Капитализмге қарсы пікірлер мен сын

Кіріспе

Капитализмнің экономикалық жүйесіне қарсы аргументтер капитализмді сынау

Капитализмді сынау – саяси экономиканы сынау болып табылады, ол капитализмнің экономикалық жүйесі мен оның салдарына наразылық білдіруді немесе қанағаттанбаушылықты қамтиды. Сын әдетте капитализмнің нақты аспектілерімен немесе нәтижелерімен келіспеуден бастап, капиталистік жүйенің қағидаларын толығымен қабылдамауға дейін жетеді. Капитализмді сынау әртүрлі саяси және философиялық көзқарастардан туындайды, оның ішінде анархистік, социалистік, марксистік, діни және ұлтшылдық көзқарастар бар. Кейбіреулер капитализмді тек революция арқылы жеңуге болатынына сенеді, ал басқалары саяси реформалар арқылы құрылымдық өзгерістердің бірте-бірте болатынын айтады. Кейбір сыншылар капитализмнің пайдалы тұстары бар екенін және оны мемлекеттік реттеу арқылы әлеуметтік бақылаудың кейбір нысандарымен теңестіруге ұмтылады (мысалы, әлеуметтік нарық қозғалысы). Капитализмді сынаушылар капитализмнің табиғаты бойынша қанаушылық, бөтендетуші, тұрақсыз, тұрақты емес екенін, үлкен экономикалық теңсіздік тудыратынын, адамдарды тауарға айналдыратынын, демократияға қарсы келетінін, адам құқықтары мен ұлттық егемендіктің құлдырауына әкелетінін, империалистік экспансия мен соғысты ынталандыратынын және халықтың көпшілігінің есебінен шағын топқа пайда әкелетінін айыптайды.

Тарих

Капитализмді ерте сынға алған Фредерик Энгельс сияқты сарапшылар, Еуропадағы қарқынды индустрияландыру нәтижесінде әділетсіз саналатын жұмыс жағдайлары тудырды, олардың ішінде 14 сағаттық жұмыс күні, балалар еңбегі және қаңғыбасты елді мекендер болды. Кейбір қазіргі заманғы экономистердің пікірінше, 1840 жылға дейін орташа тұрмыс деңгейі жақсармаған, немесе өте ұзаққа созылған баяу жақсаруды ғана көрген.

Анархизм

Француздық анархист Пьер Жозеф Прудон капиталистік, банк және жер иелеріне артықшылық беретін үкіметтік жеңілдіктерге, сондай-ақ мүлікті жинақтауға немесе иеленуге (және осыған әкелетін кез келген мәжбүрлеуге) қарсы болды, ол бәсекелестіктің дамуын тежейді және байлықты аздаған адамдардың қолында сақтайды деп сенді. Испандық индивидуалист анархист Мигель Хименес Игуалада: «Капитализм – үкіметтің салдары; үкімет жойылса, капитализм биіктен құлайды». Біз капитализм деп атап жүрген нәрсе – мемлекеттің өнімі, онда пайда табу ғана маңызды, жақсы немесе жаман жолмен қол жеткізілгені маңызды емес. Сондықтан капитализмге қарсы күрес бекергі еңбек, себебі ол мемлекеттік капитализм немесе кәсіпкерлік капитализм болсын, үкімет бар болғанша, капиталды пайдалану жалғасады. Бірақ күрес, саналы күрес – мемлекетке қарсы». Анархизмде жалақылық құлдыққа сын айтылды, ол жартылай ерікті құлдық ретінде қарастырылады, онда адамның күнкөрісі жалақыға байланысты, әсіресе бұл тәуелділік толық және бірден болғанда. Бұл термин теріс мағынада қолданылады, құлдық пен жалақылы еңбек арасындағы ұқсастықты көрсетуге арналған, адамды иелену мен жалға алу арасындағы ортақтыққа назар аударады. «Жалақылық құлдық» термині экономикалық қанаушылықты және әлеуметтік жіктелуді сынға алу үшін қолданылған, алғашқысы еңбек пен капитал арасындағы тең емес сауда-саттық күші ретінде қарастырылады (әсіресе жұмысшыларға салыстырмалы түрде төмен жалақы төленгенде, мысалы, sweatshop-тарда) және соңғысы – жұмысшылардың өзін-өзі басқарудың, жұмыс таңдаудың және экономикада демалысқа мүмкіндік болмауы ретінде көрінеді. Либертариандық социалистер еркіндік бағалы болса, онда қоғам жеке адамдардың экономикалық мәселелерді саяси мәселелермен бірге шешуге құқығы бар жүйеге ұмтылуы керек деп санайды. Либертариандық социалистер негізсіз билікті тікелей демократиямен, ерікті федерациямен және өмірдің барлық салаларында, соның ішінде физикалық қауымдастықтар мен экономикалық кәсіпорындарда халықтық автономиямен алмастыруға тырысады. Өнеркәсіптік революция басталғанда, Прудон мен Маркс сияқты ойшылдар жалақылы еңбек пен құлдық арасындағы салыстыруды белсенді жеке пайдалануға арналмаған қоғамдық меншікті сынға алу контекстінде дамытты. Америкалық анархист Эмма Голдман капитализмнің экономикалық жүйесі адам бостандығына қайшы келеді деп сенді. Ол «Анархизм және басқа эсселерде» былай деп жазды: «Мүлік танитын жалғыз талап – оның тоймас байлыққа деген құштарлығы, себебі байлық – билік; бағындыру, қирату, пайдалану, құлдыққа салу, ашуландыру, төмендету билігі». Ол сондай-ақ капитализм жұмысшыларды адамгершіліксіз етеді, «өндірушіні машинаның қарапайым бөлшегіне айналдырып, болат пен темірден жасалған қожайынына қарағанда ерік-жігері мен шешімі аз» дейді. Ноам Хомскийдің пікірінше, құлдық пен өзін-өзі жалға беру немесе «жалақылық құлдық» арасында моральдық айырмашылық шамалы. Ол бұл жеке басының адалдығына жасалған шабуыл, жеке бостандықтың негізін құлатады деп санайды. Оның ойынша, жұмысшылар өздерінің жұмыс орнын иеленуі және басқаруы керек. Көптеген либертариандық социалистер ірі ауқымды ерікті бірлестіктер өнеркәсіптік өндірісті басқаруы керек, ал жұмысшылар өз еңбектерінің жеке өнімдеріне құқықтарды сақтайды деп санайды. Олар «жеке меншік» және «иелену» ұғымдарының арасындағы айырмашылықты түсінеді. «Жеке меншік» жеке тұлғаға затты пайдалану-пайдаланбауына және оның өндірістік қабілетіне қарамастан, толық бақылауға мүмкіндік береді, ал «иелену» пайдаланылмаған заттарға ешқандай құқық бермейді. Анархист Бенджамин Таккердің капитализм кезінде пайда болған «үлкен төрттік» монополиясына (жер, ақша, тарифтер және патенттер) қоса, неомуталистік экономист Кевин Карсон мемлекет көлік және байланыс субсидиялары түрінде ұйымдық орталықтандыруға субсидия беру арқылы байларға байлықты аударып отыр деп санайды. Оның пікірінше, Таккер бұл мәселені назардан тыс қалдырды, себебі Таккер жеке нарықтық мәмілелерге назар аударды, ал Карсон ұйымдық мәселелерге де назар аударды. «Мұқтаждық саясатының саяси экономикасы» зерттеулерінің теориялық бөлімдері маргиналистік сынды еңбек құнының теориясына енгізуге жасалған әрекет ретінде ұсынылады. Карсон сондай-ақ зияткерлік меншік мәселесін қатты сынға алды. Оның соңғы еңбектерінің басты бағыты – орталықтандырылмаған өндіріс және бейресми және тұрмыстық экономика. Карсон: «Капитализм, орта ғасырлық қоғамның ескі таптық қоғамынан тікелей туындаған жаңа таптық қоғам ретінде, жерді феодалдық жаулап алу сияқты үлкен қарақшылыққа негізделген. Ол мемлекеттің оның артықшылықтар жүйесін қорғауға жасаған үздіксіз араласуы арқылы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, оның өмір сүруі осылайсыз көзге көрінбейді». Карсон «вульгарлық либертариандық» деген жеңілтеуші термин ойлап тапты, бұл термин корпоративтік капитализмді және экономикалық теңсіздікті қорғау үшін еркін нарық риторикасын қолдануды сипаттайды. Карсонның сөзіне қарағанда, бұл термин «вульгарлық саяси экономия» фразасынан алынған, Карл Маркс бұл экономикалық тәртіпті «қарама-қайшылықтарды жоюға тырысатын және экономикалық өмірдегі қарама-қайшылықтарды жоюға тырысатын» деп сипаттаған.

French anarchist Pierre Joseph Proudhon opposed government privilege that protects capitalist, banking and land interests and the accumulation or acquisition of property (and any form of coercion that led to it) which he believed hampers competition and keeps wealth in the hands of the few. The Spanish individualist anarchist Miguel Giménez Igualada sees "capitalism is an effect of government; the disappearance of government means capitalism falls from its pedestal vertiginously That which we call capitalism is not something else but a product of the State, within which the only thing that is being pushed forward is profit, good or badly acquired. And so to fight against capitalism is a pointless task, since be it State capitalism or Enterprise capitalism, as long as Government exists, exploiting capital will exist. The fight, but of consciousness, is against the State". Within anarchism, there emerged a critique of wage slavery which refers to a situation perceived as quasi voluntary slavery, where a person's livelihood depends on wages, especially when the dependence is total and immediate. It is a negatively connoted term used to draw an analogy between slavery and wage labor by focusing on similarities between owning and renting a person. The term "wage slavery" has been used to criticize economic exploitation and social stratification, with the former seen primarily as unequal bargaining power between labor and capital (particularly when workers are paid comparatively low wages, e. g. in sweatshops) and the latter as a lack of workers' self management, fulfilling job choices and leisure in an economy. Libertarian socialists believe if freedom is valued, then society must work towards a system in which individuals have the power to decide economic issues along with political issues. Libertarian socialists seek to replace unjustified authority with direct democracy, voluntary federation and popular autonomy in all aspects of life, including physical communities and economic enterprises. With the advent of the Industrial Revolution, thinkers such as Proudhon and Marx elaborated the comparison between wage labor and slavery in the context of a critique of societal property not intended for active personal use, American anarchist Emma Goldman believed that the economic system of capitalism was incompatible with human liberty. "The only demand that property recognizes", she wrote in Anarchism and Other Essays, "is its own gluttonous appetite for greater wealth, because wealth means power; the power to subdue, to crush, to exploit, the power to enslave, to outrage, to degrade". She also argued that capitalism dehumanized workers, "turning the producer into a mere particle of a machine, with less will and decision than his master of steel and iron". Noam Chomsky contends that there is little moral difference between chattel slavery and renting one's self to an owner or "wage slavery". He feels that it is an attack on personal integrity that undermines individual freedom. He holds that workers should own and control their workplace. Many libertarian socialists argue that large scale voluntary associations should manage industrial manufacture while workers retain rights to the individual products of their labor. As such, they see a distinction between the concepts of "private property" and "personal possession". Whereas "private property" grants an individual exclusive control over a thing whether it is in use or not and regardless of its productive capacity, "possession" grants no rights to things that are not in use. In addition to anarchist Benjamin Tucker's "big four" monopolies (land, money, tariffs and patents) that have emerged under capitalism, neo mutualist economist Kevin Carson argues that the state has also transferred wealth to the wealthy by subsidizing organizational centralization in the form of transportation and communication subsidies. He believes that Tucker overlooked this issue due to Tucker's focus on individual market transactions, whereas Carson also focuses on organizational issues. The theoretical sections of Studies in Mutualist Political Economy are presented as an attempt to integrate marginalist critiques into the labor theory of value. Carson has also been highly critical of intellectual property. The primary focus of his most recent work has been decentralized manufacturing and the informal and household economies. Carson holds that "[c]apitalism, arising as a new class society directly from the old class society of the Middle Ages, was founded on an act of robbery as massive as the earlier feudal conquest of the land. It has been sustained to the present by continual state intervention to protect its system of privilege without which its survival is unimaginable". Carson coined the pejorative term "vulgar libertarianism", a phrase that describes the use of a free market rhetoric in defense of corporate capitalism and economic inequality. According to Carson, the term is derived from the phrase "vulgar political economy", which Karl Marx described as an economic order that "deliberately becomes increasingly apologetic and makes strenuous attempts to talk out of existence the ideas which contain the contradictions [existing in economic life]".

