentecost (called in Quinquaginsimo); St. John Baptist; in S. Johannis passione; Sts. Peter and Paul; St. Sigismund; Martyrs; one Martyr; one Confessor; St. Martin; one Virgin; for the Sick; Dedication; St. Michael; for travellers; for the priest himself; Missa omnimoda; four votive masses; for the Living and the Dead; in domo cujuslibet; seven Sunday Masses; for the king; two daily Masses; for a dead priest; for the Dead—sixty one in all. The mass in symboli traditione includes the traditio and expositio symboli, that for Maundy Thursday is followed by the Good Friday Lectio Passionis, and the Easter Eve mass is preceded by preces and intercessory orationes similar to those now used on Good Friday, by the benedictio cerei (for which a hymn and a prayer occur in the Bangor Antiphonary), here only represented by Exultet, and by the order of baptism.

Шомылдыру рәсімінің қызметі

Ирландияда сақталған екі шомылдыру тәртібі бар: бірі – VII ғасырға жататын Боббио миссалында, екіншісі – IX ғасырға жататын Стоу миссалының бір бөлігі. Олар рәсімнің реті жағынан айқын ерекшеленеді, бірақ көп жағдайда нақты сөздері ортақ. Стоу мен Боббио екеуінде де шомылдырудан кейін галликандық аяқ жуу рәсімі бар, оның сөздері "Готикум" мен "Vetus Gallicanum" нұсқаларына өте ұқсас. Стоу – ерте нұсқалардың ішіндегі ең ұзыны және жалпы алғанда Геласиан және Грегориан нұсқаларымен ең көп ортақ белгілері бар. Кейбір егжей-тегжейлерінде ол екі тәртіптің өте шеберсіз үйлестірілгенін көрсетеді, себебі экзорцизм, бас тарту және имандылық білдіру екі рет қайталанады. Ұзын шомылдыру қайнағы мен суын баталау рәсімі Геласиандық және Грегориандық нұсқалардың біріктірілген түрі. Стоу миссалында шомылдыру формуласы нақты көрсетілмеген, бірақ Боббио миссалында былай делінген: "Baptizo te in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti unam habentem [sic] substantiam ut habeas vitam aeternam partem cum sanctis". ("Мен сені Әке, Ұл және Киелі Рухтың атымен шомылдырып, бір мәнділікке ие болуыңды тілеймін, осы арқылы қасиеттілермен бірге мәңгілік өмірге ие боласың"). Бұл формула "Missale Gothicum", "Vetus Gallicanum" және 11 ғасырға жататын мосараб "Liber Ordinum" нұсқаларындағыдай "ut habeas vitam aeternam" деген сөздерді қосады, бірақ басқа қосымшаларында айырмашылықтар бар.

