Кіріспе

19 ғасырдағы Ұлыбританиядағы католиктердің азаттығы үшін күрес

Католик қауымдастығы – XIX ғасырдың басында Даниэль О’Коннелл құрған, Ұлыбританияда католиктердің азаттығы үшін күреске арналған ирландтық католик саяси ұйымы. Бұл Еуропадағы алғашқы көптеген мүшелері бар саяси қозғалыстардың бірі болды. Ол Ирландияда ірікөлденді қоғамдық наразылықтарды ұйымдастырды. Ішкі істер министрі (кейін премьер-министр) Роберт Пил алаңдады және 1824 жылы өзінің әріптесіне: «Қауіп сағат сайын артып отырғанда, үкіметпен теңдестірілген күш оның қасында пайда болып, тіпті күнделікті оның ниеттеріне қарсы тұрғанда біз бейжай отыра алмаймыз» деп ескертті. Ұлыбританияның премьер-министрі және ең танымал соғыс батыры Веллингтон герцогы Пилге: «Егер біз Католик қауымдастығынан құтыла алмасақ, Ирландияда ерте не кеш азаматтық соғысқа тап боламыз» деді. Католик қауымдастығының күшін тоқтату үшін Католик азаттығы заңын қабылдау қажет болды, сондықтан Веллингтон мен Пил жеңіске жету үшін жеткілікті тори дауыстарын жинады. Бұл қабылдау реакциялық торилердің ультра торилер фракциясының ұзақ уақыт бойы сақтап келген вето құқығының енді қолданылмайтынын және маңызды реформалар енді мүмкін екенін көрсетті.

Қор

Католик қауымдастығы 1823 жылы Дэниел О'Коннелл құрды. Бұл соңғы он жыл ішінде құрылған ұқсас қауымдастықтардың соңғысы болды, бірақ ешқайсысы да сәттілікке жетпеді. Басқа қауымдастықтар сияқты, бұл жаңа қауымдастық та көбінесе орта таптың элитасынан тұрды: жылдық жазылым бір гинеяға тең, бұл орташа шаруаның алты айлық жалдауына барабар сома. 1824 жылы Католик қауымдастығы жинаған ақшасын католиктердің азаттығы үшін науқан жүргізуге қолдана бастады. Сонымен қатар, осы жылы қауымдастық айына бір пенниден тұратын жаңа мүшелік санатын құрды, ол «Католик жарнасы» деп аталды. Осы жаңа мүшелік санатын құрудың мақсаты – қауымдастықтың қатарын кеңейту болды. Бұл жаңа, арзан сана кедей отбасылардан шыққан католиктердің де қосылуына мүмкіндік берді, осылайша қауымдастықтың бастапқыдағы таптық шектеулері жойылды. Католик жарнасы қауымдастықты өзгертті. Оны бүкіл Ирландия тарихын өзгерткен оқиға деп санауға болады. Қауымдастық тұрғысынан алғанда, жарна бірнеше жағынан трансформацияны жеделдетті. Біріншіден, бұрын айтқандай, ол Католик қауымдастығына тұрақты қаржы көзін қамтамасыз етті, бұл Дэниел О'Коннеллге үнемі науқан жүргізуге мүмкіндік берді. Екіншіден, ол қауымдастықтың жалпы мүшелік санын оңай есептеуге мүмкіндік берді, соның арқасында О'Коннелл көптеген адамдардың қолдауын алғанын сеніммен айта алды. Бұл маңызды болды, өйткені оны британ үкіметіне қысым көрсету үшін пайдалануға болатын. Үшіншіден, және бәлкім ең бастысы, ол Еуропадағы алғашқы популистік қозғалыс ретінде жаппай саяси жұмылдырудың басталуын жариялады. Дэниел О'Коннелл осы қосымша мүшелік деңгейін айына бір пенниден төмен бағамен қосуды әдейі шешті. Артықшылықтары айқын болды. Жазылым төлемақысы салыстырмалы түрде арзан болғандықтан, шаруалар мен жұмысшы табының көптеген өкілдері қауымдастыққа қосыла алды. Осының арқасында көптеген адамдар мүше болды. Нәтижесінде, ол ашық және халыққа жақын католик ұйымына айналды. Қауымдастықтың мүшелері, мәнінде, меншік иелері болды, олардың жазылым төлемақылары тікелей қауымдастықтың күтілуіне және басқаруына жұмсалды. Әрбір мүшенің қауымдастыққа қаржылық үлес қосқаны католиктердің азаттығын қамтамасыз ету ісіне олардың тереңірек араласуын қамтамасыз етті. Адамдар өз ақшаларына тиімді пайдаланылғанын көруді қалады. Осылайша, бұл О'Коннеллге католиктердің азаттығы туралы хабарды бүкіл Ирландияға таратудың арзан тәсілін ұсынды. Католик қауымдастығының қаражаты түрлі салаларда кеңінен таратылатын болды. Оның бір бөлігі католиктердің азаттығы үшін науқан жүргізуге, Вестминстерге петициялар жіберу шығындарын және дін қызметкерлерін оқытуға жұмсалды. 1826 жылғы сайлау науқанынан кейін, қаражат олардың үй иелеріне қарсы дауыс берген ұйым мүшелерін қолдауға жұмсалды. Бұл ақша католиктік ұйыммен байланысы болғандықтан жерінен қуылғандарға немесе жер иелері жоқ болғандарға берілді. Бұл жағдайдағы католик шаруалар үшін болашақ күңгірт болды, өйткені олар азық-түлік пен ақшасыз бойкотты жалғастыра алмас еді, сондай-ақ ешбір жер иесінен жерді жалға ала алмас еді, себебі шаруалар оларға қарсы бойкот жасайтын. Католик қауымдастығының қаражаты осы бойкоттарды қолдауға жұмсалды, осылайша олар өмір сүру үшін жеткілікті азық-түлікпен қамтамасыз етілді.