Фашизм

Фашистер халықаралық социализмге де, еркін нарықтық капитализмге де қарсы болды, олардың көзқарастары үшінші позицияны білдіреді деп, еркін нарық капитализмі де, коммунизм де емес, шынайы экономикалық балама ұсынатындарын мәлімдеді. Олар корпоратизмді және сыныптардың ынтымақтастығын жақтады, теңсіздік пен әлеуметтік иерархияның болуы пайдалы деп есептеді (социалистердің пікірлеріне қайшы), сонымен қатар мемлекеттің сыныптар арасындағы қарым-қатынасты реттеуде маңызды рөл атқаратынын айтты (экономикалық либералдардың көзқарастарына қайшы).

Либерализм

Ағарту дәуірінде либерализмді қолдаушылардың кейбіреуі еңбекақыға негізделген құлдыққа қарсы шықты.

Марксизм

Карл Маркс капитализмді тарихи ерекше өндіріс тәсілі деп қарастырды (өндірістік меншіктің иелену және басқару тәсілі, өндіріс процесімен байланысына негізделген жеке адамдар арасындағы тиісті әлеуметтік қатынастармен біріктірілген). Маркс бойынша "капиталистік дәуір" 16 ғасырдағы саудагерлер мен шағын қалалық шеберханалардан бастау алады. Маркс жалдамалы еңбектің капиталистік өнеркәсіпке дейін ғасырлар бойы кішігірім масштабта өмір сүргенін білген. Маркс үшін дамудың капиталистік кезеңі немесе "буржуазиялық қоғам" бүгінгі күнге дейін әлеуметтік ұйымның ең озық түрін білдірді, бірақ ол сонымен қатар жұмысшы таптар бүкіл әлем бойынша адамзат қоғамының социалистік немесе коммунистік трансформациясында билікке келеді деп ойлады – аристократиялық, содан кейін капиталистік және соңында жұмысшы табының билігінің тізбесінің аяқталуымен. Адам Смиттің ізімен Маркс тауарлардың пайдалану құнын олардың нарықтағы айырбас құнынан ажыратты. Маркс бойынша, капитал бастапқы сатып алулар сомасынан жоғары айырбас құны бар жаңа тауарлар жасау мақсатында тауарлар сатып алумен құрылады. Маркс үшін еңбек күшін пайдалану капитализмде тауарға айналды және еңбек күшінің айырбас құны, ол жалақыда көрініс тапқандай, капиталист үшін өндіретін құннан аз. Оның пікірінше, құндылықтардың осы айырмашылығы капиталистер жинақтап алатын артық құнға айналады. Маркс өзінің "Капитал" кітабында капиталистік өндіріс тәсілі капитал иелерінің жұмысшылардан осы артық өнімді қалай алуымен ерекшеленеді деп айтады. Бұрынғы барлық таптық қоғамдар артық еңбекті өндірген, бірақ капитализм жаңа болды – оны өндірілген тауарлардың айырбас құны арқылы жасау арқылы. Ол капиталистік қоғамның негізгі талабы халықтың көп бөлігі өздерін тәуелсіз болуға мүмкіндік беретін өзін-өзі қамтамасыз ету көздеріне ие болмауы керек және оның орнына еңбекақыға жұмыс күшін сатуға мәжбүр болады деп айтады. Капитализмді сынға алумен қатар, Маркс жұмысшы сыныбы, оның капитализмдегі өндірістік құралдармен және сандық басымдықпен байланысы болғандықтан, социалистік революцияның қозғаушы күші болады деген сенімде болды. Владимир Ленин "Империализм, капитализмнің ең жоғары сатысы" (1916) еңбегінде марксистік теорияны одан әрі дамытып, капитализмнің міндетті түрде монополиялық капитализмге және жаңа нарықтар мен ресурстарды табу үшін капитал экспортына әкелетінін, оны "империализм" деп атағанын мәлімдеді – капитализмнің соңғы және ең жоғары сатысы. Кейбір 20 ғасырдың марксистік экономистері капитализмді капиталистік сыныптық процестер үстем болатын, бірақ ерекшеленбейтін әлеуметтік құрылым деп санайды. Бұл ойшылдарға капиталистік сыныптық процестер – бұл тек қана капитал ретінде пайдаланылатын артық еңбектің артық құн түрін алатын процестер; жұмыс күшін пайдаланудың басқа үрдістері капиталистік процестер басым болатын қазіргі қоғамда бір мезгілде бар. Алайда, басқа марксистік ойшылдар, егер капитализм - бұл халықтың абсолютті көпшілігі капиталистік емес экономикалық қызметпен айналысқан кездегідей, бұл артықшылық капиталистік қызметпен өндірілмесе де, егер капитализм - артықшылықты шығаратын тәсіл болса, онда әлеуметтік құрылымды тұтастай алғанда капиталистік деп санауға болады деп айтады. Дэвид Харви "Капиталдың шектері" (1982) еңбегінде дағдарыс қалыптасуы мен шешілуінің кеңістіктігімен бірігіп, шамадан тыс, "кеңістікте тыныштанбайтын" капитализмді сипаттайды. Харви Маркстың дағдарыс теориясын капитализмде "жөндеулер" болуы керек деген пікіріне көмектесу үшін қолданды, бірақ біз қандай түзетулер жүзеге асырылатынын, не қандай нысанда болатынын алдын ала анықтай алмаймыз. Капиталды жинақтаудың қысқаруы және капиталистік өндіріс тәсілдері мен ақша ағынының халықаралық қозғалысы туралы еңбектері ықпалды болды. Харвидің пікірінше, капитализм тұрақсыз және географиялық жағынан теңсіз дамуға жағдай жасайды. Ульрих Бек сияқты әлеуметтанушылар тәуекел қоғамын жаһандалған экономикада алмасатын тауар ретінде қарастыратын жаңа мәдени құндылық ретінде қарастырды. Бұл теория апаттар мен капиталистік экономиканың бір-бірімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Апат экономикалық бағдарламаларды енгізуге мүмкіндік береді, әйтпесе олар бас тартылады, сонымен қатар өндірістегі сыныптық құрылымды орталықсыздандыруға мүмкіндік береді.

Karl Marx considered capitalism to be a historically specific mode of production (the way in which the productive property is owned and controlled, combined with the corresponding social relations between individuals based on their connection with the process of production). The "capitalistic era" according to Marx dates from 16th century merchants and small urban workshops. Marx knew that wage labour existed on a modest scale for centuries before capitalist industry. For Marx, the capitalist stage of development or "bourgeois society" represented the most advanced form of social organization to date, but he also thought that the working classes would come to power in a worldwide socialist or communist transformation of human society as the end of the series of first aristocratic, then capitalist and finally working class rule was reached. Following Adam Smith, Marx distinguished the use value of commodities from their exchange value in the market. According to Marx, capital is created with the purchase of commodities for the purpose of creating new commodities with an exchange value higher than the sum of the original purchases. For Marx, the use of labor power had itself become a commodity under capitalism and the exchange value of labor power, as reflected in the wage, is less than the value it produces for the capitalist. This difference in values, he argues, constitutes surplus value, which the capitalists extract and accumulate. In his book Capital, Marx argues that the capitalist mode of production is distinguished by how the owners of capital extract this surplus from workers—all prior class societies had extracted surplus labor, but capitalism was new in doing so via the sale value of produced commodities. He argues that a core requirement of a capitalist society is that a large portion of the population must not possess sources of self sustenance that would allow them to be independent and are instead forced to sell their labor for a wage. In conjunction with his criticism of capitalism was Marx's belief that the working class, due to its relationship to the means of production and numerical superiority under capitalism, would be the driving force behind the socialist revolution. In Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (1916), Vladimir Lenin further developed Marxist theory and argued that capitalism necessarily led to monopoly capitalism and the export of capital—which he also called "imperialism"—to find new markets and resources, representing the last and highest stage of capitalism. Some 20th century Marxian economists consider capitalism to be a social formation where capitalist class processes dominate, but are not exclusive. To these thinkers, capitalist class processes are simply those in which surplus labor takes the form of surplus value, usable as capital; other tendencies for utilization of labor nonetheless exist simultaneously in existing societies where capitalist processes predominate. However, other late Marxian thinkers argue that a social formation as a whole may be classed as capitalist if capitalism is the mode by which a surplus is extracted, even if this surplus is not produced by capitalist activity as when an absolute majority of the population is engaged in non capitalist economic activity. In Limits to Capital (1982), David Harvey outlines an overdetermined, "spatially restless" capitalism coupled with the spatiality of crisis formation and resolution. Harvey used Marx's theory of crisis to aid his argument that capitalism must have its "fixes", but that we cannot predetermine what fixes will be implemented, nor in what form they will be. His work on contractions of capital accumulation and international movements of capitalist modes of production and money flows has been influential. According to Harvey, capitalism creates the conditions for volatile and geographically uneven development. Sociologists such as Ulrich Beck envisioned the society of risk as a new cultural value which saw risk as a commodity to be exchanged in globalized economies. This theory suggested that disasters and capitalist economy were inevitably entwined. Disasters allow the introduction of economic programs which otherwise would be rejected as well as decentralizing the class structure in production.

Дін

Көптеген ұйымдасқан діндер капитализмнің белгілі бір элементтерін сынға алды немесе оған қарсы шықты. Дәстүрлі яһуди діні, христиан діні және ислам ақшаны пайызбен несиелеуді тыйым салады, бірақ банктік қызметтің баламалы әдістері жасалды. Кейбір христиандар капитализмді материалистік аспектілері үшін және барлық адамдардың әл-ауқатын ескере алмайтындығы үшін сынға алды. Исаның көптеген параболалары экономикалық мәселелерге қатысты: егіншілік, мал өсіру, қарызға бату, ауыр еңбек ету, тойлардан және байлардың үйлерінен шеттетілу, сондай-ақ байлық пен билікті бөлу мәселелері қамтылған. Католик ғалымдары мен дін қызметкерлері кедейлерді құқығынан айыруы үшін капитализмді жиі сынға алып, көбінесе дистрибьютизмді балама ретінде насихаттайды. Католик папасы Франциск өзінің 84 беттік Evangelii gaudium апостолдық насихатында шексіз капитализмді "жаңа тирандық" деп сипаттап, әлемдік көшбасшыларды кедейлік пен теңсіздіктің өсуіне қарсы күресуге шақырды: Кейбір адамдар экономикалық өсімді еркін нарықпен ынталандыратын, оның нәтижесінде әлемде үлкен әділдік пен теңдік орнатылады деген теорияны әлі де қорғайды. Бұл пікір фактілермен расталмаған, ол экономикалық билікті қолданушылардың ізгі ниетіне және қалыптасқан экономикалық жүйенің қасиеттілігіне деген түбірімен сенімді білдіреді. Ал, шеттетілгендер әлі де күтіп отыр. Католик шіркеуі өсімқорлықты тыйым салады. Папалық энцикликалар Rerum Novarum және Quadragesimo Anno-да белгіленгендей, католик әлеуметтік ілімі шектеусіз капитализмді қолдамайды, себебі ол, біріншіден, либерализмнің бір бөлігі саналады, екіншіден, оның мәні әлеуметтік әділдікке қайшы келеді. 2013 жылы папа Франциск еркін нарыққа қосымша шектеулер қажет екенін айтты, өйткені жаһандық қаржы жүйесінің "диктатурасы" және "ақшаға табыну" адамдарды бақытсыз етуде. Laudato si' энцикликасында папа Франциск капитализмнің климаттың өзгеруіне ықпал ету рөлін айыптады. Ислам капиталистік қаржының жұмыс істеу тәсілі – пайызбен (риба) ақша беруді тыйым салады.

