Кіріспе

1850-1930 жылдар аралығындағы өнер қозғалысы. Этч өркендеуі – 1850-1930 жылдар аралығында этчтің түпнұсқалық гравюра түрі ретінде қайта жандануы және дамуы. Басты орталықтар Франция, Ұлыбритания және АҚШ болды, бірақ Нидерланды сияқты басқа елдер де қатысты. Ынталы коллекционерлер нарығы қалыптасты, ең ізделісті суретшілердің туындыларына жоғары баға белгіленді. Алайда, 1929 жылғы Уолл-стрит құлауы коллекционерлер арасындағы күшті нарықты күйретіп, осы қозғалыстың 19 ғасырлық дамуға негіделген ескірген стиліне толық нүкте қойды. Бамбер Гаскойннің сөзінше, «қозғалыстың ең айқын ерекшелігі – беттік реңге құштарлық» болды, ол баспа тақтасының бетінен барлық сияны мұқият сыпырып тастамау арқылы, суреттің бөліктеріне қалған сия қабатынан ашық түс беруге мүмкіндік берді. Бұл және басқа да ерекшеліктер Рембрандттың ықпалын көрсетті, оның шеберлігі осы кезеңде ең жоғары деңгейге жетті. Кейбір суретшілердің өз баспа машиналарын болғанымен, қозғалыс жаңа «жұлдыз баспашы» тұлғасын қалыптастырды. Олар суретшілермен тығыз жұмыс істеп, өзгермелі сия қолдану, беттік рең, ретушь және әртүрлі қағаздарды пайдалану арқылы этч техникасының барлық мүмкіндіктерін пайдаланды. Қоғамдар мен журналдар да маңызды рөл атқарды, әртүрлі суретшілердің түпнұсқалық гравюраларынан тұратын альбомдарды белгілі бір таралыммен жариялады. Көбінесе пейзаждар, қала көріністері, портреттер және қарапайым халықтың тұрмысын бейнелейтін жанрлық суреттер тақырып ретінде таңдалды. Заманауи суретте жиі кездесетін мифологиялық және тарихи сюжеттерге осы қозғалыста сирек орын берілді. Этч – басым техника болды, бірақ көптеген тақталар оны, әсіресе құрғақ инемен (drypoint) үйлестірді. Осы техникаларда тақтадағы сызықтарды жасау процесі сурет салуға ұқсас болды және тәжірибелі суретші үшін оңай болды. Кейде гравюра, мезотинт және акватинт сияқты басқа да интальиолық гравюра техникалары қолданылды, олар тақтада арнайы әрекеттерді қажет етті. Суретшілер тақтаны қышқылмен «кедіргенде» (biting) пайда болатын ерекшеліктерді де меңгеруі керек болды, бірақ таза құрғақ ине техникасында бұл қадам қажет болмады, және осының өзі осы техниканың артықшылықтарының бірі саналды.

