Кіріспе
Кейп кішкентай хамелеоны (Bradypodion pumilum) – Оңтүстік Африканың Батыс Кейп провинциясына тән хамелеон, ол Кейптаун аймағында ғана таралған. Басқа хамелеондар сияқты, оның тілі денесінен екі есе ұзын, және ол жақ бұлшықтарының арқасында аузынан жылдам атып шыға алады. Бұл хамелеонға жәндіктерді біршама қашықтықтан ұстап алуға мүмкіндік береді.
The Cape dwarf chameleon (Bradypodion pumilum) is a chameleon native to the South African province of the Western Cape, where it is restricted to the region around Cape Town. As with most chameleons, its tongue is twice the length of its body and it can be shot out of its mouth using a special muscle in the jaw. This gives the chameleon the ability to catch insects some distance away.
Сипаттама
Кейп карлик хамелеоны құйрығын қоса алғанда, 50 см-ден астамға дейін өседі, аталықтары мен аналықтары шамамен бірдей ересек мөлшерге жетеді. Олар жұмыртқа туғызғыш, бірақ бақылаулы жағдайда зерттеулер көрсеткендей, жас хамелеонның айналасындағы өте жұмсақ, жұмыртқа қабығына ұқсас мембрана туғаннан кейін бірден түсіп қалады. Жастар ересектердің кіші нұсқаларына ұқсайды, түсі солғын болып келеді және туған кезде әдетте 2 см-ден аспайды. Ересектердің түсі әртүрлі, қанықтығы мен өрнегі әрқилы болады, кейбіреулері басқаларына қарағанда әлдеқайда жарқын көрінеді. Көптеген хамелеондар сияқты, олардың құйрығы икемді, ал аяқтары бұтақтарды ұстауға бейімделген, ұшында кішкентай тырнақтары болады, ол ұстауға көмектеседі. Әдетте өте баяу қозғалатын хамелеондардың ерекше тербелісі бар, бұл оларды жемтікке және жыртқыштарға жапырақ сияқты көрінуіне мүмкіндік береді. Оларды мазалағанда, олар секундына бірнеше сантиметр жылдамдыққа жете алады. Оларды одан әрі ашуландырғанда, олар денесін қабартады, сызылдап, түсін күрт өзгертеді және шағады. Олардың тістері өткір емес, сондықтан шағулары көбінесе жеңіл қыстыруға ғана себеп болады. Аталық пен аналықты ажырату қиын. Дегенмен, аталықтарда түсі ашық, бас гребі сәл үлкен және жамбас айналасындағы асқазан аймағы сәл тар болады. Кейп карлик хамелеоны орташа дене мөлшері 50–70 мм болатын орташа өлшемді хамелеон ретінде жіктеледі. Бұл түрдің таралуы Оңтүстік Африканың оңтүстік-батыс аймақтарымен шектеледі, онда қыс айларында жауын жауады. Бұл түр тірі туғызғыш, яғни жұмыртқа туғызбай, тірі туады және бір жылда 10-15 шамасындағы бірнеше ұрпақ туғыза алады. Жаңа туған хамелеондардың өлім-жітімі жоғары болуы күтіледі, себебі олардың өнімділік кестесі қарқынды және өнімділік деңгейі жоғары.