Ауруларды аралау, майлау және қауымға қабылдау

Бұл қызметтердің төрт мысалы бар: Стоу миссалы мен Димма кітабы ең ұзын және толық, және өте жақын. Муллинг алдын ала дұғаларда, суды және науқастың батасын бастауда ерекшеленеді, соңғысы Стоу мен Диммада басқа формада соңында келеді, бірақ Диммамен келіседі. Елен мысалында тек басқа үш мысалға сәйкес келетін қасиеттілік бар. Стоудағы тәртіп: Суды баталау – «Benedic, Domine, hanc creaturam aquae» («Балақай, уа, Ием, бұл суды») (Грегориандық) және «Exorcizo te spiritus immunde» («Мен сені, уа, арам рух, қуып шығарамын») (Боббио шомылдыру рәсімінде «Ephpheta» алдында және Мартен келтірген Амброзиандық тәртіпте кездеседі, бірақ екеуінде де «exorcismus hominis», [ауру] адамды қуып шығару). Уоррен бұл екеуін шомылдыру рәсіміне жатқызады, бірақ Муллинг кітабындағы «Benedictio super aquam» және «Benedictio hominis» орнына назар аударыңыз. Алдын ала дұға – «Oremus fratres, Dominum Deum nostrum pro fratre nostro» («Бізге дұға ет, бауырластар, Иемізге, біздің Құдайға, біздің бауырласымыз үшін»), яғни науқас адам үшін, содан кейін алты дұға, олардың барлығы, біреуін қоспағанда, сондай-ақ Praefatio, Димма кітабында бар. Екі Ізгі хабар – Матай, xxii, 23, 29–33 және xxiv, 29–31. Біріншісі Диммада, онда I Кор., xv, 19–22 хаты да бар. Майлау рәсімі. Диммада бұл үштікке, мәңгілік өмірге және қайта тірілуге сенімді білдіруден бұрын орын алады. Муллингте діни сенім майлаудан кейін айтылады. Формасы – «ungo te de oleo sanctificato ut salveris in nomine in saecula» («Мен сені құтқарылу үшін, Әкенің атынан мәңгілікке құтқарылуың үшін, киелі маймен майлаймын») және т.б. Диммада – «Ungo te de oleo sanctificato in nomine Trinitatis ut salveris in saecula saeculorum» («Мен сені үштік атынан киелі маймен майлаймын, мәңгілікке құтқарылуың үшін»), ал Муллингте – «Ungo te de oleo sanctificationis in nomine dei patris et filii et spiritus sancti ut salveris in nomine sancti trinitatis» («Мен сені Құдай Әке, Ұлы және Киелі Рухтың атынан киелі маймен майлаймын, қасиетті үштік атынан құтқарылуың үшін»). Ежелгі Амброзиандық рәсімдерде және Тридент соборынан бұрынғы Венеция патриархатының рәсімдері «Ungo te oleo sanctificato» сөзімен басталады. Мартен 12 ғасырлық Монте-Кассино бривиарінен (Vol. IV, 241) ұқсас форма келтіреді, ал тағы біреуі 10 ғасырлық Асти рәсімінде, оны Гастуе (Rassegna Gregoriana, 1903) сипаттаған. Римдік және қазіргі Амброзиандық формалар «Per istam unctionem» («Бұл майлау арқылы») сөзімен басталады. Кельт кітаптарында май жағу рәсімінің қай дене бөліктеріне жасалатыны туралы ештеңе айтылмаған. Жаратқан Иенің дұғасы – «Concede Domine nobis famulis tuis» кіріспесімен және «libera nos Domine» эмболизмімен. Диммада да осындай кіріспе бар, бірақ дұғадан кейін науқасқа «Agnosce, Domine, verba quae precepisti» деп оқуға нұсқау беріледі. Дұғаға тағы бір, немесе мүмкін, балама кіріспе ретінде Муллинг пен Еленде «Creator naturarum omnium» деп жазылған. Әр жағдайда «Отаным» және оның сүйемелдеуі қасиеттілік рәсіміне алдын ала келеді. Ауру адам үшін үш дұға, оның қасиеттілікке қатысы – бұл Димма, Муллинг немесе Еленде жоқ. Солардың бірі, «Domine sancte Pater te fideliter», қазіргі Рим дәстүрінде бар. Pax – «Pax et caritas D. N. J. C.» («Біздің Иеміз Иса Мәсіхтің тыныштығы мен сүйіспеншілігі») және т.б., массадағыдай. Қасиеттілік. Стоу кітабында берілген басқару сөздері – «Corpus et sanguis D. N. J. C. fili Dei vivi altissimi, et reliqua» («Біздің Иеміз Иса Мәсіхтің денесі мен қаны, ең жоғарғы Құдайдың Ұлы және қалдықтары»). Димма «altissimi» (ең жоғарғы) сөзін алып тастап, «conservat animam tuam in vitam aeternam» («жанды мәңгілік өмірге сақта») деп аяқтайды. Муллингте – «Corpus cum sanguine D. N. J. C. sanitas sit tibi in vitam aeternam» («Біздің Иеміз Иса Мәсіхтің денесі мен қаны саған мәңгілік өмірге денсаулық болсын»). Еленде де солай, бірақ «in vitam perpetuam et salutem» («мәңгілік өмір мен денсаулыққа») деген сөзбен аяқталады. Содан кейін қасиеттілік гимндері Кереметтегілерге ұқсас, олардың реті мен таңдауы Стоу миссасында, Стоу, Димма, Муллинг және Елендегі науқастардың қасиеттілігінде және Бангордың Антифонариясында әртүрлі, бірақ олардың барлығы бірдей. Алғыс айту – «Deus tibi gratias agimus» («Құдай, біз саған алғыс айтамыз»). Бұл Димма, Муллинг және Елен формаларында кездеседі, онда ол қызметті аяқтайды. Диммада ол батадан басталады. «Benedicat tibi Dominus et custodiat te» («Құдай сені жарылқасын және сақтасын»), содан кейін крестке қол қою және «pax tibi in vitam aeternam» («Мәңгілік өмірде саған амандық»).

There are four extant specimens of these services: in the Stowe Missal and the Book of Dimma are the longest and most complete, and agree very closely. The Mulling differs in the preliminary bidding prayers and in beginning with blessings of water and of the sick person, the latter of which comes at the end and in a different form in the Stowe and Dimma, though it agrees with the Dimma in inserting the creed, which is not in the Stowe. The Deer form has only the communion, which agrees substantially with the other three. The order in the Stowe is:

