Кіріспе
Рупия деп аталатын көптеген валюталардың тарихы. [[File:MauryanCoin. JPG|right|thumb|250px|Маурья империясының күміс монетасы, Rūpyarūpa деп аталады, дөңгелек және пілдің бейнесі бар. б.з.д. 3 ғасыр.] Бұл термин Үндістан субконтинентінде монетаны білдіру үшін қолданылған. Сипаттама ретінде ол "дұрыс пішіндес" дегенді білдіреді, одан әрі "белгіленген, басылған" мағынасын береді, содан "монета" деген сөз туындаған. Бұл сөз "рупа" – "пішін, келбет, бейне" деген зат есімнен шыққан. Чандрагупта Маурьяның (б.з.д. 340–290 жж.) алғашқы Маурья императорының премьер-министрі Чанакья жазған "Артхашастра" еңбегінде күміс монеталар "рупиарупа" деп аталады, сондай-ақ алтын монеталар (суварнарупа), мыс монеталар (тамарарупа) және қорғасын монеталар (сисарупа) туралы да айтылады. "Рупа" – пішін немесе келбет, мысалы, "рупиарупа", "рупия" – күміспен жасалған, "рупа" – пішін. Орта ғасырларда Батыс аймақтардағы Ұлы Тан жазбаларында айтылғандай, тұрақты ақша жүйесі болған жоқ. Шер Шах Сури 1540–1545 жылдар аралығындағы бес жылдық билігі кезінде жаңа азаматтық және әскери әкімшілік құрды және 178 грамм салмақты күміс монета шығарды, ол да "рупия" деп аталды. Моғол билеушілері 1604–1605 жылдары индуистік құдайларды бейнелейтін монеталар шығарды. Рама мен Ситаны бейнелейтін монеталар күміс пен алтыннан соғылды; Акбардың 1605 жылы қайтыс болуымен монета соғу тоқтатылды. Күміс монета Моғол дәуірінде, Маратха дәуірінде, сондай-ақ Британдық Үндістанда қолданылып келді. Қағаз рупияның алғашқы шығарылымдарының ішінде Хиндостан банкі (1770–1832), Бенгал және Бихардың бас банкі (1773–75, Уоррен Гастингс құрған) және Бенгал банкі (1784–1791) бар. Үнді рупиясы 19 ғасырдың көп бөлігінде күміс негізіндегі валюта болды, бұл валютаның құнына елеулі әсер етті, себебі күшті экономикалар алтын стандартында болды. Британдық билік кезінде және тәуелсіздіктің алғашқы он жылдығында рупия 16 аннаға бөлінді. Әр анна 4 писке бөлінді. Демек, 1 рупия 64 писке тең еді, ал 1 пис 3 писке тең болды. 1957 жылы ондық жүйе енгізілді және рупия 100 найе пайсаға (хинди/урду тілінде "жаңа пайса") бөлінді. Бірнеше жылдан кейін алғашқы "найе" жойылды. 20 ғасырдың басында және ортасында көптеген жылдар бойы Үнді рупиясы британдықтар бақылаған және Үндістаннан басқарылған бірнеше аймақтарда ресми валюта болды; Шығыс Африка, Оңтүстік Арабия және Парсы шығанағы сияқты аймақтар.
[[File:MauryanCoin. JPG|right|thumb|250px|Silver coin of the Maurya Empire, known as Rūpyarūpa, with symbols of wheel and elephant. 3rd century BC. The term in Indian subcontinent was used for referring to a coin. As an adjective it means "shapely", with a more specific meaning of "stamped, impressed", whence "coin". It is derived from the noun rūpa "shape, likeness, image". Arthashastra, written by Chanakya, prime minister to the first Maurya emperor Chandragupta Maurya (c. 340–290 BC), mentions silver coins as rūpyarūpa, other types including gold coins (suvarṇarūpa), copper coins (tāmrarūpa) and lead coins (sīsarūpa) are mentioned [This claim is disputed]. Rūpa means form or shape, example, rūpyarūpa, rūpya – wrought silver, rūpa – form. In the intermediate times there was no fixed monetary system as reported by the Great Tang Records on the Western Regions. Sher Shah Suri, during his five year rule from 1540 to 1545, set up a new civic and military administration and issued a coin of silver, weighing 178 grains, which was also termed Rupiya. The Mughal rulers issued coins honouring the Hindu deities in 1604–1605. The coins depicting Ram and Sita were issued in both silver and gold; minting ended right after Akbar's death in 1605. The silver coin remained in use during the Mughal period, Maratha era, as well as in British India. Among the earliest issues of paper rupees include the Bank of Hindostan (1770–1832), the General Bank of Bengal and Bihar (1773–75, established by Warren Hastings), and the Bengal Bank (1784–1791). The Indian rupee was a silver based currency during much of the 19th century, which had severe consequences on the standard value of the currency, as stronger economies were on the gold standard. During British rule, and the first decade of independence, the rupee was subdivided into 16 annas. Each anna was subdivided into 4 pices. So one rupee was equal to 64 pice (paisa) and 192 pies as 1 Pice was equal to 3 pies. In 1957, decimalisation occurred and the rupee was divided into 100 naye paise (Hindi/Urdu for new paisas). After a few years, the initial "naye" was dropped. For many years in the early and mid 20th century, the Indian rupee was the official currency in several areas that were controlled by the British and governed from India; areas such as East Africa, Southern Arabia and the Persian Gulf.