Морфологиялық дифференциацияның функционалдық салдары
Кейптің карлик хамелеондарының әртүрлі популяцияларында таяқшаның диаметріне қатысты әртүрлі қалаулар байқалды. Когельберг және Стелленбош – екі негізгі популяциясының мінез-құлқы ерекшеленеді. Когельберг орташа есеппен Стелленбош популяциясы кездейсоқ таңдайтын таяқшалардан әлдеқайда кең таяқшаларды пайдалануға бейім. Екі популяцияда да қол өлшемі, кең және тар, таяқша тәрізді құрылымдардағы ұстау күшімен тікелей байланысты. Құйрығының ұзындығы артқан сайын, күші де артады. Бұл түр морфологиялық ерекшеліктеріне сәйкес келетін белгілі бір диаметрдегі таяқшаларда ұйықтауды ұнатады. Кең бұтақтары бар ортада тіршілік ететін жануарлар, тар бұтақтары бар ортада тіршілік ететін жануарлардан күштірек болады. Бұл хамелеонның қол өлшемі мен құйрығының ұзындығы сияқты белгілі бір қасиеттеріне ие жыныстық таңдауға алып келді. Bradypodion pumilum екі экоморфқа ие: жабық ортада жиі кездесетін үлкен, жарқын түсті, әшекейлі түрі және ашық өсімдіктерде кездесетін кішкентай, сұрғылт, әшекейсіз түрі. Касканың мөлшері күресу қабілетін көрсету үшін қолданылатыны белгілі, бірақ бұл мөлшердің шынайы сигнал екендігі және тістеу күшімен байланысты екендігі әлі анықталған жоқ. Тістеу күші бастың мөлшерімен тікелей байланысты, ал тістеу күшін анықтаудың ең дұрыс жолы – бастың енін өлшеу. Ашық ортада тіршілік ететін еркектердің басы үлкенірек болып, олар күштірек тістей алады. Ірі хамелеондардың жоғары каскасы (тоқпан қанаты) болады және олардың бүйірінде қызғылт дақтар кездеседі. Ашық ортада кездесетін кішкентай хамелеондардың каскасы кішірек болады және бүйірінде түсті дақтар мүлдем болмайды. Еркектер арасындағы шайқастар тістеу арқылы ауыр жарақаттарға әкелуі мүмкін.
Таксономия
Бұрын Оңтүстік Африканың көптеген шағын хамелеондары Кап түрінің кіші түрі деп есептелген. Алайда, қазір бұл дұрыс емес екені белгілі; B. pumilum тірі, жақын туыстары жоқ сияқты. Книснаның шағын хамелеоны сияқты, ол барлық Bradypodion түрлерінің пайда болуына себеп болған ата-бабалық қордың бастапқы тармағы болып көрінеді.
Құрылымы мен қозғалысы
Кейп карлик хамелеондарының денесі үлкен болса, қалалық аймақта тірі қалу мүмкіндігі әлдеқайда жоғары. Олардың тірі қалу деңгейі дене мөлшеріне байланысты, ал дене мөлшері неғұрлым үлкен болса, он күндік мерзімде тірі қалу ықтималдығы да соғұрлым артады. Ірі, ересек хамелеондар кішкентай, жас хамелеондарға қарағанда көбінесе тыныш болады, яғни ірілерінің қоныстану аумағы кішірек болады. Кішкентай хамелеондар шөпте, ал ірілері бұталар мен ағаштарда тіршілік етеді. Бұл аумақтық мінез-құлық, себебі ірі аталықтар өз аумағына енген кішкентайларын жейді деп саналады. Басқа бір пікір бойынша, кішкентай хамелеондардың үлкен тармақтарды дұрыс ұстай алатын жеткілікті үлкен аяқтары жоқ. Айыптық жарыстарда жеңіске қатысты нәтижеге әшекейлік қасқаның (каска) биіктігі, бүйірдің ортасындағы қызғылт дақтың салыстырмалы мөлшері және бұрынғы тәжірибе әсер етеді. Әшекейлік қасқа – хамелеонның бас бөлігінің сыртқа шығып тұратын, көбінесе дөңгелек ұшы бар бөлігі. Бұл қасқаның биіктігі – хамелеонның жалпы мөлшерін көрсететін, басқа аталық хамелеондарға шындық сигнал. Сол сияқты, бүйірдің ортасындағы қызғылт дақ та хамелеонның күш-қуатына сәйкес келетін, дұрыс тамақтануын көрсететін шындық сигнал. Аталықтардың алмасу деңгейі аналықтарға қарағанда жоғары деп есептеледі. Азық іздеу кезінде аталықтар мен жас хамелеондар аналықтарға қарағанда белсендірек. Аналықтар тек көбелек шағылысу маусымында ғана аталықтармен тең немесе одан да белсенді болады. Аталықтардың белсенділігі жұптасу іздеу және аумақты қорғау қажеттілігімен байланысты болуы мүмкін. Bradypodion pumilum – күтіп отырып аң аулайтын түр, яғни олар сирек қозғалады және олжаның өздерінен өтуін күтеді, содан кейін шабуылдайды. Бұл түрде аң аулаудың төмен деңгейі жиі кездеседі.
