Кіріспе

1929 жылғы Игбо әйелдер соғысы Нигерияның оңтүстік-шығысында 1929 жылғы Аба әйелдер көтерілісі (игбо: Огу Умунуваньи; ибибио: Эконг Ибан) – 1929 жылдың қараша айындағы колониялық Нигериядағы наразылық кезеңі. Наразылықтар Бэнде ауданы, Умуахия және Нигерияның оңтүстік-шығысының басқа да жерлерінен келген мыңдаған игбо әйелдері Олоко қаласына Уоррант-шефтерге қарсы наразылық білдіру үшін барғанда басталды. Олар осы шефтерді үкіметте әйелдердің рөлін шектеуде айыптады. Наразылыққа алты этникалық топтың (игбо, ибибио, андони, огони, ефик және ижау) әйелдері қатысты. Оны Оверри және Калабар провинцияларының ауыл әйелдері ұйымдастырып, басқарды. Наразылықтардың негізгі тәсілі – әйелдердің «отырып алуы» болды. Оқиғалар барысында көптеген Уоррант-шефтер отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал 16 жергілікті сотқа шабуыл жасалды, олардың көпшілігі қиратылды. Бұл Батыс Африкадағы әйелдердің алғашқы ірі көтерілісі болды. 1930 жылы отаршылдық үкімет Уоррант-шефтер жүйесін жойды және әйелдерді жергілікті сот жүйесіне тағайындады. Бұл реформалар африкалық әйелдер тарапынан дамытылды және африкалық ұлтшылдықтың қалыптасуына негіз болды.

Нигериядағы әйелдер ұйымының тарихы

Нигерияда көтеріліске дейін әйелдердің ұжымдық әрекеттерінің ұзақ тарихы болған. 1910 жылдары Агбаджадағы әйелдер жүкті әйелдерді жасырын түрде өлтіріп жатыр деген күдікке наразылық білдіріп, бір ай бойы үйде отырды. Олардың ұжымдық қатыспауы ауыл ақсақалдарын олардың алаңдаушылықтарын шешуге итермеледі. Сонымен қатар, Игбо және Ибибио әйелдері көтеріліс кезінде ақпарат алмасып, ұйымдасу және үйлестіру үшін пайдаланған "әйелдер нарықтарының кең желісі" болды.

Оқиғалар мен себептері

Шын мәнінде, Аба әйелдер соғысының туындауы ұзақ дайындықтан өткен. Нигериядағы отаршылдық үкімділік нигериялық әйелдердің әртүрлі әлеуметтік жағдайына өзгеріс енгізді. Әйелдер дәстүрлі түрде жергілікті билікке қатысуға құқылы болған. Отаршылдық билік, бұл патриархалды және еркектерге басымдық беретін тәртіптің бүкіл колония бойынша моральдық норманы орнатады деп сенді. Отаршылдық үкімділік аясында әйелдердің патриархалды жүйеде саяси билігі болмағандықтан, олар өз наразылықтарын білдіру үшін бірлескен әрекеттерге жүгінді. 1929 жылдың 2 желтоқсанында он мыңнан астам әйел Олокода, Бендеде, әрекеттік аудандық офицердің ерлерді, әйелдерді және малды санауына қарсы наразылық көрсетті. Олокодағы оқиға келесі төрт апта ішінде 1929 жылғы Огу Умунуньи (Әйелдер соғысы) аясында Шығыс аймақтың көп бөлігіне тарады. Қараша мен желтоқсан аралығында Оверриден Калабарға дейінгі әйелдер фабрикаларды тонады, жергілікті сот ғимараттарын және мүліктерін, сондай-ақ жергілікті сот мүшелерінің мүлкін қиратты. 18 қараша күні таңертең Эмереува Нваньереуваның үйіне келді, оның күйеуі Ожим қаназдан кейін оған жақындады. Ол жесірге: «Қойларыңды, ешкілеріңді және адамдарыңды санап бер» деді. Нваньереува мұны «Сізде не бар, соған қарай салық аламыз» деп түсінді, сондықтан ол ашуланды. Ол: «Сіздің анаңыз есепке алынды ма?» деп сұрады, яғни «Игбо қоғамының дәстүрлі үлгісінде әйелдер салық төлемейді» дегенді білдірді. Екеуі ашуланып сөйлесіп, Эмереува Нваньеруваның тамағынан ұстады. Нваньерува оқиғаны басқа әйелдермен талқылау үшін қала алаңына барды, олар сол кезде әйелдерге салық салу мәселесін талқылап отырған. Нваньеруваның айтуынша, Олоко әйелдері салық салынады деп сеніп, Бенде ауданының басқа аймақтарынан, сондай-ақ Умуахия мен Нгвадан басқа әйелдерді шақырды (пальма майы ағаштарының жапырақтарын жіберіп). Олар 10 мыңға жуық әйелді жинап, Уоррант-Шиф Окугоның кеңсесі алдында наразылық акциясын ұйымдастырып, оның отставкаға кетуін және сотқа шақыруын талап етті.