1947 жылдан бастап
1947 жылы тәуелсіздік алғаннан бері Үндістан рупиясы елдегі валюта ретінде қабылданды. Осы кезеңде, 1960 жылдардың ортасына дейін Үндістан рупиясы Трюсиал Мемлекеттерінде, Оман, Бахрейн және Кувейтте де заңды төлем құралы болып саналды.
1966 жылғы экономикалық дағдарыс
Үндістан валютасы 1949 жылы фунт стерлинг құнсыздануына байланысты құнсызданудан бастау алды. Бірақ, Үндістанның саудасы көбінесе фунт стерлингпен жүргізілгендіктен, бұл рупияның 1966 және 1991 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезіндегі екі маңызды құнсыздануындай үлкен әсер етпеді. 1975 жылға қарай валюта номиналды құн жүйесінен, бекітілген жүйеге, содан кейін валюталық себетке бекітілген жүйеге біртіндеп өтті.
1991 жылғы экономикалық дағдарыс
1991 жылы Үндістанда әлі де бекітілген валюталық жүйе сақталған, онда рупияның құны негізгі сауда серіктестерінің валюталарынан құралған себетке байланысты болды. Үндістан 1985 жылдан бастап төлем балансы мәселелеріне тап болды, ал 1990 жылдың соңына қарай ел ауыр экономикалық қиындыққа ұшырады. Үкімет дефолтқа жақын тұрды және оның валюталық резервтері үш апталық импортты қаржыландыруға тіпті жетпейтіндей азайды. 1966 жылғы жағдай сияқты, Үндістанда жоғары инфляция және үлкен мемлекеттік бюджет тапшылығы болды. Бұл үкіметті рупияны девальвациялауға итермеледі. Одан әрі құнсызданудың алдын алу үшін үкімет шаралар жариялады, бірақ ешқайсысы құнсыздануды тоқтатуға қол жеткізе алмады. Құнсыздану жалғасқаннан кейін және инфляцияның жоғары деңгейде болғаннан кейін, сол кездегі Үндістанның премьер-министрі Манмохан Сингх Үндістан Парламентінде бұл мәселе бойынша мәлімдеме жасады. Оның пікірінше, қазіргі құнсыздануға әлемдік және ішкі факторлардың әсері бар. Сондай-ақ ол саяси партиялардан үкіметке елдің рупия құнының төмендеуіне байланысты туындаған дағдарысты жеңуге көмектесуді сұрады.