Many organized religions have criticized or opposed specific elements of capitalism. Traditional Judaism, Christianity, and Islam forbid lending money at interest, although alternative methods of banking have been developed. Some Christians have criticized capitalism for its materialist aspects and its inability to account for the wellbeing of all people. Many of Jesus' parables deal with economic concerns: farming, shepherding, being in debt, doing hard labor, being excluded from banquets and the houses of the rich and have implications for wealth and power distribution. Catholic scholars and clergy have often criticized capitalism because of its disenfranchisement of the poor, often promoting distributism as an alternative. In his 84 page apostolic exhortation Evangelii gaudium, Catholic Pope Francis described unfettered capitalism as "a new tyranny" and called on world leaders to fight rising poverty and inequality, stating:
Some people continue to defend trickle down theories which assume that economic growth, encouraged by a free market, will inevitably succeed in bringing about greater justice and inclusiveness in the world. This opinion, which has never been confirmed by the facts, expresses a crude and naive trust in the goodness of those wielding economic power and in the sacralized workings of the prevailing economic system. Meanwhile, the excluded are still waiting. The Catholic Church forbids usury. As established by papal encyclicals Rerum Novarum and Quadragesimo Anno, Catholic social teaching does not support unrestricted capitalism, primarily because it is considered part of liberalism and secondly by its nature, which goes against social justice. In 2013, Pope Francis said that more restrictions on the free market were required because the "dictatorship" of the global financial system and the "cult of money" were making people miserable. In his encyclical Laudato si', Pope Francis denounced the role of capitalism in furthering climate change. Islam forbids lending money at interest (riba), the mode of operation of capitalist finance.

Социализм

Социалистер капиталдың жинақталуы сыртқы факторлар арқылы залал тудырады, бұл қымбат түзету шараларын қажет етеді деп санайды. Олар бұл процестің тек пайда табу үшін өнімдерге сұраныс тудыруға бағытталған (мысалы, жарнаманың күшті ықпалы) қана емес, сонымен қатар экономикалық сұранысты қанағаттандырудың орнына оны жасауға мүмкіндік беретін зиянды өнеркәсіптер мен тәжірибелерді тудыратынын атап көрсетеді. Социалистер капитализмнің тұтыну үшін емес, бағасы өскен кезде (спекуляция) қайта сату үшін тауарларды сатып алу сияқты иррационалды әрекеттерге негізделгенін айтады. Сондықтан социалистердің жиі айтатын маңызды сын-пікірлері – ақша табу немесе капиталды жинақтау сұранысты қанағаттандыруға (пайдалы құндылықтарды өндіруге) сәйкес келмейді. Капитализмде экономикалық қызметтің басты шарты – өндіріске қайта инвестициялау үшін капиталды жинақтау. Бұл пайдалы емес жаңа өнеркәсіптердің дамуына ықпал етеді, олар пайдалы құндылықтарды өндірмейді және тек жинақтау процесін жалғастыру үшін ғана жұмыс істейді. Пайдалы емес өнеркәсіптердің мысалы – экономикалық көпіршіктердің қалыптасуына ықпал ететін қаржы секторы. Социалистер жеке меншік қатынастарын экономикадағы өндіріс күштерінің әлеуетін шектейтін фактор деп санайды. Социалистердің пікірінше, жеке меншік орталықтандырылған, әлеуметтік институттарға шоғырланғанда ескіреді, кіріс жеке меншікке негізделген (бірақ кооперативтік еңбек пен кірістерді бөлудегі ішкі жоспарлауға негізделген), капиталистің рөлі артық болғанға дейін. Капиталды жинақтау қажеттігі болмағандықтан және меншік иелері болмағандықтан, өндіріс құралдарының жеке меншігі экономикалық ұйымның ескірген түрі ретінде қарастырылады, оны осы әлеуметтендірілген активтердің қоғамдық немесе ортақ меншігіне негізделген жеке тұлғалардың еркін бірлестігімен алмастыру керек. Жеке меншік жоспарлауға шектеулер қояды, үйлесімсіз экономикалық шешімдерге, бизнес айналымдарына, жұмыссыздыққа және артық өндіріс дағдарысы кезінде материалдық ресурстардың зор ысырапшылдығына әкеледі. Табыс үлестіріліміндегі үлкен теңсіздіктер әлеуметтік тұрақсыздыққа алып келеді және қайта бөлу салықтары түрінде қымбат түзету шараларын қажет етеді. Бұл үлкен әкімшілік шығындарға әкеледі, сонымен қатар жұмыс істеуге ынтаны әлсіретеді, адалдыққа нұқсан келтіреді және салықтан қашу ықтималдығын арттырады (түзету шаралары), сонымен бірге нарықтық экономиканың жалпы тиімділігін төмендетеді. Бұл түзету саясаты нарықтың ынталандыру жүйесін шектейді, мысалы, ең төменгі жалақы, жұмыссыздыққа байланысты төлемдер, пайдаға салық салу және еңбек резервінің армиясын азайту арқылы капиталистердің өндірісті ұлғайтуға инвестиция салуға ынтасын азайтады. Негізінде, әлеуметтік әл-ауқат саясаты капитализмнің ынталандыру жүйесін құлдыратады және ұзақ мерзімді перспективада тұрақсыз болып табылады. Марксистер бұл кемшіліктерді жоюдың жалғыз жолы – социалистік өндіріс тәсілін құру деп санайды. Социалистер, әсіресе марксистік социалистер, жұмысшы табы мен капитал арасындағы мүдделер қақтығысы қол жетімді адам ресурстарын тиімді пайдалануға кедергі келтіреді және мемлекет экономикаға араласуға тырысатын қарама-қайшы мүдделер топтарына (еңбек және бизнес) әкеледі деп санайды. Ертедегі социалистер (утопиялық социалистер және Рикардолық социалистер) капитализмді қоғамның шағын сегментінде билік пен байлықты шоғырландыру үшін сынға алды, олар қол жетімді технология мен ресурстарды халықтың мүддесі үшін толыққанды пайдаланбайды. Мен капитализмнің ауыр зардаптарын жоюдың жалғыз жолы социалистік экономиканы құру екеніне сенімдімін, бұл білім беру жүйесімен бірге жүруі керек, ол әлеуметтік мақсаттарға бағытталған болады. Мұндай экономикада өндіріс құралдары қоғамға тиесілі болады және жоспарлы түрде пайдаланылады. Ұйымдастырылған экономикада өндіріс қоғамның қажеттіліктеріне сәйкес келеді, жұмыс істейтін барлық адамдар арасында жұмыс бөлінеді және әрбір еркек, әйел және балаға өмір сүруге мүмкіндік беріледі. Адамның білім алуы оның өзінің туа біткен қабілеттерін дамытуға көмектеседі, сонымен қатар қазіргі қоғамда билік пен табыстылықты дәріптеудің орнына, басқа адамдарға жауапкершілік сезімін дамытуға тырысады.

Socialists argue that the accumulation of capital generates waste through externalities that require costly corrective regulatory measures. They also point out that this process generates wasteful industries and practices that exist only to generate sufficient demand for products to be sold at a profit (such as high pressure advertisement), thereby creating rather than satisfying economic demand. Socialists argue that capitalism consists of irrational activity, such as the purchasing of commodities only to sell at a later time when their price appreciates (known as speculation), rather than for consumption. Therefore, a crucial criticism often made by socialists is that making money, or accumulation of capital, does not correspond to the satisfaction of demand (the production of use values). The fundamental criterion for economic activity in capitalism is the accumulation of capital for reinvestment in production. This spurs the development of new, non productive industries that do not produce use value and only exist to keep the accumulation process afloat. An example of a non productive industry is the financial industry, which contributes to the formation of economic bubbles. Socialists view private property relations as limiting the potential of productive forces in the economy. According to socialists, private property becomes obsolete when it concentrates into centralized, socialized institutions based on private appropriation of revenue (but based on cooperative work and internal planning in allocation of inputs) until the role of the capitalist becomes redundant. With no need for capital accumulation and a class of owners, private property of the means of production is perceived as being an outdated form of economic organization that should be replaced by a free association of individuals based on public or common ownership of these socialized assets. Private ownership imposes constraints on planning, leading to uncoordinated economic decisions that result in business fluctuations, unemployment and a tremendous waste of material resources during crisis of overproduction. Excessive disparities in income distribution lead to social instability and require costly corrective measures in the form of redistributive taxation. This incurs heavy administrative costs while weakening the incentive to work, inviting dishonesty and increasing the likelihood of tax evasion (the corrective measures) while reducing the overall efficiency of the market economy. These corrective policies limit the market's incentive system by providing things such as minimum wages, unemployment insurance, taxing profits and reducing the reserve army of labor, resulting in reduced incentives for capitalists to invest in more production. In essence, social welfare policies cripple capitalism's incentive system and are thus unsustainable in the long run. Marxists argue that the establishment of a socialist mode of production is the only way to overcome these deficiencies. Socialists and specifically Marxian socialists, argue that the inherent conflict of interests between the working class and capital prevent optimal use of available human resources and leads to contradictory interest groups (labor and business) striving to influence the state to intervene in the economy at the expense of overall economic efficiency. Early socialists (utopian socialists and Ricardian socialists) criticized capitalism for concentrating power and wealth within a small segment of society who do not utilize available technology and resources to their maximum potential in the interests of the public. I am convinced there is only one way to eliminate (the) grave evils (of capitalism), namely through the establishment of a socialist economy, accompanied by an educational system which would be oriented toward social goals. In such an economy, the means of production are owned by society itself and are utilized in a planned fashion. A planned economy, which adjusts production to the needs of the community, would distribute the work to be done among all those able to work and would guarantee a livelihood to every man, woman, and child. The education of the individual, in addition to promoting his own innate abilities, would attempt to develop in him a sense of responsibility for his fellow men in place of the glorification of power and success in our present society.