Тарату
Кейп карлик хамелеоны Кейптаун маңындағы, Боланд аймағында және Агульхасқа дейінгі таулы жағалау бойында ғана таралған. Басқа көптеген жорғалаушылар сияқты, хамелеондар да пойкилотермді, яғни олардың дене температурасы сыртқы орта температурасына толыққанды тәуелді. Жақын арада климаттың өзгеруі көптеген кесірткелерге әсер етуі күтілуде, әсіресе бұл түрдің қоныс аумағы Оңтүстік Африкада. Егер температура 1,3 градусқа көтерілсе, Кейп карлик хамелеонының жүгіру жылдамдығы да артады деп болжануда. Жылдамдық артуына қарамастан, тістеу және ұстау күші нашарлауы мүмкін. Хамелеондар қазіргі ортаның температурасы мен жағдайларына бейімделген, бірақ температураның жоғарылауы олардың кейбір қасиеттері мен мүмкіндіктеріне тікелей пайда әкелуі мүмкін. Бұл көрсеткендей, жаһандық жылыну қарқынды дамыған жағдайда да, осы түрдің болашақта сақталуы өте ықтимал.
Жабайы табиғаттағы мекендеу аймақтары
Бұл түр финбос пен реностервельдтен бастап, жергілікті африкалық ылғалды орман мен батпақтарға дейінгі әртүрлі мекендеу орындары мен өсімдік жамылғыларында таралған. Өте өрт қаупі бар және жартылай бойлы финбостарда, сондай-ақ ашық құмды немесе тасты жерлерде сирек кездеседі. Көбінесе аймақтың маусымдық өрттерінен қорғалған және тығыз өсімдіктер өскен өзен аңғарлары сияқты жерлерде кездеседі. Бұл түрге белгілі бір өсімдік түрлері ұнайды, әсіресе рестиостарды жақсы көреді. Бұл бейімделгіш түр мекендеу ортасына байланысты әртүрлі пішіндерге және түстерге ие. Ашық, жартылай бойлы финбоста тіршілік ететіндері кішкентай, көңілсіз түсті және кішкентай шоқысы бар болады. Ал тығыз, жабық өсімдік аймақтарындағылары ірі, жарқын түсті, ұзын құйрықты және үлкен каскасы бар болады. Табиғатта оның басты жауы – жыландар мен жыртқыш құстар, мысалы, фискальды торғайлар.
Тұрғын үй құрылымындағы айырмашылықтар
Ашық кеңістіктерде кішірек денелі хамелеондарға басымдық беріледі. Мекеңдер арасындағы айырмашылықтар хамелеондардың белгілі бір қасиеттерінде көрінеді. Бұл аяқ-қолдар, табандар, құйрық және бастың еніне қатысты. Ашық кеңістіктердегі хамелеондардың аяқ-қолдары жабық кеңістіктердегілерге қарағанда ұзын, бірақ табандары кіші болады. Ашық кеңістіктегі кіші табандар тар бұтақтарды ұстауға жақсы бейімделген. Ашық және жабық кеңістіктердегі табиғи және жыныстық таңдаудың қарқындылығы әртүрлі, бұл түр ішіндегі морфологиялық айырмашылыққа тікелей әсер етеді.
