Жабайы табиғаттың адамы: Майк Томкистің өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Майк Томкис (25 мамыр 1928 – 6 қазан 2016), «Дала адамы» (The Wilderness Man) деп танылған британдық автор, табиғат тарихы, өмірбаяны және көркем әдебиет салаларында еңбек еткен, сондай-ақ табиғатты зерттеуші және фильмдер түсірген режиссер. Ол Канада, Шотландия және Испанияның ең қатал және шалғай аймақтарында өткізген шамамен 40 жылдық тәжірибесі туралы шыншыл баяндарымен мыңдаған адамға шабыт берді. Алғаш рет ол Голливуд журналисі ретінде көзге түсті, «The Times» газеті үшін жұмыс істеп, түрлі киножұлдыздармен сұхбаттасып, сенсациялық ақпараттарды жариялады.

Өмірбаян

1928 жылы Ноттс қаласының Вест-Бриджфорд ауданында туған Майк Томкис отбасымен Ньюкасл-апон-Тайн қаласының жанындағы Уитли-Бейде өсті, кейін Вортингке, содан соң Брайтонның жанындағы Хенфилдке көшіп кетті. Анасының босану кезінде қайтыс болуынан кейін әкесі Винсенттің қамқорлығында өскен Майк ағылшылдық ауылдарында табиғат пен шытырман оқиғаларға деген құмарлығын дамытты. Оның саяхатқа деген құштарлығының алғашқы көрінісі 1952 жылы әлемді айналып өту әрекеті болды, бірақ кемесі апатқа ұшырап, Лиссабоннан Мадридке дейін 644 шақырым (400 миль) қашықтықты жаяу өтуге мәжбүр болды. Ол Таяу Шығыста және Букингем сарайындағы Колдстрим гвардиясында қызмет етті, кейін Флит-стритте сәтті журналист болып жұмыс істеді, соңынан Парижде, Мадридте және Римде бос жұмыс істеді, ал 38 жасқа дейін Голливудта тілші болып тағайындалды. Бәрінен жалыққан ол Канаданың жабайы жерлеріне көшіп кетті. Сол кезде Томкис ағылшын актрисасы Александра Бастедомен қарым-қатынаста болды, кейіннен ол "Чемпиондар" фильміндегі басты рөлімен танымал болды. Олар үйленуді жоспарлаған, бірақ бұл орындалмады, алайда өмірінің соңына дейін байланыста болды. Британ Колумбиясында жаңа өмір бастаған ол Канаданың Тынық мұхиты жағалауында ағаш үй салу үшін ескі сүт көлігімен Канаданы аралап, ақшасыз жолға шықты. Ол ағаш кесуші, жарғыш көмекшісі және теңіз ласосін аулаушы болып жұмыс істеді, бірақ көбінесе жалғыз өмір сүріп, теңізден күнкөріс тауып отырды. Осы жерде ол жабайы жануарларды зерттеуді бастады – грызли аюларын, пумаларды, карибуларды, аққалпақ бүркіттерді және киттерді бақылады. Үш жылдық зерттеулер нәтижесінде "Жайда жалғыз" атты кітабы жарық көрді, ол Reader's Digest басылымы сатып алып, сыншылардың жоғары бағасын алды. Ақша тапшылығына байланысты Томкис Голливудқа оралып, Канадада асырап алған және сұхбаттар кезінде Кэри Грант, Омар Шариф және Питер Финч сияқты жұлдыздардың назарын аударған Буто атты қаңғыбас иттің серігінде болды. Екеуі Мексика мен Белизге де саяхат жасады, онда Томкис 5 Card Stud фильмінің түсірілім алаңында Дин Мартинмен бірнеше сағат өткізді, тіпті жұлдыздың қауіпті трюктерін фотоға түсірді. Томкис 1968 жылғы Олимпиада ойындарына арналған Мехико қаласында салынған жаңа Тартан атлетика жолын сынақтан өткізді, Daily Express газетінде жазғанда Бутомен бірге Күн пирамидасына көтерілді, Паленкедегі ежелгі қираған жерлерге қиын жолмен жетті және Чичен-Ицадағы құрбандық шұңқырына барды, онда ежелгі майялар жаңбыр құдайы Чактің ықыласын алу үшін адамдарды құрбан ететін. Ол қысқа уақытқа Канадаға оралып, Солтүстік Американың ең тәжірибелі америкалық экскурсоводі Клейтон Макты жалдады. Олар аюлардың көп мекендейтін аймақтарына қауіпті сапарлар жасады, үш күн ішінде 21 аюды көріп, аман қалды. Канаданың жабайы жерінде тағы бір жыл өткізгеннен кейін Томкис Голливудқа оралып, танымал киножұлдыздармен тағы да тәжірибе алмасты. Ол Стив Маккуинмен Мохаве шөлінде мотоциклмен жүрді, Джон Уэйнмен бірнеше күн бірге болып, оның өмірі туралы біраз білім алды, ал "Американың сүйіктісі" Дорис Дей оған экрандық сынақ ұсынды. Томкис Роберт Митчеммен бірнеше рет кездесті, ол Митчем марихуана шегетінін сұрағанда оған "жой" салды. Томкис Ұлыбританияға оралып, Шотландияның батыс жағалауындағы шалғай аралға – Эйлен Шонаға көшіп барды. Ол қойларға баспана ретінде пайдаланылған ағаштан жасалған үйді қайта жаңартып, алтын бүркіт, қара мойын суға түсуші, қарағай мартен және шотландтық жабайы мысық сияқты шотланд табиғатын бақылап, жазуларын бастады. Зерттеулер мен жазулар Лох Шиелдің жағалауындағы Гаскан деп аталатын шағын шатыр үйде жалғасты, оны Томкис "Wildernesse" деп атады, онда ол әртүрлі жарақаттанған жануарларға қамқорлық жасады, 300 шаршы миль (777 км2) аумақта алтын бүркіттерді бақылап, зерттеді, үкімет үшін жұмыс істеді және қазір құрып бара жатқан шотландтық жабайы мысықты табысты өсіріп, жабайы табиғатқа қайта жіберудің алғашқы адамы болды. Осы жерде ол Шотландияның батыс таулы аймақтарындағы жануарлар дүниесі туралы тоғыз кітап жазды. Томкис 1967 жылдан 2011 жылға дейін Канада, Шотландия және Испанияда бүркіттерді зерттеді, олар 38 сағатқа дейін үнемі 38 сағатқа дейін теріде тұрып, жартастардағы қауқарсыз жартастарда 3000 сағаттан астам уақыт өткізді. 20 жыл бойы биік таулы жерде өмір сүрген Томки өз кітаптарында Шотландияның сирек кездесетін жабайы табиғатын ашып, натуралистер, табиғат қорғаушылар, сыншылар мен тіпті Эдинбург герцогының кеңінен ризашылығын білдірді.

