Кіріспе

Грекиялық афиналық мемлекет қайраткері және генерал (б.з.д. 550–489 жж.)

Мильтиад (/m//ɪ//l/'/t//aɪ//ə/,/d//iː//z/; ; б.з.д. 550 – 489 жж.), сондай-ақ Мильтиад кіші деп те белгілі, Маратон шайқасындағы рөлімен, сондай-ақ кейіннен оның құлдырауымен танымал грек афиналық азамат еді. Ол атақты жарысшы Кимон Коалемос пен атақты афиналық мемлекет қайраткері Кимонның ұлы болды.

Отбасы

Мильтиад ақсүйек афинян болды және өзін Эакідтердің мүшесі санайтын. Плутарх Кимон, Мильтиадтың әкесі, "Coalemos" деп аталғанын айтады, бұл "ақылсыз" деген мағынаны білдіреді, себебі ол өзгелерге қарағанда қатал мінезді болған. Бірақ Олимпиадада үш рет қатарынан арба жарысында жеңіске жеткендіктен ол үлкен танымаллыққа ие болды. Геродоттың сөзіне сенсек, Пеисистраттың ұлдары оны қызғаныштан өлтірген. Мильтиадқа әкесінің анасының інісі, Мильтиад Ескінің құрметіне ат қойылған, ол да Олимпиадада арба жарысында жеңіске жеткен. Мильтиадтың ұлы Кимон б.з.д. 470 және 460 жылдары Афинаның маңызды тұлғасы болды. Оның қызы Эльпиника Плутархтың жазбаларында айтылғандай, Периклмен болған жанжалдастарымен есте қалады.

Тракиялық Херсонес тираны

Шамамен 555 жылы Үлкен Милтиад Афинадан Фракия Херсонесіне (қазіргі Галлиполи түбегі) колония құру үшін кетіп, Афинаның қорғауындағы жартылай тәуелсіз билеуші ретінде орнықты. Осы арада, әкесі қала басшыларының қолынан өлді деген қауесет тараған адамнан күткендей болмағандай, Кіші Милтиад 524/23 жылы Пеисистратидтердің билеушісі Гиппиас тұсында Афинаның есімді архоны болды. Үлкен Милтиадтың баласы болған жоқ, сондықтан ол шамамен 520 жылы қайтыс болғанда, оның жүрегі туысы, Кіші Милтиадтың ағасы Стесагор Херсонес билігін мұраға алды. Төрт жыл өткен соң (516 жылы б.з.д.), Стесагор балтамен шабуылдап өлтірілді, сондықтан тиран Гиппиас Кіші Милтиадты ағасының жерін иелену үшін жіберді. Стесагордың билігі соғыстар мен көтерілістерге толы болды. Ол бауырына қарағанда өз жерін мықтырақ бақылауға ниеттеніп, бауырының өліміне күйзелгендей болып көрсетті. Херсонес аймағынан келген салтанатты адамдар оны көңіл көтеруге келгенде, ол оларды түрмеге қамады. Содан кейін ол 500 әскерді жинап, билігін нығайтты. Ол сондай-ақ Тракия патшасы Олоруспен одақтасып, оның қызы Гегесипилені әйел етіп алды.

Парсы азаматы

Б.з.д. 513 жылы Персия патшасы Дарий I үлкен әскерді алып, аймаққа кірді, тракиялық Херсонесті бағындырып, Мильтиадты парсы билігінің вассалы етті. Мильтиад Дарийдің скифтерге қарсы солтүстік жорығына қатысты және басқа грек офицерлерімен бірге Дарий Скифияға өту үшін салған Дунайдағы көпірді күзетуге қалды. Кейін Мильтиад басқа офицерлерді көпірді бұзып, Дарий мен оның әскерін қалай өлтіруге көндіруге тырысқанын айтты, бірақ олар қорқып, Дарий қайтадан өтіп кетті. Дегенмен, кейбір тарихшылар бұл әңгімеге сенбейді. Патша жоспарланған саботаж туралы білген соң Мильтиадтың билігі қауіпті болып кетті және ол б.з.д. 511/510 жылдары қашуға мәжбүр болды. Мильтиад б.з.д. 499 жылы персиялық билікке қарсы болған Иониялық көтеріліске қосылып, б.з.д. 496 жылы Херсонеске қайта оралды. Ол Лемнос және Имброс аралдарын жаулап алып, Афинаға сыйға берді, себебі Афинаның осы жерлерге ежелгі дәуірден бері құқығы болған.