Тарихи желі

Рембрандт қайтыс болғаннан кейінгі ғасырда оның ең жоғары деңгейіне жеткен эфирлеу және сусымалау техникасы біртіндеп төмендеді. XVIII ғасырдың соңында Пиранези, Тиеполо және Гойя сияқты керемет ерекшеліктермен, экрандалған суреттердің көпшілігі көшірмелік немесе иллюстрациялық болды. Англияда жағдай сәл жақсырақ болды, Сэмюэл Палмер, Джон Селл Котман, Джон Кром және басқалар 19-ғасырдың алғашқы онжылдықтарында көбінесе ландшафт тақырыптары бойынша әдемі түпнұсқалы эфирлеулер жасады. 1838 жылы құрылған Этчинг клубы осы өнердің дамуын жалғастырды. Ғасырдың дамуымен жаңа техникалық жетістіктер, әсіресе түсті басуға қабілетті литография, эфирлеуді одан әрі төмендетті. Этчинг қайта жаңғыруының стилі Францияда 1840-50 жылдары Барбизон мектебінің гравюраларымен басталды. Көптеген суретшілер, негізінен кескіншілер, ескі шеберлердің гравюрасының рухын қайта жаңғыртқандай көрінетін пейзаждық эфирлеулер жасады. Шарль Франсуа Добиньи, Милле және әсіресе Шарль Жак алдыңғы ғасырдағы көшірмелік пластиналардан ерекшеленетін гравюралар жасады. Чарльз Мерьонның қараңғы, ұлы және көбінесе тік форматтағы қала көріністері, негізінен 1850-ші жылдардан бастап, қайта жаңғырудың соңына дейін қолданылып келген, бірақ Францияға қарағанда көбірек Ұлыбританияда қолданылатын өте ерекше тақырып пен стиль үлгілерін ұсынды. 1857 жылы патенттелген пластиналардың металл қаптамасы "баспа бизнесін бірден революциялады". Бұл мыс пластинаға металл темірдің өте жұқа қабатын электропластика арқылы қосуға мүмкіндік берді. Бұл пластиналардағы сызықтарды әлдеқайда берік етті, әсіресе құрғақ нүкте процесінде шығарылған нәзік "тікен" тек мыспен қарағанда әлдеқайда жақсы сақталды, сондықтан бай, терең әсерлер көбірек (әлі де аз болса) шығарылуы мүмкін. Франсис Сеймур Хаден және оның қайын інісі, америкалық Джеймс Макнилл Уистлер мұны алғаш пайдаланғандардың бірі болды, ал құрғақ нүкте 15 ғасырдан бері әдеттегі эфирлеумен біріктірілгеннен гөрі танымал болды. Алайда, металл қаптама сапаның төмендеуіне әкелуі мүмкін. Оны сол кезеңде танымал болған, бірақ әрдайым мезотинттер мен коммерциялық баспа үшін қолданылатын, темірден жасалған пластиналарға жасалған болаттан жасалған гравюрамен шатастыруға болмайды. Француздық Этчинг қайта жаңғыруында бірнеше адам ерекше маңызға ие болды. Баспагер Альфред Кадарт, баспагер Огюст Делатр және 1866 жылы эфирлеудің танымал оқулығын жазған эфирлеуші Максим Лаланн осы қозғалыстың кең контурларын белгіледі. Кадар 1862 жылы Société des Aquafortistes-ті құрды, бұл коллекционерлердің санасында әдемі, түпнұсқалы гравюра туралы хабардарлықты қайта жандандырды. Шарль Мерьон ертедегі суреттерінің бірі болды және Делатрмен тығыз қызметтесіп, қазіргі заманғы гравюраның әртүрлі мүмкін әдістерін және Рембрандт пен Дюрермен қатар келетін жұмыстарды жасады. Хамертон және басқалар үшін британдық Этчинг қайта жаңғыруының әкесі хирург-эчер Фрэнсис Сеймур Хаден болды, ол өзінің ағасы, америкалық Джеймс Макнилл Уистлермен бірге 1860 жылы басталған жұмысты шығарды, ол әлі күнге дейін эфир тарихының биік нүктелерінің бірі болып табылады. Швециядан Андерс Зорн, Германиядан Кэтэ Коллвиц. Уистлер француз қайта жаңғыруының мүшесі, суретші Альфонс Легросты 1863 жылы Лондонға келуіне сендірді; кейін ол Слэйд көркемсурет мектебінің профессоры болды. Тек қана немесе негізінен гравюра суреттерін, әдетте суреттерді жасаған суретшілер аз болды. Түстерге көз жеткізбейтін және сурет салуға кедергі келтіретін Мерьон, бәлкім, ең маңыздысы. Тағы бір аматор - Хаден. Көптеген суретшілер бояумен жұмыс істеуді жалғастырды, бірақ кейбіреулері қазір негізінен олардың гравюралары үшін есте сақталған (мысалы, Феликс Бракемонд, Боун және Камерон), басқалары бояудың беделді ортасында атақ тапты және олардың гравюра жасаушылар болғаны ұмытылады. Дега, Мане және Пикассо бұған мысалдар болып табылады; Уистлер, мүмкін, екеуі үшін де белгілі. Бұл қозғалыстың теоретиктері дәстүрлі эфирлеу, құрғақ нүкте және кейбір мезотинт әдістеріндегі монохромды басуларға назар аударғанмен, "эфирлеу қайта жаңғыруы" термині (осы мақалада) негізінен осы әдістердегі жұмыстарға қатысты, көптеген суретшілер басқа да әдістерді қолданды, әсіресе Ұлыбританиядан тыс. Француздар, кейін американдықтар литография жасауға қатты қызығушылық танытты, ал ұзақ уақыт ішінде бұл көркемдік баспа техникасының басым түрі болды, әсіресе келесі ғасырда түс қолдану мүмкіндігі айтарлықтай жақсарғанда. Барбизон мектебінің суретшілері 1850-1870 жылдар арасында қолданған жартылай фотосуреттік эфирлеу сияқты клише verre әдісі де болды. 1870 жылдардан бері жапондықтарға деген сұраныс түсқанатын дамытуға түрткі болды, өйткені Еуропада жарқын түсті жапондық укиё-э ағаш кесіндісі басулары көрініс тапты және бағаланды. Жапониядағы жағдай Еуропадан кері болды, көптүрлі басулар, бірақ әлі де қара жәйтүнмен боялған суреттердің күшті дәстүрі болды, олардың аз бөлігі ғана Еуропада көрілді. Көптеген гравюра шеберлері осындай әсерлерге қол жеткізудің өз әдістерін сынап көрді, Мэри Кассаттың өте күрделі гравюралары, à la poupée бояуының қолданылуы ең тиімділерінің бірі болды. Жапон гравюра шеберлері әр түс үшін жеке ағаш кесінділерін қолданды, сонымен қатар 16 ғасырдан бері ешқандай суретші жұмыс істемеген ағаш кесіміне қайта оралу болды. Қайта жаңғыруға тән стильдер мен техникалар шамамен 1930 жылдан кейін сәннен шығып қалғанмен, көркемдік баспаға деген қызығушылық сақталды және маңызды суретшілер әлі де жиі гравюралар жасайды, әдетте қайта жаңғыру пионерлеген қол қойылған, шектеулі басылымдағы презентацияны қолданады. Литографиялар көбірек таралғанмен, Пабло Пикассоның 100 гравюрадан тұратын Vollard Suite-і, "20 ғасырдың сөзсіз ең ұлы гравюра шебері" деп аталған, 1930 жылдан 1937 жылға дейін жасалған және оны тапсырыс берген сурет сатушысы Амбруаз Воллардтың (1866-1939) есімімен аталған, ерекше жиынтық болып табылады.

