Кіріспе

Латын Америкасындағы құпия полиция қызметінің деректері

"Террор архиві" (lang es) – парагвайлық диктатор Альфредо Стросснердің құпия полициясы жасаған заңсыз әрекеттерді тіркеген құжаттар жинағы. Бұл құжаттар кейіннен чилилік диктатор Аугусто Пиночетті соттауға және Аргентина мен Чилидегі бірнеше адам құқықтары ісіне қолданылды. Файлдар жинағы "Кондор" операциясының – Латын және Оңтүстік Америка елдеріндегі мемлекеттік террор мен саяси қуғын-сүргіннің ЦРУ-дың құпия науқанының бар екенін дәлелдеді. Құжаттар 1992 жылдың 22 желтоқсанында заңгер және адам құқықтары белсендісі доктор Мартин Альмада мен судья Хосе Агустин Фернандес Парагвай астанасы Асунсьон маңындағы Ламбарэ қаласындағы полиция бөлімшесінде табылған. Парагвай үкіметі 2003 жылы құрған Ақиқат және әділдік комиссиясы осы мұрағаттар мен тағы үш дереккөзден тұтқындау, азаптау, өлім жазасына кесу, жоғалып кету және жер аудару сияқты 14 338 адам құқығы бұзылған 9 923 адамның тізімін жасады. Комиссияның жұмысы мұрағаттарда тіркелмеген тағы 10 167 құрбанды анықтауға да мүмкіндік берді.

Шолу

Алмада 1970 жылдары Альфредо Стросснердің әскери диктатурасында азапталғанын дәлелдейтін құжаттарды жылдар бойы іздеп келді. Мүмкін болатын дәлел туралы ақпаратқа ие болған әйелмен байланысқа түскеннен кейін, ол Фернандеспен бірге осы мұрағаттарды тапты. Мұрағаттарда Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Парагвай және Уругвайдың қауіпсіздік қызметтері ЦРУ-ның ынтымақтастығымен құпия түрде ұрлап, азаптап, өлтірген мыңдаған латын америкалықтарының тағдыры сипатталған. Архивтерде Колумбия, Перу және Венесуэла сияқты елдер де бар, олар әртүрлі деңгейде ынтымақтасып, Оңтүстік конустың қауіпсіздік қызметтері сұраған барлау ақпаратын ұсынды. Бұл елдердің кейбіреулері қазір Асунсьондағы Әділет сарайында сақталатын архивтердің бөліктерін бұрынғы әскери шенеуніктерді соттау үшін пайдаланды. Испан судьясы Балтасар Гарсон Чили генералы Аугусто Пиночетке қарсы қозғалған істің көп бөлігі осы архивтерді пайдалану арқасында дайындалды. Өзі Кондордың құрбаны болған Алмада Балтасар Гарсонмен екі рет сұхбаттасты. Алмада былай деді: "Бұл құжаттар – Стросснердің [Парагвайдың 1989 жылға дейін диктаторы] 40 жыл бойы парагвай халқын шантаж жасау үшін пайдаланған ұят пен жалғанның тауы". Ол ЮНЕСКО-ның «террорлық архивтерді» халықаралық мәдени орталық ретінде тіркеуін қалайды, себебі бұл құжаттарды сақтау және қорғау үшін қаржыландыру алуға мүмкіндік береді. 2000 жылдың мамыр айында ЮНЕСКО миссиясы Парагвай билігінің сұрауы бойынша Асунсьонға келді. Бұл файлдарды «Әлемдік естелік тізіміне» енгізуге көмектесу мақсатындағы сапар болды, бұл адамзаттың құжаттамалық мұрасын сақтауға және насихаттауға бағытталған бағдарламаның бір бөлігі.