Кіріспе

2003 жылғы 14 сәуірде Сомалилендте президенттік сайлаулар өтті. Нәтижесінде қазіргі президент Дахир Рияль Кахин 0,01 пайыздық аз үлмен жеңіске жетті. Бұл нәтиже бастапқыда басты оппозиция тарапынан мойындалмады, соның салдарынан зорлық-зомбылыққа ұласып, 22 сәуірден бастап он күнге қоғамдық наразылықтарға тыйым салынды. Бірақ Халықаралық дағдарыс тобы бұл сайлауды аймақ үшін демократиялық "белес" деп бағалады. 11 мамырда Сомалиленд Жоғарғы соты Кахиннің жеңісін құптады. Ол 16 мамырда қызметке кірісті.

Өмірбаян

1991 жылы құрылған Сомалиленд Республикасы 2000 жылдардың басында мемлекеттік басқарудан және тайпалық үкіметтен демократиялық мемлекетке өтуді бастады. Елдің құрамында негізінен үш рулық топ болды: Исаак (ең ірісі), Дир (оның ішінде Гадабуурси руы) және Дарод. Сайлаулар кландық билік бөлісу жүйесінен көп партиялық демократияға негізделген конституциялық үкіметке өтудің маңызды бөлігі деп есептелді. Сайлау комиссиясына көмек көрсету үшін Еуропалық комиссия техникалық кеңесшілер жіберді, сайлаушылардың білімін арттыруға қаржы бөлді және жергілікті сайлауға көмектесу үшін сайлау қызметкерлерін және ҮЕҰ-ларды оқытты, Сомалилендтің халықаралық деңгейде танылмауына қарамастан. Халықтың көп бөлігі көшпелі және сауатсыз болғандықтан, сайлаушыларға білім беру өте маңызды болды. Сайлау комиссиясы машиналарға орнатылған динамиктермен саяхаттап, адамдарға алдағы сайлаулар мен дауыс беру процедуралары туралы хабар беретін актерлік топтарды ұйымдастырды. Сайлау күні сайлау учаскелерінде кандидаттар мен дауыс беру ережелері туралы жазбаша және суреттік ақпарат жазылған плакаттар ілінді. Британ үкіметі басқа елдерге қарағанда Сомалилендті тәуелсіз мемлекет ретінде қарастыруға көбірек бейімділік танытты. Алайда, президенттік сайлауға көрсетілген көмегі Сомалилендтің халықаралық танылуын қолдау ретінде қабылдануынан қорқып, Еуропалық комиссия бұрынғы округтік сайлаулардағыдай, сайлау комиссиясына көмектеспеді. Рияльдің басты қарсыласы – Ахмет Мохамед Мохамуд Силаньо (Кулмие) болды. Силаньо Сомали Ұлттық Қозғалысының Азаттық Күресінің (СНМ) бұрынғы төрағасы еді. Фейсал Али Варабе UCID партиясынан кандидат ретінде қатысты. UCID партиясының қолдауы шектеулі болғандықтан, сайлау негізінен Кахин мен Силаньо арасында өтті. Байқаушылар жағдай жақсы екенін хабарлады, бірақ әртүрлі сайлау учаскелерінде басқаруда кейбір айырмашылықтар бар екенін және сайлаушылардың жасын тексеру шаралары жеткіліксіз болғанын атап өтті. Демократиялық сайлаулардың сәтті өтуіне қарамастан, Сомалиленд әлі де халықаралық деңгейде танылмады. Шығыс Саанг және Суол аймақтарындағы 118 сайлау учаскесі округтік сайлаулардағыдай себептермен жабылды. Ең ірі сайлау мәселесі Суол аймағында болды, онда туған қақтығыс салдарынан сайлау қызметкері қаза тапты.