Демократия және бостандық

Экономист Бранко Хорваттың айтуынша, "Қазіргі таңда капиталистік дамудың капиталдың, жұмыспен қамтудың және биліктің шоғырлануына әкелетіндігі жақсы белгілі. Бірақ оның экономикалық еркіндікті дерлік толығымен жоятыны көпке соншалықты мәлім емес". Сыншылар капитализмнің іс жүзінде демократия емес, плутократия екенін айтады, себебі капитализмде халықтың басым көпшілігінің саяси, демократиялық және экономикалық билігі жеткіліксіз. Олардың пікірінше, мұның себебі капитализмде өндіріс құралдары халықтың аз бөлігіне жеке меншік болып табылады, ал халықтың басым бөлігі экономиканы бақылау мүмкіндігіне ие емес. Сыншылар капитализм әлемдік халықтың салыстырмалы түрде аз бөлігінің қолында ақша мен мүліктің үлкен шоғырламасын құрады, бұл элита мен халықтың көпшілігі арасындағы байлық пен табыстың үлкен теңсіздігіне әкеледі. Капитализмнің плутократиялық екенін көрсететін дәлел ретінде жұмысшылардың есебінен капиталистерге пайда әкелетін саясаттарды қарастыруға болады, мысалы, жұмысшыларға салығын көтеру және капиталистерге салуды азайту, халықтың қалауына қарсы болса да зейнеткерлік жасын ұлғайту. "Корпоративтік капитализм" және "инвертті тоталитаризм" терминдері жоғарыда аталған белсенділер мен капитализмді сынға алатындар капиталистік нарық пен қоғамды сипаттау үшін қолданады. Бұл иерархиялық, бюрократиялық, ірі корпорациялардың үстемдігімен сипатталады, олар заң бойынша әлеуметтік әл-ауқатқа қарамастан пайда табуға міндетті. Корпоративтік капитализм корпорациялар мен ірі бизнес мүдделерінің мемлекеттік саясатқа, соның ішінде реттеуші органдардың саясатына және саяси науқандарға тигізетін билік пен ықпалы үшін сынға ұшырайды. Көптеген әлеуметтік ғалымдар корпорацияларды халықтың мүддесін қорғауға немқұрайлылық танытқаны үшін сынады; олардың пікірінше, ірі корпорациялардың болуы қоғамдағы барлық адамдар арасындағы тең билік қатынастарын ұстанатын демократия принциптерін бұзады. Саяси солшылдардың бір бөлігі ретінде корпоративтік билік пен ықпалға қарсы белсенділер табыстың айырмашылығын азайту және экономикалық теңдікті жақсарту үшін жұмыс істейді. Ірі көпұлтты корпорациялардың өсуі жоғарыда аталған ғалымдар, зиялылар мен белсенділердің арасында алаңдаушылық тудыратын мәселе болып табылады, олар ірі корпорацияны байлық пен табыстың тең бөлінуі, демократиялық саяси және әлеуметтік-экономикалық биліктің теңестірілуі және көптеген басқа да адам құқықтары мен қажеттіліктері сияқты негізгі адам құқықтары мен азаматтық құқықтарының терең, құрылымдық ыдырауына алып келетінін көреді. Олар өз пікірінше, ірі корпорациялар тұтынушылардың жалған қажеттіліктерін тудырады және, олардың пікірінше, ұзақ уақыт бойы егеменді ұлттық мемлекеттердің саясатына араласып, заңды лоббилеу және басқа да заңды, ықпалды түрлер арқылы бұрмалап келген. Олардың пікірінше, бұл сенімді растайтын дәлелдерге жарнаманың жасырын сипаты (мысалы, билбордтар, теледидар жарнамалары, жарнамалық бағдарламалар, спам, телемаркетинг, балаларға бағытталған жарнамалау және партизандық маркетинг), "демократиялық" сайлаулардағы жаппай ашық немесе жасырын корпоративтік саяси науқандарға қаржы жұмсау, корпоратократия, үкімет пен корпорациялар арасындағы айналым есігі, реттеуші органдардың ықпалына түсуі, "жетілмеуге тым үлкен" (сондай-ақ "түрмеге тым үлкен" деп те аталады), ірі салық төлеуші корпорацияларға мемлекеттік көмек көрсету, өте байлар үшін социализм/коммунизм және барлық басқалар үшін қатыгез, зұлым, Дарвиндік капитализм және олар корпоративтік сыбайлас жемқорлық туралы аяусыз жаһандық жаңалықтар туралы мәлімдейді (басқа мысалдар арасында Марта Стюарт және Энрон). Корпорацияларға қарсы белсенділер ірі корпорациялар тек ірі акционерлерге жауап береді, адам құқықтары, әлеуметтік әділдік, қоршаған ортаны қорғау және басқа да маңызды мәселелерге әлемдік халықтың төменгі 99%-ының назар аударуын қамтамасыз етпейді деген пікірді білдіреді. Америкалық саяси философ Джоди Дин қазіргі экономикалық және қаржылық апаттар капитализмнің өмірге қабілетті экономикалық жүйе екенін жойғанын айтады, "АҚШ үкіметі триллиондаған долларларды банктерге, ал Еуропалық орталық банктер ұлттық үкіметтерді алдап, әлеуметтік бағдарламаларды өздерін ұстап тұру үшін қысқартып жатқанда, демократия экономикалық әділдікке күш салады деген қиял жойылды" деп қосты. Куинн Слободианның айтуынша, капитализм демократияны "ұлт мемлекетінің аумағында тесіктер салу" арқылы, яғни салық оазистерінен бастап "төмен жалақылы өндіріс орындарына" дейін, "қарсы заңдармен және көбінесе демократиялық бақылаусыз" 5400-ге жуық арнайы экономикалық аймақтар құру арқылы бұзады. Дэвид Швейкарт: "Капиталистік қоғамдардағы қатардағы адамдар саяси көшбасшыларын таңдауға лайықты деп есептеледі, бірақ өздерінің басшыларын таңдауға лайықты емес. Қазіргі капитализм демократияны мақтайды, бірақ біздің демократиялық құқықтарымыздан оларды пайдалануға болатын жерде, яғни ересек өміріміздің белсенді және ес жиіп тұратын сағаттарын өткізетін жерде айырады". АҚШ-тың негізін қалаушыларының бірі Томас Джефферсон: "Біз ақша корпорацияларының аристократиясын туғаннан-ақ жоя аламыз деп үміттенемін, олар қазірдің өзінде үкіметімізге күш сынауға шақырып, еліміздің заңдарына мойын бұрмайды" деді. 1938 жылғы 29 сәуірде АҚШ Конгресіне жолдаған хатында Франклин Д. Рузвельт жеке биліктің өсуі фашизмге алып келуі мүмкін екенін ескертті, "демократияның бостандығы халық жеке билікті мемлекеттік демократиядан күшті болғанша өсуге төзбесе, қауіпсіз емес. Міне, фашизмнің мәні - жеке тұлғаның, топтың немесе кез келген басқа да бақылаушы жеке биліктің үкіметке ие болуы". 1935 жылғы Ішкі кірістер бюросының статистикасы мынадай мәліметтерді көрсетеді: "Корпоративтік активтерге иелік ету: Елдің барлық аймақтарынан есеп берген барлық корпорациялардың оннан бір пайызы олардың активтерінің 52 пайызына ие". Ал 1961 жылғы Ұлтқа арналған қоштасу сөздерінде АҚШ-тағы "үлкен әскери құрылым мен қару-жарақ өнеркәсібінің" үйлесіміне назар салып, "ұлттық бағдарламалар арасындағы және олардың ішінде тепе-теңдікті сақтау қажеттігін" - жеке және мемлекеттік экономика арасындағы тепе-теңдікті, күшті және күтілетін пайда арасындағы тепе-теңдікті атап өтті.

Economist Branko Horvat stated that "[I]t is now well known that capitalist development leads to the concentration of capital, employment and power. It is somewhat less known that it leads to the almost complete destruction of economic freedom". Critics argue that capitalism is in fact not a democracy, but a plutocracy, because in capitalism there is a lack of political, democratic and economic power for the vast majority of the population. They say that this is because in capitalism the means of production are owned privately by a minority of the population, with the vast majority of the population having no control of the economy. Critics argue that capitalism creates large concentrations of money and property in the hands of a relatively small minority of the global human population, leading to vast wealth and income inequalities between the elite and the majority of the population. Evidence for the fact that capitalism is plutocratic can be seen in policies that benefit capitalists at the expense of workers, such as policies where taxes are raised on workers and reduced for capitalists, and the retirement age being increased despite it being against the will of the people. "Corporate capitalism" and "inverted totalitarianism" are terms used by the aforementioned activists and critics of capitalism to describe a capitalist marketplace—and society—characterized by the dominance of hierarchical, bureaucratic, large corporations, which are legally required to pursue profit without concern for social welfare. Corporate capitalism has been criticized for the amount of power and influence corporations and large business interest groups have over government policy, including the policies of regulatory agencies and influencing political campaigns. Many social scientists have criticized corporations for failing to act in the interests of the people; they claim the existence of large corporations seems to circumvent the principles of democracy, which assumes equal power relations between all individuals in a society. As part of the political left, activists against corporate power and influence work towards a decreased income gap and improved economical equity. The rise of giant multinational corporations has been a topic of concern among the aforementioned scholars, intellectuals and activists, who see the large corporation as leading to deep, structural erosion of such basic human rights and civil rights as equitable wealth and income distribution, equitable democratic political and socio economic power representation and many other human rights and needs. They have pointed out that in their view large corporations create false needs in consumers and—they contend—have had a long history of interference in and distortion of the policies of sovereign nation states through high priced legal lobbying and other almost always legal, powerful forms of influence peddling. In their view, evidence supporting this belief includes invasive advertising (such as billboards, television ads, adware, spam, telemarketing, child targeted advertising and guerrilla marketing), massive open or secret corporate political campaign contributions in so called "democratic" elections, corporatocracy, the revolving door between government and corporations, regulatory capture, "too big to fail" (also known as "too big to jail"), massive taxpayer provided corporate bailouts, socialism/communism for the very rich and brutal, vicious, Darwinian capitalism for everyone else, and—they claim—seemingly endless global news stories about corporate corruption (Martha Stewart and Enron, among other examples). Anti corporate activists express the view that large corporations answer only to large shareholders, giving human rights issues, social justice issues, environmental issues and other issues of high significance to the bottom 99% of the global human population virtually no consideration. American political philosopher Jodi Dean says that contemporary economic and financial calamities have dispelled the notion that capitalism is a viable economic system, adding that "the fantasy that democracy exerts a force for economic justice has dissolved as the US government funnels trillions of dollars to banks and European central banks rig national governments and cut social programs to keep themselves afloat." According to Quinn Slobodian, one way capitalism undermines democracy is by "punching holes in the territory of the nation state" to create special economic zones, of which there are 5,400 around the globe, ranging from tax havens to "sites for low wage production . often ringed by barbed wire," that he describes as "zones of exception with different laws and often no democratic oversight." David Schweickart wrote: "Ordinary people [in capitalist societies] are deemed competent enough to select their political leaders but not their bosses. Contemporary capitalism celebrates democracy, yet denies us our democratic rights at precisely the point where they might be utilized most immediately and concretely: at the place where we spend most of the active and alert hours of our adult lives". Thomas Jefferson, one of the founders of the United States, said "I hope we shall crush in its birth the aristocracy of our moneyed corporations, which dare already to challenge our government to a trial of strength and bid defiance to the laws of our country". In an 29 April 1938 message to the U. S. Congress, Franklin D. Roosevelt warned that the growth of private power could lead to fascism, arguing that "the liberty of a democracy is not safe if the people tolerate the growth of private power to a point where it becomes stronger than their democratic state itself. That, in its essence, is fascism—ownership of government by an individual, by a group, or by any other controlling private power. Statistics of the Bureau of Internal Revenue reveal the following figures for 1935: "Ownership of corporate assets: Of all corporations reporting from every part of the Nation, one tenth of 1 percent of them owned 52 percent of the assets of all of them". and in his 1961 Farewell Address to the Nation brought attention to the "conjunction of an immense military establishment and a large arms industry" in the United States and stressed "the need to maintain balance in and among national programs—balance between the private and the public economy, balance between cost and hoped for advantage".