Басқа мәселелер
Мозамбикте британдық Үндістан рупиясы үстіне мөр басылды, ал Кенияда Британдық Шығыс Африка компаниясы рупияны және оның бөлшектерін, сондай-ақ писе шығарды. Ол 1920 жылға дейін сол стандартты сақтап, флорин ретінде қолданылды. Сомалиде итальяндық отарлық билік дәл осындай стандартта «рупия» монетасын шығарды және «пейсаны» «беса» деп атады. 18 ғасырдың басында Австралияда Ұлыбритания Ост-Инд компаниясының рупиясы шектеулі мерзімге қолданылды. Джамму және Кашмир мәселесі: Махараджа Ранбир Сингх 1877 жылы су таңбасы бар қағаз ақшаны енгізді. Бұл банкноттар аса танымал болған жоқ және қысқа ғана уақыт аралығында айналымда болды. Банкноттарда Догра әулетінің «Күн» мотиві бейнеленген. Хайдарабад мәселесі: Хайдарабад үкіметі жеке банкирлерді қағаз ақша шығара алатын банк құруға ұйымдастыруға бірнеше әрекет жасады. Алайда, британдықтар Үндістан князьдік мемлекеттерінің қағаз валюта шығаруына қарсы тұрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде күмістің өте тапшылығы және Хайдарабад мемлекетінің британдық соғысқа жасаған үлесі 1918 жылы Хайдарабад валютасы туралы заңға сәйкес ₹10/ және ₹100/ номиналындағы қағаз ақшаны қабылдауға әкелді. Валюта Osmania Sicca (OS) деп аталды. 1919 жылы бір рупиялық және бес рупиялық, ал 1926 жылы мың рупиялық банкноттар шығарылды. Насик қаласында Үндістан валюталық ноталар баспасы құрылғаннан кейін, Хайдарабадтың банкноттары сол жерде басыла бастады. Бирма мәселесі: Бирма 1938 жылы Үндістаннан бөлінді; алайда, Үндістанның Резервтік банкі Бирма үкіметінің банкірі ретінде әрекет етті және 1937 жылғы Бирма ақша-кредиттік реттеу туралы жарлыққа сәйкес банкноттар шығаруға жауапты болды. 1938 жылдың мамырында Банк Бирма банкноттарын шығарды, олар Үндістанда заңды төлем құралы болған жоқ. Индо-француздық мәселелер: Францияның Индокитай банкі француздық Үндістанда француздық үнді рупиясын (FIR) енгізді. Индо-португалдық мәселелер: Португалдық Үндістан рупиясы 1959 жылға дейін Португалдық Үндістанның валютасы болды. Ол 16 тангаға немесе 960 рейске бөлінді. 1959 жылы валюта 1 рупияға 6 эскудо бағамымен португалдық Үндістан эскудосына ауыстырылды. Парсы шығанағы мәселесі: 20 ғасырдың басында және ортасында көптеген жылдар бойы Үнді рупиясы британдықтар бақылаған және Үндістаннан басқарылған бірнеше аймақтарда ресми валюта болды: Шығыс Африка, Оңтүстік Арабия және Парсы шығанағы сияқты аймақтар. Парсы шығанағында қолданылған рупиялар шығанақ мемлекеттері Үндістанның Резервтік банкінен сатып алған, ол рупиялар бастапқыда сатып алынған стерлинг резервтерін сақтаған. Алайда, Үндістаннан Парсы шығанағы мемлекеттеріне алтынға алмасу үшін Үндістан рупиясы контрабандалық жолмен әкелінетін. 1959 жылы Үндістанда жеке тұлғалардың қолындағы алтынның жалпы сомасы шамамен 1,75-2 миллиард АҚШ долларына жетеді деп есептелді – бұл айналымдағы қағаз ақша құнының шамамен үштен екі бөлігін құрады. Үндістанда алтынға ие болу және онымен сауда жасау заңды болғанымен, оны импорттау немесе экспорттау заңсыз болды. Персия шығанағы рупиясы (PGR) деп те аталатын шығанақ рупиясын Үндістан үкіметі 1959 жылғы 1 мамырдағы Үндістанның Резервтік банкі туралы заңға түзету енгізу арқылы елден тыс жерлерде ғана айналымға арналған Үнді рупиясының орнына енгізді. 1966 жылдың маусымында Үндістан рупияны девальвациялағаннан кейін, оны әлі де қолданатын елдер – Оман, Катар және қазіргі Біріккен Араб Эмираттары (1971 жылға дейін Трюциалдық мемлекеттер деп белгілі болған) – Шығанақ рупиясын өз валюталарымен алмастырды. Кувейт және Бахрейн бұған дейін 1961 және 1965 жылдары осындай шешім қабылдаған. Төтенше жағдайлар, князьдік мемлекеттер: 1940 жылдары, соғыста пайдалану үшін ақша соғу орындары толыққанда жүктеліп, бүкіл Үндістанда ұсақ монеталардың өте тапшылығы сезілді. Батыс Үндістандағы Балван, Биканер, Бунди, Гондал, Индергад, Джунагад, Джасдан, Куч Менгни, Мули, Морви, Мангрол, Наванагар, Навалгарх Палитана, Раджкот, Сайлана, Сайла, Виталгад сияқты князьдік мемлекеттер бұл тапшылықты жою үшін «Ақша купондарын» шығарды.