Born in 1928 in West Bridgford, Notts, Mike Tomkies grew up with his family in Whitley Bay near Newcastle upon Tyne, later moving south to Worthing and then Henfield near Brighton. Protected and driven by his father Vincent after losing his mother, who died during childbirth with his sister, Mike developed his fascination with nature and adventure in the English countryside that surrounded him. An early example of his wanderlust was an attempt to sail around the world in 1952, which ended with him being shipwrecked and having to walk 400 mile (644 km) from Lisbon to Madrid. He served with the Coldstream Guards in the Middle East and at Buckingham Palace, and moved on to become a successful Fleet Street journalist, later freelancing in Paris, Madrid and Rome before being assigned as a Hollywood columnist until the age of 38 when he decided to get away from it all and emigrated to the Canadian wilds. At that time, Tomkies was involved with the British actress Alexandra Bastedo, later best known for her starring role in The Champions. They discussed marriage, but that never happened, though they stayed in touch for the remainder of their lives. Starting a new life in British Columbia, he set out virtually penniless in an old milk truck driving across Canada to build a log cabin on the Canadian Pacific coast where he variously worked as a logger, assistant blaster and sea salmon fisherman but spent most of his time living alone and surviving mainly off the sea. This was where he began his wildlife studies tracking grizzly bears, cougars, caribou, bald eagles and killer whales, which over three years developed into the book Alone in the Wilderness, which was snapped up by Reader's Digest and became a critically acclaimed best seller. Running short on funds, Tomkies returned to writing in Hollywood, accompanied by Booto, a stray wild dog who had adopted him in Canada and who enjoyed the attention of stars such as Cary Grant, Omar Sharif and Peter Finch during interviews. The two also travelled around Mexico and Belize, where Tomkies spent hours with Dean Martin on the outdoor location of 5 Card Stud, even photographing the star doing his own dangerous stunts. Tomkies was the first to test the new Tartan Athletics Track built in Mexico City for the 1968 Olympics while writing for the Daily Express and, with Booto, climbed the Pyramid of the Sun, hacked through rough tracks to the ancient ruins of Palenque, and visited the terrifying Well of Sacrifice at Chichen Itza where the ancient Mayans sacrificed people to assuage the rain god Chac. He returned briefly to Canada and hired North America's greatest native American guide, Clayton Mack, and they went on dangerous treks deep in grizzly country, saw 21 bears in three days and were lucky to escape with their lives. After another year in the wilds of Canada, Tomkies returned to Hollywood for more experiences with major film stars. He went motorbiking in the Mojave Desert with Steve McQueen; spent days with and gained insights into the life of John Wayne; while Doris Day, 'America's sweetheart', offered him a screen test. Tomkies had several feisty meetings with Robert Mitchum, who 'laid a joint' on him when he asked if Mitchum was still smoking pot. Tomkies returned to the UK and moved to Eilean Shona, a remote island off the west coast of Scotland. There he rebuilt a wooden crofthouse which had been used as a shelter for sheep and began observing and writing about Scottish nature including golden eagle, black throated diver, pine marten and Scottish wildcat. The studies and writing continued at a small crofter's cottage called Gaskan on the shore of Loch Shiel, which Tomkies renamed "Wildernesse", and where he cared for a variety of injured animals, tracked and studied golden eagles over a 300 square miles (777 km2) area for the government and was the first person to successfully breed the now critically endangered Scottish wildcat and return individuals to the wild. Here he wrote nine books about the wildlife in the Scottish West Highlands. Tomkies studied eagles in Canada, Scotland and Spain from 1967 to 2011, spending more than 3000 hours on precarious cliff ledges in hides for up to 38 hours at a time. Over his 20 years in the Highlands Tomkies revealed Scotland's rarest wildlife in his books to widespread acclaim from naturalists, conservationists, critics and even the Duke of Edinburgh;