Жұмысшыларды пайдалану

Капитализмді сынға алушылар жүйені табиғи түрде қанаушылық деп санайды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, қанаушылық көбінесе пайда үшін еңбекті иемденумен байланысты және Карл Маркстың еңбек құнының теориясы нұсқасына негізделген. Құнның еңбек теориясын Дэвид Рикардо және Адам Смит сияқты классикалық экономистер қолдады, олар «тауардың құны оның өндірісі үшін қажетті еңбектің салыстырмалы мөлшеріне байланысты» деп сенді. «Капитал» кітабында Маркс тауарды капиталистік ұйымның негізгі бірлігі ретінде таныды. Маркс тауарлар арасындағы «жалпы атаушыны» сипаттады, атап айтқанда тауарлар еңбектің өнімі болып табылады және бір-бірімен айырбас құны (яғни баға) арқылы байланысты. Марксистер еңбек құнының еңбек теориясын қолдану арқылы еңбек пен айырбас құнының арасындағы байланысты көреді, өйткені тауарлар оларды өндіруге қажетті әлеуметтік қажетті еңбек уақытына байланысты айырбасады. Алайда, өндірістік ұйымның өндірістік күштерінің арқасында жұмысшылар жұмыс күні ішінде олардың өмір сүру құнына қарағанда (тамақ, баспана, киім және т.б.) көбірек айырбас құнын жасайды. Марксистер капиталистердің артық еңбекті (яғни артық құн) иеліктен шығара отырып, осы өмір сүру құнын төлеуге қабілетті екенін айтады. Сыншылар, егер пайдаланушы келісім берсе де, пайдалану орын алады деп айтады, өйткені пайдаланудың анықтамасы келісімнен тәуелсіз. Негізінде, жұмысшылар өздерінің еңбегін қанауға немесе аштыққа ұшырауға мәжбүр. Жұмыссыздықтың белгілі бір деңгейі заманауи экономикаларда тән болғандықтан, марксистер жалақылар еркін нарық жүйелерінде табиғи түрде төмендейді деп санайды. Сондықтан, егер жұмысшы жалақысын талап етсе де, капиталистер жұмысшы резервінен одан да үмітсіз біреуді таба алады. Аудандану әрекеті (немесе қауіп) тарихи түрде капиталистерден еңбекті ұстап қалу үшін ұйымдастырылған іс-қимыл болды, жеке адамның жазалауынан қорықпайды. Капитализмді сынға алған кейбір адамдар кәсіподақшылдықтың қажеттілігін мойындаса да, кәсіподақтар тек қана қанаушылықты жүйеге реформа жасап, қанаушылықты жүйеге қол жеткізеді деп санайды. Лисандер Спунер «барлық байлық, оларды іске асыратын адамдардан басқа адамдардың капиталы мен еңбегімен жасалады. Шын мәнінде, үлкен байлықтарды, басқалардың еңбегі мен капиталынан басқа, бір адам ғана жасай алады». Кейбір еңбек тарихшылары мен ғалымдар еркін емес еңбек – құлдардың, келісімшарт бойынша жұмыс істейтін қызметшілердің, тұтқындардың немесе басқа да мәжбүрлі адамдардың капиталистік қатынастармен үйлесімді екенін айтады. Том Брасс еркін емес еңбек капиталды қабылдайтынын айтты. Тарихшы Грег Грандин капитализм құлдықтан бастау алғанын айтады, «тарихшылар Атлантикалық нарық төңкерісі туралы сөйлескенде, олар капитализм туралы айтады. Олар капитализм туралы айтқанда құлдық туралы айтады». Кейбір тарихшылар, соның ішінде Эдвард Баптист пен Свен Беккерт құлдық американдық және жаһандық капитализмнің зорлық-зомбылықпен дамуының ажырамас бөлігі болды деп мәлімдейді. Словениялық континенталды философ Славой Жижек жаһандық капитализмнің жаңа дәуірі қазіргі құлдықтың жаңа түрлерін, соның ішінде Арабия түбегіндегі негізгі азаматтық құқықтардан айырылған көшіп-қонушы жұмысшыларды, Азиядағы sweatshops жұмысшыларының толық бақылауын және Орталық Африкадағы табиғи ресурстарды пайдалануда мәжбүрлі еңбекті пайдалануды енгізді деп санайды. Академиктер, мысалы, психолог Хауард Гарднер жеке байлықтың жоғарғы шегін қабылдауды «дүниені жақсырақ орынға айналдыратын шешім» деп ұсынды. Марксистік экономист Ричард Д. Вольф капиталистік экономикалар пайда мен капитал жинақталуын қоғамдастықтардың әлеуметтік қажеттіліктеріне қарағанда басымдыққа ие екенін және капиталистік кәсіпорындардың кәсіпорындардың негізгі шешімдеріне жұмысшыларды сирек кіргізетінін болжайды. Саяси экономист Клара Э. Маттей әлеуметтік зерттеулер жөніндегі жаңа мектептің фискалдық, ақшалай және өндірістік қатаңдық саясатын енгізу еңбекке тәртіпті түрде иерархиялық жалақы қатынастарын нығайту арқылы және осылайша жалақыны басу және жұмысшылардың ұжымдық келіссөздер жүргізу қабілетін әлсірету арқылы капиталистік жүйені қорғау арқылы жұмысшылардың қанаушылықтарын арттыра отырып, меншік классының пайдасын арттыра алады, ол «жаһандық теңсіздік үрдісінің» негізгі қозғаушыларының бірі деп айтады. Мысалы, Маттей соңғы төрт онжылдықта АҚШ-та ұлттық өнімнің пайда үлесі өскенін, ал жұмысшылардың үлесі күрт төмендегенін көрсетіп, меншік иесінің пайдасы мен жұмысшының зияны арасындағы симметриялық қатынасты көрсетеді, онда біріншісі екіншісінен тартып алды. Ол «қанаушылықтың артуы да айқын болды, нақты жалақы еңбек өнімділігінен қатаң түрде қалып қойды».

Critics of capitalism view the system as inherently exploitative. In an economic sense, exploitation is often related to the expropriation of labor for profit and based on Karl Marx's version of the labor theory of value. The labor theory of value was supported by classical economists like David Ricardo and Adam Smith who believed that "the value of a commodity depends on the relative quantity of labor which is necessary for its production". In Das Kapital, Marx identified the commodity as the basic unit of capitalist organization. Marx described a "common denominator" between commodities, in particular that commodities are the product of labor and are related to each other by an exchange value (i. e. price). By using the labor theory of value, Marxists see a connection between labor and exchange value, in that commodities are exchanged depending on the socially necessary labor time needed to produce them. However, due to the productive forces of industrial organization, laborers are seen as creating more exchange value during the course of the working day than the cost of their survival (food, shelter, clothing and so on). Marxists argue that capitalists are thus able to pay for this cost of survival while expropriating the excess labor (i. e. surplus value). Critics argue that exploitation occurs even if the exploited consents, since the definition of exploitation is independent of consent. In essence, workers must allow their labor to be exploited or face starvation. Since some degree of unemployment is typical in modern economies, Marxists argue that wages are naturally driven down in free market systems. Hence, even if a worker contests their wages, capitalists are able to find someone from the reserve army of labor who is more desperate. The act (or threat) of striking has historically been an organized action to withhold labor from capitalists, without fear of individual retaliation. Some critics of capitalism, while acknowledging the necessity of trade unionism, believe that trade unions simply reform an already exploitative system, leaving the system of exploitation intact. Lysander Spooner argued that "almost all fortunes are made out of the capital and labour of other men than those who realize them. Indeed, large fortunes could rarely be made at all by one individual, except by his sponging capital and labour from others". Some labor historians and scholars have argued that unfree labor—by slaves, indentured servants, prisoners, or other coerced persons—is compatible with capitalist relations. Tom Brass argued that unfree labor is acceptable to capital. Historian Greg Grandin argues that capitalism has its origins in slavery, saying that "[w]hen historians talk about the Atlantic market revolution, they are talking about capitalism. And when they are talking about capitalism, they are talking about slavery." Some historians, including Edward E. Baptist and Sven Beckert, assert that slavery was an integral component in the violent development of American and global capitalism. The Slovenian continental philosopher Slavoj Žižek posits that the new era of global capitalism has ushered in new forms of contemporary slavery, including migrant workers deprived of basic civil rights on the Arabian Peninsula, the total control of workers in Asian sweatshops and the use of forced labor in the exploitation of natural resources in Central Africa. Academics such as the developmental psychologist Howard Gardner have proposed the adoption of upper limits in individual wealth as "a solution that would make the world a better place". Marxian economist Richard D. Wolff postulates that capitalist economies prioritize profits and capital accumulation over the social needs of communities, and that capitalist enterprises rarely include the workers in the basic decisions of the enterprise. Political economist Clara E. Mattei of the New School for Social Research demonstrates that the imposition of fiscal, monetary and industrial austerity policies meant to discipline labor by reinforcing hierarchal wage relations and therefore protect the capitalist system through wage repression and the weakening of collective bargaining power by workers can increase their exploitation while boosting the profits of the ownership class, which she says is one of the primary drivers of the "global inequality trend". As an example, Mattei shows that over the last four decades in the United States the profit share of national output increased while labor's share plummeted, demonstrating a symmetrical relationship between owner profit and worker loss, where the former was taking from the latter. She adds that “an increase in exploitation was also evident, with real wages grossly lagging behind labor productivity.”

Империализм, саяси қуғын-сүргін және геноцид

XX ғасырдың басында Владимир Ленин мемлекеттің шетелдегі капиталистік мүдделерді қорғау үшін әскери күш қолдануы монополиялық капитализмнің қажетті салдары екенін жазды. Ол капитализмнің өмір сүруі үшін империализмге мұқтаж екенін айтты. Лениннің пікірінше, қаржы капиталының экспорты тауар экспортының орнын басып, банк және өндірістік капитал бірігіп, өндіріс пен тарату жоғары деңгейде орталықтандырылған ірі қаржы картельдері мен трестерін құрды; ал монополиялық капиталистер әлемді мүдделер аймақтарына бөлу үшін мемлекеттік саясатқа ықпал етті. Осы тенденциялар мемлекеттерді шетелдегі капиталистік мүдделерін әскери күшпен қорғауға итермеледі. Экономикалық антрополог Джейсон Хикелдің айтуынша, капитализмнің үлкен инвестициялар, үздірсіз өсім мен кеңею, және көптеген арзан жұмыс күші үшін экономикалық элитаның қолында артық байлықты шоғырландыруы қажет. Сондықтан, капитализмге бірте-бірте немесе бейбіт жолмен көшу ешқашан болған емес және бола алмайды, ал "ұйымдастырылған зорлық-зомбылық, жаппай кедейлік және өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруашылықтардың жойылуы" капиталистік дәуірді бастады. Оның пайда болуына қоршау және отарлаумен байланысты кедейлік пен зорлық-зомбылық себеп болды, отарланған халықтар құлдарға айналып, өнім өндірді, ал оларды еуропалық шаруалар өңдеді, олар қоршаудан айырылып, зауыттарды арзан жұмыс күші ретінде толтырды. Хикел бұл дамуларға қарсы күшті қарсылық болғанын қосты, өйткені 1500 жылдан 1800 жылға дейінгі кезең "өнеркәсіптік революцияға дейінгі әлем тарихындағы ең қанды, ең алабұрлы кезеңдердің бірі" болды. Әлеуметтанушы Дэвид Ниберт капитализмнің "ескі аристократтардың билігінде болған әлеуметтік жүйелердей зорлық-зомбылық пен қанаушылыққа толы" екенін айтады, сонымен қатар "үздірсіз өсім мен кеңеюдің қажеттілігі" сияқты қосымша және қауіпті қатер бар екенін атап өтеді. Мысал ретінде Ниберт Ұлы жазықтағы миллиондаған бизонды жаппай қыруды және 19 ғасырда АҚШ әскерінің жергілікті халықты бағындыруын және қуып шығаруын келтірді. Капитализм мен капиталистік үкіметтер социалистер тарапынан теңсіздіктің қажетті салдары болғандықтан, табиғатында олигархиялық екені үшін сынға алынды. Дуайт Д. Эйзенхауэрдің президенттік қоштасу сөзінде айтылған әскери-өндірістік кешен американдық капиталистік жүйеде маңызды рөл атқарады. Бұл американдық милитаризмнің және шетелдегі араласудың қозғаушы күштерінің бірі болуы мүмкін. АҚШ әскери күш қолданды және неолибералды капитализмді жаһандық оңтүстікте бекіту, АҚШ экономикалық элитасының мүдделерін қорғау және осы бекітуге қарсы кез келген қарсылықты жою үшін мемлекеттік терроризмді және жаппай зорлық-зомбылықты қолдады және оған көмектесті, әсіресе суық соғыс кезінде, Бразилия, Чили және Индонезия сияқты елдерде бұл айқын байқалды.