Blessing of water "Benedic, Domine, hanc creaturam aquae" ("Bless, O Lord, this creature water") (Gregorian) and "Exorcizo te spiritus immunde" ("I exorcise thee, O unclean spirit") (found in the Bobbio Baptismal Order before the "Ephpheta" and in an Ambrosian Order quoted by Martène, but in both as an "exorcismus hominis", exorcism of [sick] person). These two are considered by Warren to belong to the Baptismal Order, but cf. the position of the "Benedictio super aquam" and "Benedictio hominis" in the Book of Mulling. Preface in the Gallican sense, "Oremus fratres, Dominum Deum nostrum pro fratre nostro" ("Let us pray, brothers, to the Lord our God for our brother", i. e., the sick person), followed by six collects, all but one of which, as well as the Praefatio, are in the Dimma. Two Gospels. Matt., xxii, 23, 29–33, and xxiv, 29–31. The first is in the Dimma, where there is also an Epistle, I Cor., xv, 19–22. Unction. In the Dimma this is preceded by a declaration of faith in the trinity, eternal life and the resurrection. In the Mulling the creed follows the unction. The form is "ungo te de oleo sanctificato ut salveris in nomine in saecula" ("I anoint thee with the oil of sanctification that thou mayest be saved, in the Name of the Father for ever") etc. The Dimma is "Ungo te de oleo sanctificato in nomine Trinitatis ut salveris in saecula saeculorum" ("I anoint thee with the oil of sanctification in the name of the trinity that thou mayest be saved for ever and ever"), and the Mulling "Ungo te de oleo sanctificationis in nomine dei patris et filii et spiritus sancti ut salveris in nomine sancti trinitatis" ("I anoint thee with the oil of sanctification in the name of God the father and the son and the holy spirit that thou mayest be saved in the name of the holy trinity"). The forms in the old Ambrosian Rituals and in the pre Tridentine rite of the Venetian patriarchate began with "Ungo te oleo sanctificato". A very similar form is given by Martene from a 12th century Monte Cassino Breviary (Vol. IV, 241), and another is in the 10th century Asti ritual described by Gastoue (Rassegna Gregoriana, 1903). The Roman and modern Ambrosian forms begin with "Per istam unctionem" ("Through this anointing"). Nothing is said in the Celtic books about the parts of the body to be anointed. The Lord's Prayer with introduction "Concede Domine nobis famulis tuis" and embolism "libera nos Domine". The Dimma has the same introduction but after the prayer the sick person is directed to recite "Agnosce, Domine, verba quae precepisti". As another, or perhaps an alternative, introduction to the prayer, The Mulling and Deer have "Creator naturarum omnium". In each case the Pater Noster and its accompaniments are preliminary to the Communion. Three prayers for the sick man, referring to his Communion these are not in the Dimma, Mulling, or Deer. One of these, "Domine sancte Pater te fideliter", is in the present Roman ritual. Pax "Pax et caritas D. N. J. C." ("The peace and love of our Lord Jesus Christ"), etc. as in the mass. Communion. The words of administration as given in the Stowe are "Corpus et sanguis D. N. J. C. fili Dei vivi altissimi, et reliqua" ("The body and blood of our Lord Jesus Christ, the Son of the living most high God, and the remains"). The Dimma omits "altissimi" (most high) and ends "conservat animam tuam in vitam aeternam" ("preserve thy soul unto eternal life"). The Mulling has "Corpus cum sanguine D. N. J. C. sanitas sit tibi in vitam aeternam" ("The body and blood of our Lord Jesus Christ be health to thee unto eternal life"). The Deer has the same, except that it ends "in vitam perpetuam et salutem" ("unto perpetual life and health"). Then follow Communion anthems similar to those in the Mass, differing in order and selection in the Stowe Mass, the Stowe, Dimma, Mulling, and Deer communions of the sick and in the Antiphonary of Bangor, though several are common to them all. Thanksgiving "Deus tibi gratias agimus" ("God, we give thee thanks"). This is found in the Dimma, Mulling, and Deer forms, where it ends the service. In the Dimma it is preceded by the blessing. Blessing "Benedicat tibi Dominus et custodiat te" "("The Lord bless thee and keep thee"), followed by the signing of the cross and "pax tibi in vitam aeternam" ("Peace to thee in eternal life").

Ғибадатханаларды бағыштау

"Леахар Брейк" кітабында шіркеуді қасиеттеуді сипаттайтын трактат бар, бұл рәсім бес бөлікке бөлінген: еденді қасиеттеу, оның жиһаздарымен бірге алтарьды қасиеттеу, сыртта қасиеттеу, ішінде шашырату және сыртында шашырату. Еденді қасиеттеуге оған екі әліпби жазу кіреді. Алтарьға жеті крест ойып салуға бұйрық берілген, ал қасиетті реліквиялар туралы ештеңе айтылмаған. Жалпы, бұл қызмет римдік үлгідегідей болып көрінеді, бірақ бұлшықтардағы егжей-тегжейлі айырмашылықтар бар және трактатта берілген бөліктердің реті дұрыс деп есептесек, реті де өзгеше.