"Бұл кітап жабайы елдің және оның жабайы жануарлардың ғана емес, сонымен қатар өзінің тақырыбына толыққанды берілген адамның бейнесін де көрсетеді. Шотландияның солтүстік-батысы шынымен де жабайы жер, бірақ автордың байқағыш көзі үшін ол ғажайып өмірге толы." "A Last Wild Place" – Wildernesse туралы жазылған оның ең танымал кітабы, ол 1984 жылы жарық көргеннен бері бестселлер болып табылады. Томкистің жалғыз серігі оның неміс овчаркасы Мубли болды, ол оған жабайы жануарларды іздеуде көмектесті. Мубли қайтыс болғаннан кейін Томкис келесі төрт жылды жалғыз өткізді, алтын бүркіттер мен сирек шотланд түрлерін зерттеуді аяқтады. Содан кейін ол Испанияның таулы аймақтарында бес жыл өткізді, екі фильм түсіріп, қоңыр аю, сілеусін, қасқыр, жабайы шошқа, құстар мен бүркіттер туралы кітап жазды, ескі, құлап жатқан виллада, терезелерінде әйнек жоқ және суы жоқ жерде жұмыс істеді. Томкис Шотландия мен алтын бүркітке бағытталған жабайы табиғат туралы он екі толық метражды фильм түсірді. Оның өмірі мен жұмысы туралы үш телеарнада көрсетілді, соңғысы "Wild Cathedral" жеті рет қайта көрсетілді. 1988 жылы ол Шотландия Корольдік зоологиялық қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды. Кейінірек Томкис Англияның Хенфилд қаласындағы Елизавета дәуірінде салынған шаруашылықта тұрып, кітаптарын жазуын жалғастырды және әрқашан өзінің айналасындағы әлемді бақылап отырды. Ол "Last of the Scottish Wildcats" (Coffee Films 2006) деректі фильмінде пайда болды және 2009 жылы жаңа қайырымдылық ұйымы – Шотландиялық жабайы мысық қауымдастығының демеушісі болды, ол оның жетістіктерін мойындап, оны қауымдастықтың өмір бойына құрметті мүшесі етіп тағайындады. Ол Шотландияның таулы аймақтарына үнемі сапарлап, 83 жасқа толған күні Галлоуэйдегі ұялайтын бүркіттерді түсіруге RSPB командасымен бірге қатысты, ал 2014 жылы өзінің алғашқы көркем шығармасы "Let Ape and Tiger Die" соңғы романы болады деп мәлімдегеннен кейін, Whittles баспасы арқылы "Running Wild" атты жаңа жабайы табиғат кітабын шығарды, өзінің жабайыдағы өмірлік тәжірибесін жаңартып берді. Ол 6 қазан күні 2016 жылы 88 жасында қайтыс болды.

"This book does more than describe a piece of wild country and its population of wild animals: it gives a picture of someone totally absorbed by his subject The North west of Scotland is indeed a wild place, but to the observant eye of the author it is full of wonderful life." A Last Wild Place is the most famous of his books written about Wildernesse, it has been a best seller ever since it was first published in 1984. For eight years, Tomkies' only companion was his German Shepherd dog Moobli, who assisted him in his wildlife tracking. After Moobli died Tomkies spent the next four years alone, completing his studies of golden eagles and rare Scottish species. He then spent five years in mountain ranges throughout Spain making two films and writing a book about species including brown bear, lynx, wolf, wild boar, vultures and eagles working out of a crumbling old villa with no glass in the windows or running water. Tomkies recorded twelve feature length films on wildlife with a focus on Scotland and the golden eagle. Three network TV programmes were made about his life and work in the wilds, the last of which, Wild Cathedral, was repeated seven times. In 1988 he was recognised for his work by being elected an Honorary Fellow of the Royal Zoological Society of Scotland. Latterly, Tomkies was based in an Elizabethan farmstead in Henfield, England still writing his books and always observing the world that surrounded him. He appeared in the documentary film Last of the Scottish Wildcats (Coffee Films 2006) and became the patron for a new charity, the Scottish Wildcat Association in 2009, who also recognised his achievements naming him an Honorary Member of the Association for life. He continued to travel regularly into the Scottish Highlands spending his 83rd birthday filming nesting eagles in Galloway with an RSPB team, and in 2014, having said his first fictional work, Let Ape and Tiger Die, would be his last novel, he released a new wildlife book, Running Wild, through publishers Whittles, bringing his life experiences in the wild up to date. He died aged 88 on 6 October 2016.