Олоко триосы

Оллокодағы наразылықтың көшбасшылары Оллоко үштігі деп белгілі: Иконния, Нваннедия және Нвуго. Үшеуі де өзінің көндіру шеберлігімен, зиялылығымен және ынтасымен танымал болған. Наразылықтар шиеленіскен кезде, көбінесе осы үш адам жағдайды басып, зорлық-зомбылықтың алдын алған. Бірақ, екі әйел жолды кесіп, наразылық көрсету барысында қаза болғаннан кейін, үштік жағдайды басып тыныштандара алмады, қалаға полиция мен әскер жіберілді.

Нваньеруаның мұрасы

Әйелдер соғысына қосқан үлесі үшін Нваньерува ханым Нигериядағы әйелдердің әскери күресінің тарихын айтқанда еске түсетін есім болып табылады және осы күнгей дейін солай. Нваньереуа наразылық акцияларын зорлықсыз ұстауға маңызды рөл атқарды. Ол наразылықты жетекшілік еткен көптеген адамдарға қарағанда жасы үлкен еді. Оның кеңесімен әйелдер ән мен бимен наразылық білдіріп, Уаррант-шефтерге "қоныстанды", олар лауазымдық белгілерін тапсырып, отставкаға шыққанша осылай отырды. Көтеріліс кеңірек тарағанда, басқа топтар да осы үлгіні ұстанды, нәтижесінде әйелдердің наразылығы бейбіт жолмен өтті. Басқа топтар Нваньеруваға наразылықтардың нәтижелерін жаздырып алу үшін келді, ол Нваньеруваның пікірінше, "әйелдер әлемнің соңына дейін салық төлемейді [және] басшылар енді болмайды" дегенді білдірді. Олоко және басқа жерлердегі әйелдер Нваньерува ханымға салық төлеуден құтылуға көмектескені үшін ақшалай үлес қосты. Алайда, көптеген әйелдер көтеріліске қатысып, басшыларға шабуыл жасап, үйлерін қиратты, осыдан көтеріліс зорлықты деп танылды.

Мэри Окези ханым

Мэри Окези (1906-1999) өзінің Игбо тайпасынан батыс білімі алған алғашқы әйел болды және 1929 жылы әйелдер көтерілісі басталғанда Умуочам Абадағы Англикан Миссиялық мектебінде сабақ беріп жүрді. Ол көтеріліске қатыспағанымен, әйелдердің күресіне шын ниетпен қолдау көрсетті. Аба тергеу комиссиясына (Aba Commission of Inquiry) шағым түсірген жалғыз әйел ол болды (1930 жылы жіберілген). Бүгінде көтерілісті зерттеудегі маңызды бастау көзі – Аба тергеу комиссиясының есебі. Көтерілістен кейін Окези ханым Ынға әйелдер қауымдастығының (Ngwa Women's Association) негізін қалады және Нигериядағы әйелдер құқықтарын қолдау үшін өмірінің соңына дейін жұмыс істеді.

Наразылық білдіру құралдары/наразылық білдіру стратегиясы

Протесттердегі маңызды тактика "отыру" деп аталатын амал болды. Гловер сияқты ғалымдар әйелдерді құрметтемеген еркектер, қоғамдағы қалыпты жағдайды қалпына келтіруді қажет санаған адамдар тарапынан жек көруге ұшырау қаупін көтеріп, олардың үстіне отыру мүмкіндігіне тап болғанын атап өтті. "Ер адамның үстіне отыру" немесе "ер адамға қарсы соғыс ашу" – әйелдердің қоғамдағы әділетсіздікке қарсы қолданған негізгі қаруы болған ұзақ дәстүр. Грин (1964), Джудит Ван Аллен (1976) және Дүйсенбі Эффионг Ноа (1985) сияқты ғалымдар Аба әйелдері қолданған әдістердің арасында мыналар бар екенін көрсетті: күдік танытқан ер адамның үйін қоршау, оның ерлігін жерден-жерге теппеу, және ол бағалы деп санаған мүліктерін жою. Гранд-Бассам науқаны кезінде де ер адамның үстіне отыру тактикасы қолданылды, ол өз қызын тұтқындады, себебі ол оның RDA картасын іш киіміне тығып қойған. Содан кейін әйелдер сотқа басып кіріп, полиция тарапынан қорқытылғанда билеуге және киімдерін шешуге көшті – бұл қарсылықтың күшті түрі ретінде пайдаланылды. Көптеген африкалық және Сахель аймағындағы қоғамдарда әйелдердің жалаңаш болуы тыйым салынған нәрсе саналды, бұл әйелдердің заңбұзушылықты тоқтату үшін қаншалықты күшті екенін көрсетеді.