Жақсы жақтары

Католик қауымдастығы бастапқыда аристократиялық құрамда болды, ал кейбір ақсүйектер (мысалы, Ричард Лаллор Шейл) салыстырмалы түрде консервативті көзқараста болды. Алайда Дэниел О’Коннелл қоғамға зор ықпал етіп, оның ұстанған саясатын бағыттап отырды. Бұл ұйым радикалды сипатқа ие болғанымен, сырттай патшаға адал болып көрінді. Бұл стратегияны бұрынғы ірі католиктік ұйым – 1790 жылдардағы Католик комитеті де қолданған, ол 1793 жылы католиктерге елеулі жеңілдіктер ұсынуға қол жеткізген. Католик қауымдастығының мақсаттары тым радикалды болмағандықтан және ұйым монархқа адал болғандықтан, британдық парламентарийлер католиктердің азаттығына келісуге көбірек дайындық танытты. Бұл мәселе 1800 жылғы Біріктіру заңынан бері Лондон қаласында талқыланып келді. Осы кезде премьер-министр Питт пен оның көптеген әріптестері король эмансипацияны қабылдамағандықтан үкіметтен кетіп қалды. Генри Граттан осы мәселені қолдауын жалғастырды, ал Католиктердің азаттығы мәселесі бұрын Палаталар палатасында алты дауыспен қабылданған болатын, бірақ Лордтар палатасы мен король Джордж III, ол 1820 жылға дейін билік еткен, оны қабылдамады. Католик қауымдастығының ең үлкен күші – Католик шіркеуінің католик салығын жинауға көмектескені болды. Католик дін қызметкерлері де католиктердің азаттығын қолдау мақсатында уағыз айтты. Бұл ұйым мүшелеріне католик салығын төлеуді жеңілдетті, ал католиктердің азаттығы туралы хабар Ирландияның барлық аймақтарына тараған сайын, ұйымға жаңа мүшелер көптеп қосылды. Сэр Роберт Пил Католик қауымдастығы мен Католик шіркеуінің одағын «қуатты одақ» деп санады. 1826 жылы Католик қауымдастығы өз қаражатын азаттыққа жақтас парламентарийлерді сайлауда қолдау үшін жұмылдырды. Олар ақшаларын және адам күштерін кандидаттарды парламентке сайлау үшін үгіт-насихат жұмыстарында пайдаланды, осылайша үкіметке іштен қысым жасауға тырысты. 1828 жылы жағдайдың өзгеруіне екі фактор себеп болды. Біріншісі – Католик шіркеуі католик салығын жинауды және іс жүзінде Католик қауымдастығын өзіне қаратуы болды. Екіншісі – 1828 жылға қарай Дэниел О’Коннеллдің беделі күрт өскені. О’Коннелл халықаралық деңгейде танымал болды және либералдық ой-пікірдің жетекші тұлғаларының бірі саналды. Бұл сәтті науқан оның кейінгі Британиямен одақты тоқтату, сайлау құқығын кеңейту және ондық салығын жою жөніндегі күш-жігеріне бастап әкелді, бірақ олардан ерекшеленуі керек. О’Коннеллдің ерекше қабілеті – эмансипация процесін ұйымдасқан түрде ілгерілету болды.