Нәтижелер

Сайлауға қатысу күтілгеннен төмен болды және округтік сайлаудан 10%-ға ғана жоғары болды. 2002 жылдың 18 сәуірінде Сайлау комиссиясы (SEC) нәтижелердің келесі күні жарияланатынын хабарлады. Көпшілік, оның жақтастары да, қарсыластары да, «Құлмие» партиясы сайлауда жеңіске жетті деп ойлады. Силаньо тіпті жеңіске жеткенін мәлімдеді, ал «Сомалиленд Таймс» газеті оның жеңіске жеткені туралы жазды. Бірақ «Құлмие» партиясының жақтастарының қуанышы ұзаққа созылмады. 19 сәуірде Сайлау комиссиясы (SEC) «UDUB» партиясының 80 дауыс айырмасымен жеңіске жеткенін жариялады. «Құлмие» партиясының жақтастары мен партия басшылары ашуланып, сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеді. «Құлмие» партиясының күшті бекіністері болған аймақтарда шағын наразылықтар болды және үкімет төтенше жағдай заңдарын қолданды. Адам құқықтарын қорғайтын «Африкандық құқықтар» ұйымы үкіметтің реакциясын және «Құлмие» партиясының жақтастарына қарсы полицияның жасаған қорқытуын және зорлық-зомбылығын қатты сынаған есеп дайындады. Партия белсенділері мен саяси элитаның наразылығы болса, халықтың көп бөлігі сабырлылық танытты. Төрт күннен кейін «Құлмие» партиясы сайлау нәтижесіне шағымданып, олардың арызы Жоғарғы Сотқа жіберілді.

Салдары

UDUB, Кульмие-нің Жоғарғы Сотқа шағымын күтіп, SEC бастапқыда процедуралық негіздермен дауыс беруді жарамсыз деп тану туралы шешімімен келіскеніне қарамастан, SEC бюллетеньдерді заңсыз жойды деп мәлімдеді. SEC, UDUB-тің шағымын "негізсіз" деп бағалады. Ал Кульмие, бастапқыда SEC-тің қателік жасағанын айтқанмен, кейіннен Кульмиеге қолдау білдіретін Балле Аланле аймағындағы бір сайлау жәшігінің дауыс санаудан дұрыс шығарылмағанын мәлімдеді. Бұл жәшік UDUB жақтастарының дауыс беру процесіне араласу әрекетінен кейін қауіпсіздік оқиғасынан соң дұрыс сақталмаған. Ол Буроға жеткізілді, ал SEC алдын ала нәтижелер жарияланғанға дейін оны таба алмады. SEC жәшіктегі дауыстардың заңдылығын шешуді сотқа қалдырды. Жәшікте шамамен 700 дауыс болды, олардың көпшілігі Силаньоға берілген болуы мүмкін. Жоғарғы Сот жәшікті ашудан бас тартып, 11 мамырда Кахин 80 емес, 214 дауыс айырмасымен жеңіске жеткенін жариялады. Қосымша түсіндірме берілмеді. Кульмие төрағасы нәтиже өзгергендігі және түсіндірме берілмегендігіне байланысты Сотқа шағымдануы мүмкін. Кульмие соттың құзыреті жоқ екенін, Сомалиленд сот жүйесіне жиі айтылатын шағымдар бар екенін және соттың бейтараптығы күмәнді екенін мәлімдеді. Кульмие UDUB-ті мойындаудан бас тартты, ал Кульмие және UCID өкілдері 16 мамырда Кахинның қызметке кірісу салтанатына қатыспады. Сильяно жақтастарына сабырлы болуға шақырды, бірақ Кульмие жақтастарына қатысты қорқыту және зорлық-зомбылық туралы хабарларға қарамастан, көпшілік жағдайға бейжай қарады. Көпшілік митингілер мен наразылықтар өткізілмеді. Халық сайлаудан кейінгі мәселелерді саясаткерлердің шешуі керек деп есептеді. Жақтастарының өтініштеріне қарамастан, Сильяно оппозициялық үкімет құрудан бас тартты және 2003 жылғы 8 маусымда Кульмие сайлау қорытындыларын мойындады, "сайлаудағы әділетсіздікке қатысты күшті наразылықтарына қарамастан" сот шешіміне бағынды, Сомалилендтегі алғашқы демократиялық президенттік сайлаудың сәтті өтуін қамтамасыз етті. Президенттік сайлаудың күрделі оқиғалары 2005 жылғы парламенттік сайлаудың маңыздылығын арттырды. 2005 жылғы парламенттік сайлауға дейін UDUB үкіметі де-факто бір партиялық жүйе ретінде жұмыс істеді.