Кіріспе

Жеке танымдық қателік
Артық сенімділік эффектісі – адамның өз шешімдеріне деген субъективті сенімділігі, әсіресе сенімділік салыстырмалы түрде жоғары болғанда, сол шешімдердің объективті дәлдігінен тұрақты түрде жоғары болатын жақсы орныққан қателік. Артық сенімділік – субъективті ықтималдықтарды дұрыс бағаламаудың бір мысалы. Зерттеу әдебиеттерінде артық сенімділік үш түрлі жолмен анықталады: (1) өзінің нақты өнімділігін жоғары бағалау; (2) өзінің өнімділігін басқалармен салыстырғанда жоғары бағалау; (3) өзінің сенімдерінің дұрыстығына негізсіз сенімділікпен айтудағы артық дәлдік. Артық сенімділікті зерттеудің ең көп таралған тәсілі – адамдарға олар ұстанып тұрған нақты сенімдеріне немесе берген жауаптарына қаншалықты сенімді екендерін сұрау. Деректер сенімділіктің жүйелі түрде дәлдіктен асып түсетінін көрсетеді, яғни адамдар өздерінің дұрыс екендеріне тиістісінен де көп сенімді. Егер адамның сенімділігі мінсіз түрде калибрленген болса, 100% сенімділікпен берілген жауаптар 100% дұрыс, 90% сенімділікпен берілген жауаптар 90% дұрыс болар еді, және сенімділіктің басқа деңгейлері үшін де осылай. Керісінше, негізгі нәтиже: субъекті бейтаныс тақырыпқа қатысты қиын сұрақтарға жауап берген кезде сенімділік дәлдіктен асып түседі. Мысалы, емле жаттығуында субъектілердің 80% жауабы дұрыс болды, ал олар 100% сенімді екендерін мәлімдеді. Басқаша айтқанда, қателік деңгейі 20% болды, ал субъектілер 0% деп күткен. Жалпы білімге қатысты сұрақтарға дұрыс немесе жалған жауап бергендер барлық деңгейде өзінше артық сенімді болды. Олар сұраққа 100% сенімді болған кезде, 20% жағдайда қателік жіберді.

Жоғары бағалану

Өте сенімділіктің бір көрінісі – адамның шешім қабылдау немесе орындалу өлшемдеріндегі өз орнын асыра бағалауға бейімділігі. Осы шамадан тыс сенімділіктің бір саласы – адамның өз қабілетіне, өнімділігіне, бақылау деңгейіне немесе сәттілік мүмкіндігіне деген сенімділігі. Бұл құбылыс көбінесе қиын міндеттерде, күрделі мәселелерде, сәтсіздікке ұшырау ықтималы жоғары болғанда немесе бағалау жасаушы адам жеткілікті білікті болмағанда орын алады. Асыра бағалау тек адамның өзінің жұмысын бағалаумен шектелмей, басқа да салаларда кездеседі. Оған бақылаудың иллюзиясы, жоспарлау қателігі жатады. Дегенмен, адамдар өздерінің бақылау деңгейін жүйелі түрде асыра бағалайтынына дәлелдер жоқ; керісінше, олар бақылауға ие болғанда, оның мөлшерін азайтып бағалауға бейім.

Жоспарлау қателігі

Жоспарлау қателігі – адамдардың жұмыстың қанша уақытқа созылатынын дұрыс бағалай алмауы, көбінесе оны тым жылдам бітіретіндей сезінуі. Бұл қателік ұзақ және күрделі жұмыстарда ең анық байқалады, ал қарапайым, тез бітірілетін жұмыстарда мүлдем жоғалады немесе керісінше болады.

Кері дәлелдер

Тілекке қарсы ойлау эффектілері, яғни адамдардың бір оқиғаның ықтималдығын оның қалаулы болуына байланысты асыра бағалауы, салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Бұл, әдетте, адамдар маңызды нәтижелерге қол жеткізу алдында қорғаныш пессимизміне көбірек бейімделуіне байланысты болуы мүмкін, артық оптимистік болжамдардан туындайтын көңіл көшіруді азайтуға тырысады.