1828 жылғы науқан

1828 жылы мамыр айында 1828 жылғы Дін тазалығы сынағы туралы заң ағылшын емес протестанттарға қарсы Сынақ және Корпорация актілерін жойды. Бұл католик емес конформистерге Ұлыбританияда үлкен саяси бостандық пен теңдік берді. Заңның күшін жою екі нәтиже берді: ол католиктерге олар да қамтылған ұқсас заң қабылданады деген үміт тудырды; сонымен қатар, католиктерді ренжітті, өйткені олар саяси бостандық пен теңдікке ие болмаған жалғыз христиандарға айналды. 1828 жылы мамыр айында Уильям Хаскиссон кабинеттен кетті, ал Уильям Веси Фицджеральд Сауда кеңесінің президенті болып тағайындалды. Заңға сәйкес, оның Клэр округінде қосымша сайлау өтуі керек еді. Дэниел О’Коннелл Одақ актісіндегі олқылықты пайдалануды шешті. Акт депутаттардан Ант қабылдауды талап еткен, бірақ сайлауға түсуші кандидаттардан ант талап етілмеген. О’Коннелл қосымша сайлауға қатысып, жеңіске жетті. Ол католик болғандықтан парламентте орын ала алмады. Ол Клэр округі үшін депутат болуға рұқсат беру туралы талаптар көтерілді, себебі округ өкілдіксіз қалды. Сэр Роберт Пил мен Веллингтон герцогы О’Коннеллге орын алуға рұқсат берілмесе, Ирландияда төңкеріс болуы мүмкін екенін түсінді. Ол зорлықсыз әдістер қолданған кезде, О’Коннелл жағдайды шиеленістіру үшін тағы көп католиктерді сайлауға тырысатынын айқын жеткізді. Ол әсерлі сөйлеуінде: «Олар бізді басып тастауы керек немесе бізбен келісуі керек» деді. Пил үкімет саясатын өзгертуге шешім қабылдады және 1829 жылдың ақпан айында Рим-католиктерге жеңілдік беру туралы заң жобасын ұсынды. Заң жобасы қабылданды. Бұл О’Коннелл мен католик орта тап үшін маңызды жеңіс болды, ол «азат етуші» және «Ирландияның тәжді кимеген королі» деп танылды. Алайда, Парламент сайлаулары (Ирландия) туралы 1829 жылғы заңның бір мезгілде қабылдануы Ирландиядағы округтік сайлау құқығын шектеді. Католик қауымдастығының архиві Дублин дінбасылығының архивімен бірге Клонлифф колледжінде сақталады.