Афинаға оралу

Иониялық көтеріліс б.з.д. 494 жылы күйреп, б.з.д. 493 жылы Мильтиад пен оның отбасы парсылардың кек алуынан қашу үшін бес кемемен Афинаға қашып келді. Мильтиад қайтып келген Афина енді тәуелсіздікке ие болған, 15 жыл бұрын Пеисистратидтерді құлатып, демократия орнаған қала еді. Сондықтан Мильтиад тракиялық Херсонес аймағындағы тәуелсіз билігі үшін бастапқыда жауапсыздыққа ұшырады. Оның ісі оның аристократиялық қарсыластарының саясатымен (оның Филаид руынан шыққандығы, күшті Алкмеонидтердің дәстүрлі қарсыластары) және жалпы афиналықтардың шексіз билікке үйренген адамға деген күмәнімен усложнилось. Бірақ Мильтиад грек бостандықтарын парсы зұлымдығынан қорғайтын адам ретінде өзін көрсетті. Сондай-ақ ол парсылардың тактикасын бірінші болып көргенін баяндады, бұл парсылар қаланы жоюға ниеттенгенін ескерсек, пайдалы білім болды. Осылайша Мильтиад жазадан құтылып, бұрынғы елдестеріне қайта қосылды. Афинаға жер мен су талап еткен парсы елшілерін өлімге кесуге Мильтиадтың кеңесі бойынша шешім қабылданды.

Марафон шайқасы

Мильтиадтың Марафон шайқасында парсыларды жеңіске жеткізген тактикасын ойлап тапқаны жиі айтылады. Мильтиад б.з.б. 490 жылы он генералдың (стратегои) бірі болып сайланды. Он генералдан басқа, Датис басшылығымен Марафонға қонған парсыларға шабуыл жасауды немесе Афинаға жақындап күресуді шешуге тиіс болған бір "соғыс билеушісі" (полемарх) Каллимах та болды, онда генералдар бес-беске тең бөлінген еді. Персиялықтармен күресте көп тәжірибесі бар Мильтиад, Афина қоршауға алынса, қаланың қирауына әкелетінін білгендіктен, парсыларға дереу шабуыл жасау қажет екенін қатаң түрде талап етті. Ол Каллимахты жылдам шабуылға қолдау білдіретін шешуші дауысын пайдалануға көндірді. Ол: "Құдайлар әділдік танытып, бізге көмектессе, біз бұл шайқаста жеңіске жете аламыз деп сенемін" деді. Мильтиад парсылардың кавалериясының қанаттарға шабуыл жасауынан қорқып, орталыққа қарағанда сол жерге көбірек хоплиттерді орналастыруды сұрады. Орталықтағы Леонтис тайпасын, Темистокл басқарып, Антиохия тайпасын Аристид басқарып, төрт қатарға орналастыруды, ал қалған тайпаларды қанаттарға сегіз қатарға орналастыруды бұйырды. Мильтиад сондай-ақ әскерлеріне парсы садақшыларының ұзын тіректегі шегініс сызығына, яғни "соққы алатын аймаққа" дейін жүруді, содан кейін парсы әскеріне тікелей шабуыл жасауды бұйырды. Мильтиад әскерін түні бойы Аттиканың батыс жағына жылдамдықпен жеткізіп, Марафон жазығынан екі жолды жауып, парсылардың ішкі аймаққа өтуіне кедергі жасады. Датис кеше жеңілген әскерлерді көріп, қашқан.

Парос экспедициясы

Келесі жылы (б.з.д. 489) Милтиад парсыларды қолдаған деген айыппен гректер қоныстанған жетпіс кемеден тұратын афиналық экспедицияға жетекшілік етті. Экспедиция сәтті аяқталмады. Оның нағыз мақсаты – бұрын олардың өзін құрметсіздікке ұшыратқаны үшін Паросқа шабуыл жасау еді. Флот парсылар бағындырған аралға шабуыл жасады, бірақ оны жаулап ала алмады. Наурыз барысында Милтиад ауыр жарақат алды және қауқары кетті. Афинаға оралғанда оның сәтсіздігіне наразылық туды, бұл оның саяси қарсыластарына оның беделін түсіруге мүмкіндік берді. Ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталып, өлім жазасына кесілді, бірақ жаза елу талант көлемінде айыппұлға ауыстырылды. Ол түрмеге қамалып, жарасынан пайда болған гангренадан қайтыс болды. Оның қарызын ұлы Кимон төледі.

Мүсін

Кейін Федия Мильтиадтың құрметіне Рамустағы құдайшаның ғибадатханасында Немезис мүсінін орнатты. Бұл құдайдың міндеті – тым көп жақсылық көргендерге кенеттен бақытсыздық әкелу болатын. Мүсін Датис ұсынған мәрмәрден жасалған, бұл мәрмәр парсылардың күтілген жеңісіне арналған ескерткіш үшін берілген еді.