Өркеннің жоғалуы
Кейп карлик хамелеоны қазіргі уақытта қоныстану ортасының жоғалуымен және урбанизация мен ауыл шаруашылығы сияқты себептерге байланысты табиғи қоныс ортасының фрагментациялануымен күресуде. Bradypodion pumilum-ның тарихи ареалы қарқынды урбанизация және ауыл шаруашылығының өзгеруі салдарынан жақында күрт фрагментацияланды. Бұл тенденция жалғасуда, Кейптаун муниципалитетінде жылына шамамен 6,5 шаршы километрді құрайтын дамытылмаған жерлер трансформацияға ұшырап жоғалып барады. Кейптаун маңындағы қарқынды климаттық өзгерістерге байланысты қосымша жоғалтулар күтілуде, осы аймақ – түрдің негізгі таралу аймағы. Қалалық аймақтарда Кейп карлик хамелеондары көбінесе жергілікті емес түрлерге жататын отырғызылған өсімдіктермен және өте бұзылған қоныс ортасының шағын бөліктерімен шектеледі. Халықтар көбінесе жол жиектеріндегі экзотикалық өсімдіктердің қалыңдауында, тасталған қалалық жерлерде, өзендер мен сағалардың бұталы аймақтарында немесе тұрғын үйлерде кездеседі. Түрдің таралу аймағының бір бөлігі провинциялық, ұлттық парктері мен жеке қорықтар арқылы қорғалатын жерлерде орналасқан. Бұл қорғалатын аумақтар түрдің жалпы ареалын 40% ғана құрайды. Бұл қорғалатын аймақтардағы бұталы жерлердің көп бөлігі өртке бейім, ал табиғи өрттер карлик хамелеондар популяциясына зиян келтіруі белгілі.
Қалалық аумақтардағы тіршілік ету ортасы
Бұрынғы қоныс орындарының көп бөлігі енді қалалық елді мекендермен жабылғандықтан, бұл кішкентай түр ішінара қала маңындағы бақшаларға бейімделе алды. Олар бақшалардағы жәндіктерді табиғи түрде бақылауға көмектеседі. Дегенмен, барлық бақшалар да оларға қолайлы емес.
Қалалық тіршілік ортасының талаптары
Хамелеондар тек күн сәулесі көп түсетін, әртүрлі бұталы өсімдіктер өсетін бақтарда ғана тіршілік етеді. Хамелеон сияқты суыққанды жорғалаушылар үшін тікелей күн сәулесі міндетті шарт. Хамелеондарға тіршілік ету үшін өсімдіктер де қажет – әсіресе кішкентай тырнақтарымен оңай ұстап, тік тұруға ыңғайлы жапырақтары бар өсімдіктер. Сондықтан, ең қолайлысы – жапырақтары немесе жұқа бұтақтарына шығуға болатын бұталар мен кішкентай ағаштар. Жергілікті сүйікті бұта түрлері: Restio қамысы, маргаритка бұталары, Леонотис бұталары, Cape Honeysuckle, Plumbago, Bitou бұталары, Psoralea pinnata және тағы да басқалары. Сүйікті ағаштар – төмен және қол жетімді жапырақтары бар, мысалы, карий, есекжан, бұрыш ағашы, Виргилия және басқалары. Хамелеондарға қолайлы мекені жоқ жерлерге газон, төселген алаңдар, кірпіш қабырғалар немесе хамелеонның шығуға тым кең сабақтары бар биік ағаштар жатады. Жапырақтарды қырқуға, кесуге немесе инсектицидтерге ұшыратуға болмайды, себебі бұл хамелеондарды өлтіруі немесе зардап шектіруі мүмкін. Хамелеондар табиғи түрде көшіп-қонып жүреді, ал шағын бақтары бар қала маңындағы үйлерде, бірнеше үйлерді байланыстыратын үлкен "жасыл дәліздерге" қосылмаған үйлерден қашып жүреді.
Қалалық қауіптер
Қалалық аймақтарда оның басты жыртқыштары үй мысықтары болып табылады. Мысықтар – бұл жергілікті емес, жасанды түрде келтірілген, хамелеондардың қорғануға шамасы жоқ жыртқыш. Ең маңыздысы, қала шеттеріндегі мысықтардың санының артуы, жыртқыш пен жемтің қалыптан тыс жоғары арақатынасына алып келеді, нәтижесінде хамелеондар мен көптеген басқа да түрлердің популяциясы төмендеп кетеді. Басқа жыртқыштарға қалалық және әкелінген құстар, мысалы, қарғалар кіреді. Инсектицидтерді немесе тікенекті кесу құралдарын қолдану сияқты кейбір бағбандардың әрекеттері де қалалық популяцияларды құртуға себеп болуы мүмкін. Бақшаны тазалау орта тұру орынын жояды, әсіресе жасыл өсімдіктердің орнына плитка, кірпіш немесе газон салынатын болса. Кейде хамелеондар бақша қалдықтарымен бірге қоқыс жиналатын жерлерге тасымалданады.
