Кіріспе

Далалық әскери сот, жаудың іс-қимылы кезінде жасалған құқық бұзушылықтары бойынша шұғыл шараларды қарау үшін өткізіледі. Бұл – әскери әділеттің жылдам қарау түрі. Аталған терминнің пайда болуы, жылдам әскери сот процестері мен жазаларды орындау кезінде импровизациялық үстел ретінде қолданылған барабандардан және жазу үшін барабанның қабығынан туындаған деседі.

Шығу тегі

Ең ерте жазбада кездесетін дерек – 1807 жылғы Пиреней соғысы туралы ағылшын мемуарлары. Бұл термин кейде тез арадағы сот шешімімен байланыстырылады, яғни соттың бейтараптығына күмән тудырады, бұл туралы Нюрнбергте Йозеф Бюлердің ісінің стенограммаларында көрсетілген. Сэр Артур Уинн Морган Брайанттың сөзіне сәйкес, мұндай әскери соттар батыл болмаған, бұйрыққа бағынбаған немесе керісінше, ойсырап кеткен әскерлерді (және олардың офицерлерін) жазалау үшін қамшылауға немесе асылуға бұйрық берген; әсіресе, маскүнемдікке қарсы ескерту ретінде. Бұл термин сондай-ақ «кенгуру соты» деген ұғымды оның қарапайым түрінде білдіру үшін де қолданылады.

Нацистік Германия

1934 жылдан бастап неміс армиясының әрбір дивизиясында әскери сот болды. Польшаны басып алғаннан кейін, Heer Oberkommando жылдам сот процестерін жүргізуге мүмкіндік беретін жүйені енгізуді қалады, себебі жылдам процесс тиімді үдерлеу болады деп есептелді. 1939 жылдың қараша айында соғыс кезінде қажет деп табылған жағдайда, дала сотын (drumhead trial) өткізуге рұқсат беретін заң қабылданды. Әрбір полк командирі өз дивизиясының әскери сотына хабарлауға немесе қылмыс жасады деген айыппен адамды сотқа шақыруға шешім қабылдауға құқылы болды. Дала сотының шешімі дереу орындалуы мүмкін. 1944 жылдың басында жоғарғы бас қолбасшылық арнайы полицияны құрды – «Жоғарғы бас қолбасшылық Feldjägerkorps» деп аталатын бұл құрылым моторизацияланған судьялардан тұратын fliegende Standgerichte деп аталатын дала соттарын басқарды. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы екі айында Адольф Гитлер неміс қарулы күштерінде қолданылатын мобильді әскери соттарды – Fliegendes Sonder Standgericht («ұшатын арнайы сот» немесе «ұшатын дала соты») пайдалануға рұқсат берді. «Ұшатын» термині олардың жылдамдығын көрсетеді және бұрынғы итальяндық Ливияда өткен «ұшатын соттарға» сілтеме жасауы мүмкін. Итальяндық әскери судьялар тұтқынға алынған бүлікшілердің орналасқан жеріне ұшақпен жетіп, оларды тұтқынға алынғаннан кейін дереу соттайтын. Мұның мысалы – 1945 жылдың 7 наурызындағы Ремаген шайқасы кезінде Батыс Одақтастары Людендорф көпірін басып алуына жол бермегені үшін кінәлі деп танылған бес офицердің жедел сотталуы. Гитлердің тікелей бұйрығымен генерал-лейтенант Рудольф Хюбнер майор Ханс Шеллер, капитан Вилли Братге, капитан Карл Фризенхан, лейтенант Карл Хайнц Петерс, майор Герберт Штробель және майор Август Крафтты соттады. Заңгерлік тәжірибесі жоқ Хюбнер прокурор да, судья да болды. Ол өте қысқа, көрсетпелі сот процестерін өткізді, онда айыпталушыларды олардың командалық қателіктері үшін айыптады, содан кейін үкім шығарды. Фризенханды қоспағанда, барлық офицерлер өлім жазасына кесілді, ол одақтас күштері тұтқынға алғанға дейін көпірге қойылған жарылғыш заттарды жарытуға тырысқан, бірақ сәтсіз аяқтаған. Братгеден басқа (Фризенханмен бірге тұтқынға алынған), сотталған офицерлер 24 сағат ішінде жақын жердегі орманға апарылып, мойнына оқ атып өлтірілді және сол жерге көмілді. 1944 жылдың шілдесінде Гитлерді өлтіруге жасалған сәтсіз қастандықтан кейін генерал Фридрих Фромм, қастандық жасаушыларды тұтқынға алғаннан кейін, оларды өлім жазасына кесетін жедел әскери сот өткізді. Дитрих Бонхоффер, қастандыққа қатысы бар деп айыпталған, сондай-ақ сотталып, өлім жазасына кесілді. Abwehr басшысы, неміс әскери барлау қызметінің басшысы адмирал Канарис Гитлерді өлтіруге жасалған 20 шілделік қастандыққа қатысы бар деп күдіктелгеннен кейін, Гитлер Генрих Гиммлерге Канаристі дала сотында соттауға және өлім жазасына кесуге рұқсат берді.

Жапония империясы

"Дұшпан авиаторлары туралы" заң Тынық мұхиты аймағында Екінші дүниежүзілік соғыста жүздеген одақтас авиаторлардың қаза болуына себепші болды. 1944–1945 жылдардағы Жапонияға қарсы бомбалау науқаны кезінде түсірілген шамамен 132 одақтас авиатор қысқа мерзімді әскери соттарда немесе жедел түрде өткен сот отырыстарынан кейін дереу жазаланды.

Танымал мәдениетте

"Жұлдыздар жолы: Келесі ұрпақ" эпизоды "Драмхед" әскери сотқа арналған шақыруға (drumhead) бағытталған. Эпизодта зейнеткер контр-адмирал Нора Сати тергеуші ретінде қайта оралады, бастапқыда мүмкін саботажды тергеу үшін, бірақ тергеудің ауқымы тез арада басқа, байланысы жоқ қылмыстарға дейін кеңейеді. Маңызды сюжеттік элемент – Бетазоид телепатиясын кінәлі екенін көрсету үшін пайдалану, бірақ Федерация заңдары бойынша мұндай дәлелдер қабылданбайды. Капитан Жан-Люк Пикард бұл процесті айыптайды, оның "барабан басындағы әскери сотқа" ұқсас екені түсіндіріледі, содан кейін эпизод осылай аталды.