Ашықтан дәлдік

Ашықтан дәлдік – шындықты білетініне артық сенімділік. Толығырақ ақпарат алу үшін Харви немесе Хофрагеге жүгініңіз. Ашықтан дәлдікті дәлелдейтін көптеген мәліметтер қатысушылардан жекелеген сұрақтардың дұрыс екендігіне қанша сенімді екендері туралы сұраған зерттеулерден алынған. Бұл әдіс пайдалы болғанымен, шамадан тыс бағалау мен ашықтан дәлдіктің арасын ажыратуға мүмкіндік бермейді; бұл жағдайда олардың екеуі де бірдей. Бірнеше сұраққа жауап бергеннен кейін, егер адамдар дұрыс жауап берген сұрақтардың санын бағалауға тырысса, олар әдетте нәтижелерін шамадан тыс жоғары бағаламайды. Олардың сенімділік бағаларының орташасы, дұрыс деп есептеген сұрақтардың санынан асып түседі. Мұның бір себебі – сұрақтарға берген жауаптарына ашықтан дәлдік салдарынан сыртқы әсер тиген болуы мүмкін, және олардың бағалары шамадан тыс бағалауды көрсетпейді.

Сенім аралығы

Ең сенімді дәлел, адамдардың өз білімдерінің қаншалықты дәл екенін көрсету үшін, белгілі бір шамалардың бағалауларына қатысты 90% сенімділік аралығын анықтаудан тұратын зерттеулерден келеді. Егер адамдар толыққанды бағаланған болса, олардың 90% сенімділік аралығы 90% жағдайда дұрыс жауапты қамтуы керек. Бірақ, шындығында, дұрыс жауаптардың көрсеткіші көбінесе 50%-ға дейін төмендейді, бұл адамдардың сенімділік аралығын тым тар сызып алғанын көрсетеді, яғни олар өз білімдерінің нақтыдан да дәл деп ойлайды.

Ауыстыру

Артық бағалау – бұл артық сенімділік эффектісінің ең айқын көрінісі, ол адамды басқалардан жақсырақ деп жаңылыстыра бағалау болып табылады. Бұл артық сенімділік адамдардың өздерін басқалардан жақсырақ немесе "орташадан жоғары" деп санауымен көрінеді. Мектеп жүйелерінде оқушылардың ұлттық орташа көрсеткіштен жоғары жетістіктерге қол жеткізгенін мәлімдеу жиілігі Гаррисон Киллордың "барлық балалар орташадан жоғары" делінетін аңызғы қалашығының атымен "Уобегон көлі" эффектісі деп аталды. Сонымен қатар, артық бағалау әсері басқа да көптеген жағдайларда анықталған. Дегенмен, Крюгер бұл эффектінің тек "оңай" міндеттермен шектелетінін көрсетті, онда сәттілік жиі кездеседі немесе адамдар өзінше сенімді сезінеді. Ал қиын міндеттерде бұл эффект керісінше болып, адамдар өзін басқалардан нашар деп санайды.

Салыстырмалы оптимизм әсерлері

Кейбір зерттеушілер адамдардың өздеріне жақсы нәрселер басқаларға қарағанда жиірек орын алады деп ойлайтынын, ал жаман оқиғалар басқаларға қарағанда оларға сирек кездесетінін айтқан. Бірақ басқалары бұрынғы зерттеулер көбінесе жиі кездесетін жақсы жағдайларды (мысалы, өз үйіңнің болуы) және сирек кездесетін жаман жағдайларды (мысалы, шаңқайдың соғуы) қарастырғандығын көрсетті. Оқиғалардың жиілігі бұрынғы салыстырмалы оптимизм туралы қорытындылардың бір бөлігін түсіндіреді. Адамдар жиі болатын оқиғалардың (мысалы, 70 жасқа дейін өмір сүру) өздеріне басқалардан көбірек орын алатынын, ал сирек болатын оқиғалардың (мысалы, 100 жасқа дейін өмір сүру) өздеріне басқалардан азырақ орын алатынын ойлайды.

Оң иллюзиялар

Тейлор мен Браун адамдардың өздері туралы шамадан тыс оң пікірлерге, бақылау туралы иллюзияларға және жалған жоғарылыққа сенуге ұмтылатынын, себебі бұл оларға қиындықтарды жеңуге және гүлденуге көмектеседі деп санайды. Оптимистік сенімдер жақсы өмірлік нәтижелермен байланысты екенін көрсететін кейбір деректер болғанымен, мұндай байланыстарды растайтын көптеген зерттеулер олардың болжамдарының дұрыс болуы мүмкін деген альтернативті түсіндірмеге бейім.