Мінез-құлық
Адамдар хамелеондардың қоршаған ортамен үйлесу үшін, жасыру мақсатында түсін өзгертеді деп жиі ойлайды, бірақ бұл рас емес. Хамелеондар көңіл-күйін білдіру және қарым-қатынас жасау үшін, сондай-ақ дене температурасын реттеу үшін түсін өзгертеді, көбірек жылу сіңіру үшін қараңғы түске, ал жарықты шағылыстырып, аз жылу сіңіру үшін өте ашық пастельді түстерге боялады. Ұрғашы хамелеонға ұнау үшін еркек жекелеген басын шапшаң қимылдармен қозғайды және жарқын түстерді көрсетеді. Егер ұрғашы еркектің әрекеттерін қабылдамаса, түсі күңгірт болады, денесін бір жақтан екінші жаққа идіп, әдетте аузын қорқынышпен ашады. Қараңғы түстер көбінесе стресспен, ал ашық түстер тынығумен немесе ұйқымен байланысты. Түнде бұл түр бұтақтардың жоғарғы ұштарына қарай жылжиды (түнгі жыртқыштар көбінесе жерде болады) және ұйықтағанда ақ түске боялады. Күндіз олар көбінесе тығыз өсімдіктердің төменгі жағында уақыт өткізеді (күндізгі жыртқыштарға құстардың бірнеше түрі жатады). Олар негізінен кішкентай жәндіктермен және басқа да бунақденелілермен қоректенеді. Жапырақтардан немесе басқа беттерден тамшылаған нәрді жалап ішеді.
Ерекше жағдайлар
Брадиподион таксономиясы көбінесе морфологиялық ерекшеліктерге негізделген. Бұл ерекшеліктердің жыныстық даму кезеңдері мен популяциялық айырмашылықтарын толыққанды бағалау жетіспейді. Брадиподион түрлерін анықтау үшін жиі қолданылатын белгілер – касканың қалыптасуы, гребендегі қабықшалардың пішіні мен көлемі, бүйірлік түйіндер және тағы да басқалары.
Тұтқындағы хамелеондар
Бұл хамелеондарды ұстау әдетте заңмен рұқсат етілмейді, бірақ Оңтүстік Африка үкіметінен арнайы рұқсат алуға болады. Бұл хамелеондарды қолға ұстағаннан гөрі, әдемілігіне ғана тамашалау жақсы. Дегенмен, жайлы және тұрақты (күнделікті дерлік) қарым-қатынас арқылы оларды үйретуге болады, бұл сенімді нығайтуға көмектеседі. Бұл көбінесе ұшқыштар, кішкентай құрттар, шегірткелер және т.б. сияқты азықтарды сақтықпен және баяу қолмен беру арқылы жүзеге асырылады. Суық ауа райында сезімтал ұсталатын B. pumilum жылу үшін адам қолына қонақтап, қуанады. Оларды табиғи ортасынан тыс ұстау үшін жоғары деңгейдегі білік қажет, бұл қиын міндет. Оларға ультракөк сәулеленудің дұрыс мөлшері мен түрі және қамтамасыз ету қиын болатын белгілі бір тірі азықтардың көп мөлшері қажет. Оларға ылғал да қажет, тіпті құбырдан жұмсақ шашыратылған су тамшылары да жеткілікті. Көптеген қалалық жерлерде табиғи түрде кездесетін жәндіктердің жеткілікті мөлшері болмайды. Олар күн сәулесі арқылы өз дене температурасын реттей алатын ортада болуы керек (көптеген бауырымен жорғалаушылар сияқты, күн сәулесінен айырылса немесе одан көп әсер көрсе, өледі). Мысық ұстағандар үй мысықтарының табиғи жоратындар екенін және әдетте жақын жердегі барлық хамелеондарды өлтіретінін білуі керек. Сондықтан мысықтар көп жүретін бақтарға хамелеон әкелмеу керек. Сонымен қатар, шалақұлақты аң аулауға бейімделген, әсіресе оңтүстік фискаль сияқты құстардың әрекеттеріне сақ болу маңызды, өйткені олар бақты тез арада жәндіктерден босатуы мүмкін.