Near the start of the 20th century, Vladimir Lenin wrote that state use of military power to defend capitalist interests abroad was an inevitable corollary of monopoly capitalism. He argued that capitalism needs imperialism to survive. According to Lenin, the export of financial capital superseded the export of commodities; banking and industrial capital merged to form large financial cartels and trusts in which production and distribution are highly centralized; and monopoly capitalists influenced state policy to carve up the world into spheres of interest. These trends led states to defend their capitalist interests abroad through military power. According to economic anthropologist Jason Hickel, capitalism requires the accumulation of excess wealth in the hands of economic elites for the purpose of large scale investment, continuous growth and expansion, and enormous amounts of cheap labor. As such, there was never and could never have been a gradual or peaceful transition to capitalism, and that "organized violence, mass impoverishment, and the destruction of self sufficient subsistence economies" ushered in the capitalist era. Its emergence was fueled by immiseration and extreme violence that accompanied enclosure and colonization, with colonized peoples becoming enslaved workers producing products that were then processed by European peasants, dispossessed by enclosure, who filled the factories in desperation as exploited cheap labor. Hickel adds that there was fierce resistance to these developments, as that the period 1500 to the 1800s, "right into the Industrial Revolution, was among the bloodiest, most tumultuous times in world history." Sociologist David Nibert argues that while capitalism "turned out to be every bit as violent and oppressive as the social systems dominated by the old aristocrats", it also included "an additional and pernicious peril—the necessity for continuous growth and expansion". As an example of this, Nibert points to the mass killing of millions of buffalo on the Great Plains and the subjugation and expulsion of the indigenous population by the U. S. military in the 19th century for the purpose of expanding ranching operations, and rearing livestock for the purpose of profit. Capitalism and capitalist governments have also been criticized by socialists as oligarchic in nature, due to the inevitable inequality. The military–industrial complex, mentioned in Dwight D. Eisenhower's presidential farewell address, appears to play a significant role in the American capitalist system. It may be one of the driving forces of American militarism and intervention abroad. The United States has used military force and has encouraged and facilitated state terrorism and mass violence to entrench neoliberal capitalism in the Global South, protect the interests of U. S. economic elites, and to crush any possible resistance to this entrenchment, especially during the Cold War, with significant cases being Brazil, Chile and Indonesia.

Тиімділіксіз, ұтымды емес және болжауға болмайтын

Кейбір қарсыластар капитализмнің тиімсіздігін сынап келеді. Олар капитализмге дейінгі дәуірдегі қайта пайдалану мен үнемділіктен, тұтынуға негізделген экономикаға, "дайын" материалдарды ілгерілетуге көшуді атап көрсетеді. Капитализм кезінде қоқыстың құны жоқ деп есептелетін санитарлық индустрия пайда болды – бұл бұрынғыдан үлкен айырмашылық, себебі көптеген "қалдықтар" шексіз қайта пайдаланылып, қолданылып келген. Сыншылар "дайын" үрдісін өсіп келе жатқан қоқыс мәселесімен байланыстырады, 2008 жылғы мәліметтер бойынша, күн сайын бір адамға шамамен 4,5 фунт қоқыс түседі (1960 жылы бұл көрсеткіш 2,7 фунтты құраған). Табиғатты қорғауға баса назар аударатын антикапиталистік топтардың қатарында экосоциалистер мен әлеуметтік экологтар бар. Жоспарлы ескіру капитализмде ысырапшылық әрекет ретінде сынға ұшырады. Өнімдерді қажеттіліктен бұрын тез тозуына бейімдеп жасау арқылы жаңа тұтынуға мүмкіндік туады. Сыншылар жоспарлы ескіруді ысырапшылық және ресурстарды тиімсіз пайдалану деп санайды. Наоми Клейн сияқты басқа авторлар брендке негізделген маркетингті өнімді өндіруден гөрі компанияның танымал атына көбірек мән беруі үшін сынады. Кейбір экономистер, әсіресе марксистік экономистер, мәңгілік капитал жинақтау жүйесінің нәтижесінде ақылға сыймас жағдайлар мен ресурстардың дұрыс бөлінбеуіне алып келеді деп санайды, себебі өндірістер мен жұмыс орындары халықтың нақты сұранысын қанағаттандыру емес, ақша табу мақсатымен құрылады.

Нарықтың жетіспеушілігі

Нарық жетіспеушілігі – экономистердің тауарлар мен қызметтерді нарық арқылы бөлу тиімді емес жағдайды сипаттау үшін қолданатын термин. Кейнсшіл экономист Пол Кругман бұл жағдайда жеке адамдардың өзімшілдікке ұмтылуының бүкіл қоғам үшін жаман нәтижелерге әкелетінін айтады. Джон Мейнард Кейнс еркін нарықтан гөрі үкіметтің экономикалық араласуын жақсы көретін. Кейбіреулер еркін нарықта толыққанды ақпараттың және таза бәсекелестіктің болмауы үкіметтің араласуына негіз болатынына сенеді. Ал басқалары еркін нарықтағы монополиялар, монопсониялар, ішкі сауда және баға көтеру сияқты нақты проблемалар бар деп санайды.

Нарықтың тұрақсыздығы

Капитализмді сынға алушылар, әсіресе марксистер, нарықтың тұрақсыздығын капиталистік экономиканың тұрақты ерекшелігі ретінде қарастырады. Маркс капитализмнің жоспарланбаған және қарқынды өсуі тегіс жүрмейді, бірақ тоқтау немесе құлдырау (яғни рецессия) болатын артық өндіріс кезеңдерімен үзіледі деп сенді. Марксистер пікірінше, капиталистік өндіріс тәсілінде бірнеше қайшылықтар бар, әсіресе капитал саласындағы тәртіпсіздік (яғни еркін нарық) пен еңбек саласындағы әлеуметтендірілген өндіріс (яғни индустриализм) арасындағы ішкі қайшылықтар бар. «Коммунистік манифест» еңбегінде Маркс пен Энгельс капитализмге тән, байлық пен кедейліктің ерекше қанағаттандырмайтын үйлесімін атап көрсетті: «Қоғам кенеттен өзін уақытша жабайылыққа қайта оралған күйде табады. Неге? Өйткені өркениет тым көп, күнкөріс құралдары, өнеркәсіп, сауда тым көп». 2007 жылғы банк дағдарысынан кейін экономист және Федералдық резервтің бұрынғы төрағасы Алан Гринспен 2008 жылдың 23 қазанында АҚШ Конгресінде: «Бұл заманауи тәуекелді басқару парадигмасы ондаған жылдар бойы үстемдік құрды. Алайда, өткен жылдың жазында бүкіл интеллектуалдық құрылым құлдырап кетті» және «Мен ұйымдардың, әсіресе банктер мен басқалардың жеке мүдделері өз акционерлерін және фирмалардағы үлестерін қорғауға ең қабілетті деп есептегенімде қателік жасадым. Мен таң қалдым» деді.

Мүліктік

Пьер Жозеф Прудон мен Фридрих Энгельс еркін нарық міндетті түрде еркін емес, бірақ жеке меншікке ие болғандарға басымдық беріледі деп санайды. Олар капиталистік реттеулерді, оның ішінде жердің жеке меншігін және табиғи ресурстарға эксклюзивті құқықтарды, барлық адамдарға тиесілі нәрселерді әділетсіз шектеу ретінде қарастырады, жеке меншігі жоқтарды өз еңбегін капиталистерге және жер иелеріне, соңғыларына қолайлы нарықта сатуға мәжбүр етеді, осылайша жұмысшыларды өмір сүру үшін төмен жалақыны қабылдауға итермелейді. Капитализмді сынға алған Прудон жеке меншікке артық көңіл бөлу мәселе екенін сендірді. Ол жеке меншік – бұл ұрлық, себебі жеке меншік деспотизмге әкеледі: «Енді, меншік қажетті түрде деспотизм тудырады – еркіндік билігі, құштарлық билігі. Бұл меншіктің мәні соншалықты анық, оған сену үшін оның не екенін еске түсіріп, айналасында не болып жатқанын байқау жеткілікті. Меншік – пайдалану және зәулімдік құқығы». Мутуалистер мен кейбір анархистер нарық пен жеке меншікті қолдайды, бірақ қазіргі түрінде емес. Олар қазіргі заманғы капитализмнің кейбір аспектілері адамдардың мәжбүрлеусіз сауда жасау мүмкіндігін бұзады деп санайды. Мутуалистер еңбек өнімдеріне нарық пен жеке меншікті қолдайды, бірақ бұл нарықтар жұмысшылар өз еңбегінің құнын толыққанды түсінуіне кепілдік берген кезде ғана. Барлық про-капиталистер авторлық құқықтарды қолдамайды, бірақ авторға сыйақы беру ынталандыру ретінде қажет деп санайды. Мұндай сыншылар неолиберализм, қазіргі жаһандық капитализмнің идеологиялық тірегі, шын мәнінде әлемдік сауданы арттырғанмен, сонымен қатар дәстүрлі өмір салтын жойды, теңсіздікті күшейтті, жаһандық кедейлікті арттырды және экологиялық көрсеткіштер 1970 жылдардың соңынан бері қоршаған ортаның күрт нашарлауын көрсетеді. Кейбір ғалымдар қоршаған ортаны қорғау экономикасына капиталистік көзқарас табиғи ресурстарды сақтауды ескермейді және капитализм үш экологиялық проблеманы тудырады: өсім, технология және тұтыну. Өсім проблемасы капитализмнің табиғатынан туындайды, себебі ол шексіз экономикалық өсу мен капитал жинақтауға бағытталған. Жаңа технологиялардың инновациясы қоршаған ортаның болашағына әсер етеді, себебі олар экологиялық технологиялардың жүйеге кеңеюіне мүмкіндік беретін капиталистік құрал ретінде қызмет етеді. Тұтыну тауарлардың капитал жинақталуына бағытталған және өндірістің пайдалылығын ескермейді. Капитализмнің тұрақтылығына қатысты қазіргі заманғы маңызды сын – тауар тізбектері немесе өндіріс/тұтыну тізбектері. Бұл терминдер қазіргі жаһандық капиталистік жүйенің жұмыс істеуінің бөлігі болып табылатын материалдар мен тауарлардың ауысу желісін білдіреді. Мысалдарға төменгі орташа жалақысы бар елдерде көпұлтты компаниялар өндіретін, содан кейін алыс, жоғары табысты елдерде сатылатын жоғары технологиялық тауарлар; кейбір елдерде өндірілетін материалдар мен ресурстар, басқаларында дайын өнімге айналып, басқаларында тауар ретінде сатылады; және тұтынушылардың таңдауы үшін бір-бірімен тауарлардың бір түрін айырбастау елдер (мысалы, Еуропа АҚШ-қа автомобильдерді экспорттап, импорттайды). Сыншылар пікірінше, мұндай процестер, олардың барлығы ластану мен ресурстарды ысырап етуге әкеледі, капитализмнің жұмыс істеуінің ажырамас бөлігі болып табылады (яғни оның «метаболизмі»). Сыншылар экологиялық ізді есептеуде қолданылатын статистикалық әдістер сынға алынғанын және кейбіреулер қанша жердің пайдаланылатынын есептеудің тұтас тұжырымдамасын қате деп санайтынын атап өтеді. Олар өмір сүру деңгейін жақсарту үшін көп жерді пайдаланудың өзінде ешқандай жағымсыз нәрсе жоқ деп санайды (табиғаттың ішкі құндылығын жоққа шығару). Мюррей Букчин сияқты антикапиталистер капитализмнің «өсесің немесе өлесің» деген қағидасы бойынша, қауіпті тұтыну мен өндіріс тәсілдерінің уақтылы өзгертілуіне күмән келтіреді. Сонымен қатар, олар нарықтар мен мемлекеттердің экологиялық реформаларды жүзеге асыруда кешігіп, тиімді тұрақты технологияларды қабылдауда жайсыздық танытады. Эммануэль Валлерштейн шығынды сыртқы түрге айналдыруды капитализмнің «жасырын құпиясы» деп атап, экологиялық реформаның шектеулері бар екенін және әлемдік капиталистік экономикада бизнес жүргізу шығындары дереуралдандыру мен демократияландырудың нәтижесінде артып келеді. БҰҰ Бас хатшысының 2019 жылғы жаһандық тұрақты даму туралы баяндамасын дайындауға көмектесу үшін тағайындалған фин ғалымдарының тобы капитализм, біз білетіндей, өмір сүруге жарамсыз екенін, себебі ол қысқа мерзімді пайдаға баса назар аударады және адамдар мен қоршаған ортаның ұзақ мерзімді қажеттіліктерін ескермейді, олар тұрақсыз пайдалануға ұшырауда. Олардың баяндамасында көптеген көрінетін қазіргі заманғы дағдарыстардың осы жүйемен байланысы көрсетілген, оның ішінде жаһандық жылыну және түрлердің жоғалу сияқты экологиялық факторлар, сондай-ақ экономикалық теңсіздіктің өсуі, жұмыссыздық, экономикалық өсімнің баяулауы, қарыз деңгейінің өсуі және осы мәселелермен күресуге қабілетсіз үкіметтер сияқты әлеуметтік факторлар. Ғалымдардың пікірінше, жаңа экономикалық модель қажет, ол пайда мен өсуге емес, тұрақтылық пен тиімділікке баса назар аударуы керек, себебі көптеген жылдар бойы мол ресурстармен және арзан энергиямен қамтамасыз етілген қарқынды экономикалық өсім тез аяқталуда. 2020 жылғы «Баю туралы ғалымдардың ескертуіне» үлес қосқан ғалымдардың тағы бір тобы экономикалық өсуге баса назар аударудан және қазіргі экономикалық жүйелердің «пайдаға бағытталған механизмінен» бас тарту қажет екенін айтады, бұл адамның қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайтуға көмектеседі, сонымен қатар реформалықтан радикалдыға дейін әртүрлі идеяларды ұсынады, соңғысы өсуден бас тарту, экологиялық социализм және экологиялық анархизмді қамтиды. Кейбір ғалымдар капитализмнің өркендеуі, өзі 15 және 16 ғасырлардағы еуропалық империализм мен колонизациядан пайда болған, антропоцен дәуірінің басталуын білдіреді, онда адамдар Жер жүйесіне маңызды және көбінесе теріс әсер ете бастады. Басқалары қазіргі жаһандық капитализмнің «жағымсыз экологиялық әсерлерді азайту үшін түбірлі өзгерістерді» қажет ететінін ескертеді, оның ішінде «мәңгілік экономикалық өсуді жою, сыртқы факторларға дұрыс баға беру, қазылған отыннан жылдам бас тарту, нарықтар мен меншікке қатаң реттеу, корпоративтік лоббизмді шектеу және әйелдердің мүмкіндіктерін кеңейту». Джейсон Хикел капитализм халық өсіміне қысым жасайды дейді: «Көбірек адам – бұл көбірек еңбек, арзан еңбек және көбірек тұтынушылар». Ол халық өсімінің жалғасуы тұрақтылықты қамтамасыз ету қиындығын күшейтеді деп санайды, бірақ халық саны тұрақталған жағдайда да капитализм қазіргі тұтынушыларды одан да көп тұтынуға итеретінін, себебі тұтыну қарқыны әрқашан халық өсімінен асып түсетінін айтады. 2024 жылы Майкл И. Манн мен Наоми Орескес сияқты сарапшылардың тобы «Қырыпты жою дәуірін аяқтау және әділ және тұрақты болашақты құру туралы шұғыл шақыру» жариялады. Олар мәселе бойынша қолданылатын ғылыми әдебиеттерді кеңінен қарастырды. Олар экологиялық дағдарысқа «империализм, сыртқы капитализм және қарқынды халық өсімі» кінәлі екенін айтты және тұрақтылыққа, төзімділікке, әділеттілікке, табиғатпен туыстық қатынасқа және қоғамдық игілікке басымдық беретін әлеуметтік-экономикалық модельмен алмастыруды ұсынды. Олар осы өткелді қалай жүзеге асыруға болатынының көптеген жолдарын сипаттады.

