Кіріспе

Операцияларды басқару және қор жағдайларын басқару теориясындағы мәселе. Экономикалық лотты жоспарлау мәселесі (ЭЛСП) – операцияларды басқару және қор жағдайларын басқару теориясында 50 жылдан астам уақыт бойы көптеген зерттеушілер зерттеген мәселе. Бұл термин алғаш рет 1958 жылы Беркли профессоры Джек Д. Роджерс қолданды, ол экономикалық тапсырыс көлемі моделін бір машинада бірнеше өнім өндірілетін жағдайға қарай кеңейтті, сондықтан әр өнім үшін лот мөлшерін және әр лотты қашан өндіру керектігін анықтау қажет. Джек Д. Роджерс сипаттаған әдіс 1956 жылғы Уэлч, У. Эверттің мақаласына негізделген. ЭЛСП – бұл дерлік кез келген компания немесе сала үшін ортақ мәселелердің математикалық моделі: не өндіруді, қашан өндіруді және қанша өндіруді жоспарлау.

Үлгілік формула

Классикалық ELSP жалпы өндіріс шығындарын (оның ішінде орнату шығындары мен тауар-материалдық қорларды сақтау шығындарын) азайту мақсатында бір машинада бірнеше өнімдерді өндіру кестесін құрумен айналысады. Біз m өнімге қатысты белгілі және өзгермейтін сұраныс бар деп есептейміз (мысалы, m=3 өнім болуы мүмкін, ал клиенттер күніне 7 дана 1-өнім, күніне 5 дана 2-өнім және күніне 2 дана 3-өнім талап етеді). Клиенттердің сұранысы қордан өтеліп, қор өндіріс орталығымызбен толықтырылады. Барлық өнімдерді өндіре алатын жалғыз машина бар, бірақ олар толыққанды алмастырылмайды. Оның орнына, машинаны бір өнімді өндіруге орнату қажет, бұл орнату шығындарын және/немесе уақытын тудырады, содан кейін ол бұл өнімді белгілі бір жылдамдықпен өндіреді. Егер басқа өнімді өндіру қажет болса, машина тоқтатылады және келесі өнімді өндіруді бастау үшін тағы бір қымбат орнату қажет. i өнімнен j өнімге ауысу кезіндегі орнату шығыны және әр тауардың орташа қор деңгейіне негізделген қор сақтау шығыны ескеріледі. N – жасалған өндіріс кезеңдерінің саны, U – пайдалану қарқыны, L – партия көлемі және T – жоспарлау периоды. Конкретті мысал келтірсек, машина сусын құю машинасы болуы мүмкін, ал өнімдері – бөтелкедегі алма, апельсин шырыны және сүт болуы мүмкін. Орнату процесі машинаны тоқтату, оны тазалау және машина резервуарын қажетті сұйықтықпен толтыруға сәйкес келеді. Бұл өнімді ауыстыру тым жиі жасалмауы керек, әйтпесе орнату шығындары жоғары болады, бірақ алма шырынының ұзақ өндіріс кезеңі де тиімсіз, себебі ол сатылмаған бөтелкелерге үлкен қор инвестициясына және тасымалдау шығындарына әкелуі мүмкін, сондай-ақ апельсин шырыны мен сүттен тапшылық тудыруы мүмкін. ELSP осы екі шектің арасындағы оңтайлы тепе-тәуелділікті табуға тырысады.

ЕҚҚС-ның статикалық

Іс жүзінде маңызды мәселе – өзгеріс уақыты мен шығындары бар, сұраныстың белгісіздігі жоғары ортада бірнеше өнім үшін ортақ қуатты жобалау, жоспарлау және басқару. Күтілетін цикл уақытын таңдаудан бөлек, белгілі бір мөлшерде резерв ("қауіпсіздік уақыты") қарастырылып, қажетті қызмет деңгейін қамтамасыз ету үшін қанша қауіпсіздік қоры (буферлік қоры) қажет екенін де ескеру қажет.

Проблемалық күйі

Бұл мәселе операциялық зерттеулер саласында кеңінен танымал, және модельді жетілдіру және нақты мәселелерді шешетін жаңа түрлерін жасау мақсатында көптеген академиялық зерттеу жұмыстары жүргізілді. Модель NP-қиын мәселе ретінде белгілі, себебі барлық мүмкіндіктерді тексермей, қазіргі таңда оңтайлы шешімді табу мүмкін емес. Осы мәселені шешу үшін екі бағыт қолданылды: шешімді белгілі бір түрге шектеу (бұл тар проблема үшін оңтайлы шешім табуға мүмкіндік береді) немесе эвристикалық әдістер немесе генетикалық алгоритмдерді пайдаланып толық проблеманың жуық шамадағы шешімін табу.