Әлеуметтік білім

Адамдар өздері білетін нәрсені жоғары бағалауға бейім, әдетте фактілерді білу үшін басқа біреуден сұрап немесе жазбаша материалдарға жүгіну қажет екенін ескермейді. Адамдардан бір нәрсе қалай жұмыс істейтінін (мысалы, велосипед, тікұшақ немесе халықаралық саясат) түсіндіруді сұрағанда, білімдеріндегі кемшіліктер анықталады және сол тақырып бойынша білімді асыра бағалау төмендейді.

Практикалық әсері

Әлеуметтік психолог Скотт Плус: «Шешім қабылдау және үкім шығарудағы ең көп таралған және ең қауіпті проблема – артық сенімділік» деп жазды. Ол сот процестеріне, ереуілдерге, соғыстарға, нашар корпоративтік сатып алуларға, қор нарығындағы көпіршіктер мен құлдырауларға кінәлі деп есептеледі. Ереуілдер, сот процестері және соғыстар артық бағалаудан туындауы мүмкін. Егер талапкерлер мен жауапкерлер өздерін заңдық оппоненттерінен лайықтырақ, әділ және дұрыс деп санаса, бұл ұзаққа созылған тиімсіз сот дауларының себебі болуы мүмкін. Корпорациялар мен кәсіподақтар өздерін қарсы тараптан күштірек және дұрыс деп есептесе, бұл олардың еңбек ереуіліне төзуге дайындығына ықпал етуі мүмкін. Егер елдер өз әскерлерінің басқа елдердің әскерлерінен күштірек деп ойласа, бұл олардың соғысқа баруға дайындығын түсіндіруге болады. Артық дәлдік инвестициялық мінез-құлық пен қор нарығындағы саудаға маңызды әсер етуі мүмкін. Байестер келіспеуге келісе алмайтындықтан, классикалық қаржы теориясы қор нарығындағы трейдерлер толыққанды рационалды Байестер болса, қор нарығында неліктен сонша сауда жасалатынын түсіндіруде қиындыққа тап болады. Артық дәлдік бұл сұраққа жауап берудің бір жолы болуы мүмкін. Егер нарық қатысушылары активтің құнын бағалауда өте сенімді болса, олар басқаша ақпаратқа ие адамдармен сауда жасауға көбірек дайын болады. Оскамп клиникалық психологтар мен психология студенттерінің топтарын көп таңдаулы сұрақтардан тұратын тапсырмамен сынады, онда олар жағдайлық зерттеуден қорытынды жасады. Жауаптарымен қатар, қатысушылар дұрыс болу мүмкіндігін проценттік көрсеткішпен бағалады. Бұл сенімділікті дәлдікпен салыстыруға мүмкіндік берді. Зерттеу туралы көбірек ақпарат берілген сайын, қатысушылардың сенімділігі 33%-дан 53%-ға дейін өсті. Дегенмен, олардың дәлдігі айтарлықтай жақсармады және 30%-дан төмен қалды. Осылайша, бұл тәжірибе адамдардың өз шешімдерін негізге алатын ақпарат көбейген сайын, олардың артық сенімділік танытқанын көрсетті. Алайда, саяси сайлау кезінде артық сенімділік зиянды да, пайдалы да болуы мүмкін. Үміткерлер ауызша білдірген артық сенімділік қазіргі көрсеткіштерге сәйкес келмесе, артықшылығын жояды, ал ауызша білдірмей, дене тілі арқылы сенімділік танытса, артықшылыққа ие болады. Артық сенімділік жеке тұлғаның өзіне деген құрметін арттыруға және қажетті мақсатына жетуге ынталандыруға да көмектеседі. Өзіне сену адамға өз ісін өзгелерге қарағанда одан әрі жылжытуға күш береді.

Сарапшылардың тым сенімділігі

Канеман мен Клейн көптеген сарапшыларды ақылды қарапайым адамдар жасаған қарапайым ережелермен қалай жеңілуге болатынын одан әрі көрсетеді. Шын сарапшылық сезім, бұрынғы шешімдердің сапасы туралы жиі, жылдам және жоғары сапалы кері байланыстан үйрену арқылы қалыптасады. Мұндай мүмкіндікке ие кәсіпқорлар аз. Осындай тәжірибеден сабақ алмастан білімді меңгергендерді Канеман, Сибони және Санштейн "құрметті сарапшылар" деп атайды. Біраз дерек болғанда, қарапайым ең кіші квадраттар (OLS) модельдері қарапайым ережелерден жақсы нәтиже береді. Ал көп дерек болғанда, жасанды интеллект (AI) OLS-тен әлдеқайда жақсы нәтижелер көрсетеді.