Pierre Joseph Proudhon and Friedrich Engels argue that the free market is not necessarily free, but weighted towards those who already own private property. They view capitalist regulations, including the enforcement of private property on land and exclusive rights to natural resources, as unjustly enclosing upon what should be owned by all, forcing those without private property to sell their labor to capitalists and landlords in a market favorable to the latter, thus forcing workers to accept low wages to survive. In his criticism of capitalism, Proudhon believed that the emphasis on private property is the problem. He argued that property is theft, arguing that private property leads to despotism: "Now, property necessarily engenders despotism—the government of caprice, the reign of libidinous pleasure. That is so clearly the essence of property that, to be convinced of it, one need but remember what it is, and observe what happens around him. Property is the right to use and abuse". Mutualists and some anarchists support markets and private property, but not in their present form. They argue that particular aspects of modern capitalism violate the ability of individuals to trade in the absence of coercion. Mutualists support markets and private property in the product of labor, but only when these markets guarantee that workers will realize for themselves the value of their labor. Not all pro capitalists support the concept of copyrights, but those who do argue that compensation to the creator is necessary as an incentive. Such critics argue that while neoliberalism, the ideological backbone of contemporary globalized capitalism, has indeed increased global trade, it has also destroyed traditional ways of life, exacerbated inequality, increased global poverty, and that environmental indicators indicate massive environmental degradation since the late 1970s. Some scholars argue that the capitalist approach to environmental economics does not take into consideration the preservation of natural resources and that capitalism creates three ecological problems: growth, technology, and consumption. The growth problem results from the nature of capitalism, as it focuses around the pursuit of limitless economic growth and the accumulation of capital. The innovation of new technologies has an impact on the environmental future as they serve as a capitalist tool in which environmental technologies can result in the expansion of the system. Consumption is focused around the capital accumulation of commodities and neglects the use value of production. One of the main modern criticism to the sustainability of capitalism is related to the so called commodity chains, or production/consumption chains. These terms refer to the network of transfers of materials and commodities that is currently part of the functioning of the global capitalist system. Examples include high tech commodities produced in countries with low average wages by multinational firms and then being sold in distant high income countries; materials and resources being extracted in some countries, turned into finished products in some others and sold as commodities in further ones; and countries exchanging with each other the same kind of commodities for the sake of consumers' choice (e. g. Europe both exporting and importing cars to and from the United States). According to critics, such processes, all of which produce pollution and waste of resources, are an integral part of the functioning of capitalism (i. e. its "metabolism"). Critics note that the statistical methods used in calculating ecological footprint have been criticized and some find the whole concept of counting how much land is used to be flawed, arguing that there is nothing intrinsically negative about using more land to improve living standards (rejection of the intrinsic value of nature). Under what anti capitalists such as Murray Bookchin call the "grow or die" imperative of capitalism, they say there is little reason to expect hazardous consumption and production practices to change in a timely manner. They also claim that markets and states invariably drag their feet on substantive environmental reform and are notoriously slow to adopt viable sustainable technologies. Immanuel Wallerstein, referring to the externalization of costs as the "dirty secret" of capitalism, claims that there are built in limits to ecological reform and that the costs of doing business in the world capitalist economy are ratcheting upward because of deruralization and democratization. A team of Finnish scientists hired by the UN Secretary General to aid the 2019 Global Sustainable Development Report assert that capitalism as we know it is moribund, primarily because it focuses on short term profits and fails to look after the long term needs of people and the environment which is being subjected to unsustainable exploitation. Their report goes on to link many seemingly disparate contemporary crises to this system, including environmental factors such as global warming and accelerated species extinctions and also societal factors such as rising economic inequality, unemployment, sluggish economic growth, rising debt levels, and impuissant governments unable to deal with these problems. The scientists say a new economic model, one which focuses on sustainability and efficiency and not profit and growth, will be needed as decades of robust economic growth driven by abundant resources and cheap energy is rapidly coming to a close. Another group of scientists contributing to the 2020 "Scientists warning on affluence" argue that a shift away from paradigms fixating on economic growth and the "profit driven mechanism of prevailing economic systems" will be necessary to mitigate human impacts on the environment, and suggest a range of ideas from the reformist to the radical, with the latter consisting of degrowth, eco socialism and eco anarchism. Some scientists contend that the rise of capitalism, which itself developed out of European imperialism and colonialism of the 15th and 16th centuries, marks the emergence of the Anthropocene epoch, in which human beings started to have significant and mostly negative impacts on the earth system. Others have warned that contemporary global capitalism "requires fundamental changes" to mitigate the worst environmental impacts, including the "abolition of perpetual economic growth, properly pricing externalities, a rapid exit from fossil fuel use, strict regulation of markets and property acquisition, reining in corporate lobbying, and the empowerment of women". Jason Hickel writes that capitalism creates pressures for population growth: "more people means more labour, cheaper labour, and more consumers." He argues that continued population growth makes the challenge of sustainability even more difficult, but adds that even if the population leveled off, capitalism will simply get already existing consumers to increase their consumption, as consumption rates have always outpaced population growth rates. In 2024 a group of experts including Michael E. Mann and Naomi Oreskes published "An urgent call to end the age of destruction and forge a just and sustainable future". They made an extensive review of existing scientific literature about the issue. They put the blame for the ecological crisis on "imperialism, extractive capitalism, and a surging population" and proposed a paradigm shift that replaces it with a socio economic model prioritizing sustainability, resilience, justice, kinship with nature, communal well being. They described many ways in which the transition can be achieved.

Пайдаға ұмтылу

Пайда мотивіне қатысты сынның көп бөлігі, осы мотивтің қоғамдық мүддеге қызмет етудің орнына, өзімшілдік пен ашкөздікке ұмтылуды қоздыратын идеяға негізделген, сондай-ақ жалпы байлықты арттыруды міндетті түрде қамтамасыз етпейтініне байланысты. Пайдаға ұмтылуды сынға тартатындар компаниялардың пайда табу үшін моральдық қағидаларды немесе қоғамдық қауіпсіздікті ескермейтінін айтады. Капиталистер пайданы көбейту үшін шығындарды азайтуға тырысады, көбінесе бұл жұмысшылардың есебінен болады, мысалы, жалақыны төмендету және штатты қысқарту арқылы жұмыссыздыққа себеп болады. Пайда мотивінің зиянды болуының себебі – капиталистер мен жұмысшылардың мүдделері арасындағы түбіртектей қайшылыққа байланысты, себебі капиталистер өз жұмысшыларына ең аз төлеуге және олардан ең көп еңбек күшін алуға тырысады, ал жұмысшылар әділ ақы алып, өнімділіктерінің артуы еңбек сағаттарының азаюына әкелуін қалайды. Сыншылардың пікірінше, осы түбіртектей қайшылық капитализмнің негізсіздігін көрсетеді, өйткені бұл екі таптың мүдделері түбегейлі түрде қарама-қарсы болып, қақтығыс тудыратын жүйе.

Сұраныс пен ұсыныс

Стандартты модельдің дұрыстығы үшін кем дегенде екі шарт қажет: бірінші, сұраныс пен ұсыныс тәуелсіз болуы керек; екінші, ұсыныс "шешілген ресурспен шектелген" болуы керек. Егер бұл шарттар орындалмаса, Маршалл моделі қолданылмайды. Сраффаның сын-ескертпелері ішінара тепе-теңдік талдауының үйлесімсіздігіне (мүмкін емес жағдайларды қоспағанда) және өндірілген тұтыну тауарлары нарығындағы ұсыныс қисығының жоғары қарай бағытталуының себебіне бағытталған. Сраффаның сын-ескертпелерінің маңыздылығын Пауль А. Самуэльсонның көп жылдар бойы осы сынға жауап беруі мен оны талқылауы да көрсетеді: Сраффаның (1926) қайта қарастырылған нұсқасы Маршаллдың ішінара тепе-теңдік қораптарының қаншалықты бос екенін көрсетеді. Витгенштейн мен Сраффа сияқты логикалық тазалықты ұстанатындар үшін Маршаллдың тұрақты құнмен ішінара тепе-теңдік қорабы өсетін құнмен ішінара тепе-теңдік қорабынан да бос. Нарықтағы жиынтық артық сұраныс – бұл бағаның функциясы ретінде сұранылған және ұсынылған көлемдер арасындағы айырмашылық. Жоғары қарай еңісті ұсыныс қисығы және төмен қарай еңісті сұраныс қисығы бар модельде жиынтық артық сұраныс функциясы тек бір нүктеде, яғни ұсыныс пен сұраныс қисықтарының қиылысқан нүктесінде осімен қиылысады. Сонненшайн–Мантель–Дебреу теоремасы стандартты модельді жалпы тепе-теңдік теориясынан қатаң түрде шығару мүмкін емес екенін көрсетеді. Бағаның сұраныс пен ұсыныс арқылы анықталуы толық бәсекелестікке негізделген. Алайда, "экономистердің бәсекелестік модельде жеке тұлғалар мен фирмалардың бағаны қалай реттейтіні туралы жеткілікті моделі жоқ. Егер барлық қатысушылар анықтама бойынша бағаны қабылдаушы болса, онда артық сұранысты жою үшін бағаны реттейтін адам белгіленбеген". Гудвин, Нельсон, Акерман және Вайскопф былай деп жазады: Егер біз дәлдікті нақтылықпен шатастырсақ, онда математикалық немесе графикалық тұрғыда берілген түсіндірме тарихтың, институттардың немесе бизнес стратегиясының ерекшеліктерін ескеретін түсіндірмеден гөрі қатаң немесе пайдалы деп ойлауға қателесуіміз мүмкін. Бұл дұрыс емес. Сондықтан сұраныс пен ұсыныс графиктерінің сыртқы дәлдігіне тым көп сенім артудың қажеті жоқ. Сұраныс пен ұсыныс талдауы – күрделі әлемді абстрактілі түрде түсінуге көмектесу үшін дағы ақылды адамдар жасаған пайдалы және нақты формулировкаланған түсінік құралы. Ол бізге нақты нарықтың нақты және толық сипаттамасын бермейді және беруі де қажет емес.