Нәтижелер

Әйелдер "жекелесудің дәстүрлі әдістерін" жергілікті отаршылдық әкімшілікке қарсы күреске айналдырып, оны күйретуге қабілетті құралға трансформациялады. Әйелдердің наразылық акциясы Африканың ешбір бөлігінде отаршылдық билікке бұрын-соңды көрінбеген масштабта өтті. Көтеріліс алты мың шаршы мильге жуық аумақты қамтыды, онда Оверри және Калабар провинцияларының барлығы орналасқан, бұл жерде шамамен екі миллион адам тұрады. 1929 жылдың желтоқсанының соңына дейін, отаршыл әскерлері тәртіпті қалпына келтіргенге дейін, он жергілікті сот қиратылды, бірнешеуі зақымдалды, жергілікті соттардың қызметкерлерінің үйлеріне шабуыл жасалды, ал Имо өзеніндегі, Аба, Мбауси және Аматадағы еуропалық фабрикалар тоналды. Әйелдер түрмелерге шабуыл жасап, тұтқындарды босатып жіберді. Бірақ отаршылдық биліктің жауабы да шешуші болды. Тәртіп орнатылған кезде колониялық әскерлер 55-ке жуық әйелді өлтірді. Соңғы сарбаздар 1929 жылдың 27 желтоқсанында Оверриден кетіп, Абак дивизиясының соңғы қарауылдары 1930 жылдың 9 қаңтарында қайта шақыртылды. 1930 жылдың 10 қаңтарына қарай көтеріліс сәтті басылды деп есептелді. 1929 жылдың желтоқсанының соңы мен 1930 жылдың қаңтарының басында отыздан астам ұжымдық жазалауға қатысты тергеулер жүргізілді. Нина Мбаның пікірінше, бұл оқиға әйелдердің белсенділігінің аяқталуын білдірді, себебі губернатор Дональд Кэмерон басқаратын жаңа әкімдік жергілікті әкімшіліктің құрылымын қайта қарау кезінде әйелдердің кейбір ұсыныстарын ескерді. Осылайша, Әйелдер соғысы Нигериядағы британдық отаршылдық әкімшілігінің тарихи шегі ретінде қарастырылады, оның кең ауқымды салдары болды. Әйелдер соғысы гендерлік идеологияның қалыптасуына да ықпал етті, элитаға үйленбеген әйелдерге әлеуметтік әрекеттерге қатысуға мүмкіндік берді. Нақтырақ айтқанда, әйелдердің қоғамдағы жағдайы жақсарды. Кейбір аймақтарда әйелдер Уоррант-Шифтердің орнын баса алды. Әйелдер жергілікті соттарда қызмет етуге тағайындалды. Әйелдер соғысынан кейін Нгваландта әйелдер қозғалысы өте күшті болды. 1930-шы, 40-шы және 50-ші жылдардағы көптеген оқиғалар Әйелдер соғысының ықпалымен болды, соның ішінде 1938 жылғы салыққа қарсы наразылықтар, 1940 жылдары Оверри мен Калабар провинцияларындағы мұнай зауыттарына қарсы наразылықтар және 1956 жылы Аба мен Онитшадағы салық көтерілісі. Екі рет аудандық полиция шақырылып, жергілікті әскери және жарымәскери күштері наразылық акцияларын таратуға бұйрық берді. Бұл оқиғаларда кем дегенде 50 әйел атылып, 50-ден астам адам жараланды. Әйелдер наразылық білдіргендерге, сондай-ақ наразылықты таратуға келген күштерге ешқандай зиян келтірген жоқ.

Атаудың сәйкессіздігі

Бұл оқиға көптеген түрлі атаулармен аталады, соның ішінде (бірақ олармен шектелмейді) 1929 жылғы Аба әйелдерінің бүліктері, Аба әйелдерінің соғысы және 1929 жылғы әйелдер нарығының көтерілісі. Оны көбінесе "1929 жылғы Аба әйелдерінің бүліктері" деп атайды, себебі британдық құжаттарда осылай тіркелген. Әйелдер өздерінің қауымдастықтарына тән дәстүрлі наразылық әдістерін қолданды, мысалы, ер адамның үстіне отыру және дәстүрлі ритуалдық киім кию. Қауымдағы ерлер бұл әдістер мен тактиканың мағынасын түсінгенмен, британдықтар сырттан келгендіктен түсінбеді. Сондықтан оқиға "гистериялық әйелдердің ақылға сыймас әрекеттері" сияқты көрінді, осылайша оқиғалар бүлік деп сипатталды. Ғалымдар бұл оқиғаны "Аба бүліктері" деп атау "феминистік күш-жігерді" саяси маңызынан айырып, оқиғаны отаршылдық көзқарас арқылы қарастырады деп санайды. Оқиғаны жергілікті әйелдер Игбо тілінде "Огу Умунунуайи" және Ибибио тілінде "Эконг Ибан" деп атады, екеуі де "әйелдер соғысы" деген мағынаны білдіреді. Сондықтан кейбір тарихшылар оқиғаны отаршылдық көзқарас шеңберінен шығарып, оған қатысқан әйелдерге баса назар аудару үшін "әйелдер соғысы" деп атауға ұмтылып жатыр.