At least two assumptions are necessary for the validity of the standard model: first, that supply and demand are independent; and second, that supply is "constrained by a fixed resource". If these conditions do not hold, then the Marshallian model cannot be sustained. Sraffa's critique focused on the inconsistency (except in implausible circumstances) of partial equilibrium analysis and the rationale for the upward slope of the supply curve in a market for a produced consumption good. The notability of Sraffa's critique is also demonstrated by Paul A. Samuelson's comments and engagements with it over many years, stating:
What a cleaned up version of Sraffa (1926) establishes is how nearly empty are all of Marshall's partial equilibrium boxes. To a logical purist of Wittgenstein and Sraffa class, the Marshallian partial equilibrium box of constant cost is even more empty than the box of increasing cost. Aggregate excess demand in a market is the difference between the quantity demanded and the quantity supplied as a function of price. In the model with an upward sloping supply curve and downward sloping demand curve, the aggregate excess demand function only intersects the axis at one point, namely at the point where the supply and demand curves intersect. The Sonnenschein–Mantel–Debreu theorem shows that the standard model cannot be rigorously derived in general from general equilibrium theory. The model of prices being determined by supply and demand assumes perfect competition. However, "economists have no adequate model of how individuals and firms adjust prices in a competitive model. If all participants are price takers by definition, then the actor who adjusts prices to eliminate excess demand is not specified". Goodwin, Nelson, Ackerman and Weisskopf write:
If we mistakenly confuse precision with accuracy, then we might be misled into thinking that an explanation expressed in precise mathematical or graphical terms is somehow more rigorous or useful than one that takes into account particulars of history, institutions or business strategy. This is not the case. Therefore, it is important not to put too much confidence in the apparent precision of supply and demand graphs. Supply and demand analysis is a useful precisely formulated conceptual tool that clever people have devised to help us gain an abstract understanding of a complex world. It does not—nor should it be expected to—give us in addition an accurate and complete description of any particular real world market.

Бақылау

Гарвард академигі Шошана Зубоффтың пікірінше, капитализмнің жаңа түрі – қадағалау капитализмі, бақылау арқылы алынған деректерді монетизациялайды. Ол бұл құбылыстың алғаш рет Google компаниясында ашылып, қалыптасқанын, сондай-ақ, «цифрлық технологияның зор күштерінің, радикалды бейжайлық пен қаржылық капитализмнің ішкі жекебасшылығының және кем дегенде үш он жылдықтан бері саудаға, әсіресе ағылшын тілді экономикаларға басымдық берген неолибералдық көзқарастың үйлесуі» нәтижесінде пайда болғанын айтады. Жаңа ақпараттық технологиялар жеке өмір, жеке ақпаратты жариялауды бақылау және қадағалау арасындағы қақтығысты үздіксіз тудырады. Қазіргі капиталистік қоғамда билік бақылау мен еркіндіктің үйлесімі арқылы қолданылады. Бұл бақылау мен еркіндіктің үйлесімі, сексуалдық және нәсілдік қатынастардағы өзгерістер арқылы көрінеді, бұл деректердің, желілердің, мемлекеттік қызметтердің және физикалық кеңістіктердің жекешеленуіне, сонымен қатар адамдардың өміріне жарнама мен паранойяның бірдей енуіне жауап болып табылады.

Расизм

Эммануэль Валлерштейннің пікірінше, институционалдық расизм капиталистік жүйенің "ең маңызды тіректерінің бірі" болған және "еңбек күшінің иерархиялық құрылымын және оның өте тең емес табыс таралуын идеологиялық тұрғыдан негіздеуге" қызмет етеді. Капитализмді сынаушылар расизм капиталистерге бірнеше артықшылықтар береді деп санайды. Расизм жұмысшы табын бөліп, олардың жалақы мен еңбек жағдайларын жақсарту үшін бірігуіне тосқауыл қояды. Капиталистер жұмысшылар арасындағы бәсекелестік пен антагонизмнен пайда көреді, себебі бұл олардың келіссөз жүргізу және ұйымдасу мүмкіндіктерін азайтады. Расизм экономикалық пайда табу үшін белгілі бір топтарды қанау мен құлдыққа салуды ақтау үшін қолданылды, мысалы, АҚШ-тағы құлдық заманында. Капиталистер еврей халқын жалтақтап, проблемалардың нақты себебінен назарды аудару үшін пайдаланды. Мұның мысалы – "Форд Мотор Компанисінің" негізін қалаушы Генри Форд, ол өзінің "The Dearborn Independent" газетінде антисемиттік насихат таратқан. Басқалары капитализмнің расизмді жергілікті жағдайларға байланысты өзгертетінін, бірақ расизм капитализм үшін қажет емес екенін айтады. Көптеген теоретиктер капиталистік еркін нарықтың жұмыс істейтін қоғамда расизмге қарсы ең тиімді құрал екеніне сенеді, себебі кейбір кәсіп иелері аз ұлттық топтарға қатысты кемсітушілік жалақы саясатын қолданса да, кәсіпкерлер сол қабілеттегі жұмыскерді арзанға алу мүмкіндігін пайдаланып, компанияның немесе бизнестің жалпы табысын арттыра алады. Джим Сиданий мен Фелиция Праттоның сөзіне қарағанда, бұл теорияның икемділігіне қарамастан, еркін нарық теориясын нақты деректермен келісу қиындықтар тудырады, өйткені еркін нарық капитализмін қолдайтындар этникалық азшылықтарды кемсітуге бейімділігі жоғары болады. Солшыл саяхатшылар капитализмнің расизмді, сондай-ақ иммиграция және этникалық азшылықтарды бейнелеу сияқты мәселелер бойынша мәдени соғыстарды ынталандыратынын, бірақ экономикалық теңсіздіктерді шешуден жалтарғанын айтады.

According to Immanuel Wallerstein, institutional racism has been "one of the most significant pillars" of the capitalist system and serves as "the ideological justification for the hierarchization of the work force and its highly unequal distributions of reward". Critics of capitalims argue that racism benefits capitalists in several ways. Racism divides the working class and prevents them from uniting to demand better wages and working conditions. Capitalists benefit from competition and hostility between workers because it reduces their bargaining power and ability to organise. Racism was used to justify the exploitation and oppression of certain groups of people for economic gain, such as in the era of slavery in the United States. Capitalists benefitted from the scapegoating of Jewish people as a way to divert attention from the real cause of the problems. An example of this is Henry Ford, founder of the Ford Motor Company, who spread Anti Semitic propaganda in his newspaper The Dearborn Independent. Others view that while capitalism generally transformed racism depending on local circumstances, racism is not necessary for capitalism. Many theorists believed that a capitalistic free market is the best remedy possible for racism in a functioning society because even if some business owners engaged in discriminatory wage practices targeting minority ethnic groups, entrepreneurs would take advantage of getting a equally capable worker for a lower cost, ultimately boosting the company or business as a whole. According to Jim Sidanius and Felicia Pratto, despite the fluidity of this theory, reconciling the free market theory with the observed data presents challenges, as those who are in support of free market capitalism also often exhibit a higher likelihood of discriminating against ethnic minorities. Left wing commentators have argued that capitalism promotes racism alongside culture wars over issues such as immigration and representation of ethnic minorities whilst refusing to address economic inequalities.

Дамытылмағандық

Марксистік және неомарксистік теоретиктер, оның ішінде Уоллерштейн, Андре Франк және Самир Амин, дамудың төмендігін капитализммен байланыстырып, метрополия орталығы мен шет елдік колония арасындағы қарым-қатынасты, «теңсіз айырбас» теориясын және жалғыз әлемдік капиталистік жүйенің құрамдас бөліктерін атап өтті. Тәуелділік теориясы шет елдік экономикалардың бастапқыда еуропалық отаршылдықпен құрылған капиталистік әлемдік экономиканың мүдделеріне бағынатынын жобалайды. Латын Америкасының тәуелділік моделін пайдаланып, Гайаналық марксистік тарихшы Уолтер Родни өзінің «Еуропа Африканы қалай кемсіртті» атты кітабында 1972 жылы еуропалық империалистердің Африканы саналы түрде пайдаланғанын сипаттады, бұл континенттің көп бөлігінің қазіргі заманғы дамуына тікелей себеп болды. Тең емес даму тұжырымы Леон Троцкийдің саяси теорияларынан туындады. Бұл тұжырым Ресейдің тарихи контексін түсіндіру үшін тұрақты революция теориясымен бірге әзірленді. Кейіннен ол 1930 жылы тең емес дамудың капиталистік заңдарын түсіндіру үшін осы теорияны кеңейтті. Биограф Иан Тэтчердің сөзіне сүйенсек, бұл теория кейіннен «адамзат тарихының барлығына» қатысты жалпылама түсінікке айналды.

Австрия мектебі

Австрия мектебінің экономистері капитализмнің сыртқы басшылықты немесе орталық жоспарлау механизмінсіз күрделі жүйеге өздігінен ұйымдаса алатынын айтты. Фридрих Хайек капитализмнің негізі – өзін-өзі ұйымдастыру құбылысы екенін ескерді. Бағалар адамдардың қанағаттандырылмаған және шұғыл қажеттіліктері туралы сигнал береді, ал табыс табу мүмкіндігі немесе ресурстар тиімсіз пайдаланылса немесе қолданылмаса залал көтеру кәсіпкерлерге өз білімдері мен ресурстарын осы қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағыттауға ынталандырады. Осылайша, миллиондаған адамдардың әрқайсысы жеке мүддесін іздеп, жасаған іс-әрекеттері үйлестіріледі.

Айн Рэнд

Романшы Айн Рэнд 1957 жылы жарық көрген "Атлас күрес" романында және 1966 жылғы "Капитализм: белгісіз идеал" эсселер жинағында еркін нарық капитализмін моральдық тұрғыдан қорғады. Ол капитализмді тек пайдалылығы үшін емес, моральдық принциптер негізінде қолдау керектігін айтты. Оның идеялары капитализмді қолдайтын консерваторлар мен либертариандарға, әсіресе американдық Шай партиясы қозғалысына зор әсер етті. Рэнд капитализмді "барлық мүлік жеке меншікте болатын, жеке құқықтарды, соның ішінде меншік құқығын мойындайтын әлеуметтік жүйе" деп түсіндірді. Рэндтің пікірінше, капиталистік мемлекеттегі үкіметтің рөлі үш негізгі бағытқа бөлінеді: біріншіден, полиция "адамдарды қылмыскерлерден қорғау"; екіншіден, қарулы күштер "адамдарды шетелдік жаулап алушылардан қорғау"; үшіншіден, соттар "адамдар арасындағы дауларды объективті заңдарға сәйкес шешу".