Кейінгі суретшілер

1890 жылдары Францияда баспа өнерінде техниканың, тақырыптың және стильдің үлкен әртүрлілігімен өнімділіктің тағы бір толқыны болды. L'Estampe originale альбомы (осыған ұқсас L'Estampe Moderne 1897–1899 жылдардың барлық литографиясы, Art Nouveau стиліне көбірек бейімделген) 1893 және 1895 жылдар аралығында тоқсан сайын тоғыз нөмір шығарды, онда 74 суретшінің ерекше тобының 95 түпнұсқа баспасы болды. Олардың 60-ы литографиялық, 26-сы түрлі интальо техникаларында (олардың үштен бірі түсті), 7-і ағаш кескіні, ағашқа ою және гипсография. Тақырыптарда бұрынғы онжылдықтарға қарағанда адамдардың саны айтарлықтай көп, ал суретшілер қатарында Уистлер, Тулуз-Лотрек, Гоген, Ренуар, Писсарро, Поль Синьяк, Одилон Редон, Роден, Анри Фантен-Латур, Фелисиен Ропс және Пувис де Шаванн болды. Les Nabis тобының барлық мүшелері дерлік қатысты: Пьер Боннар, Морис Дени, Поль Рансон, Эдуард Вуйяр, Кер Ксавье Руссель, Феликс Валлотон және Поль Серузье. Британдық суретшілерге Уильям Николсон, Чарльз Рикеттс, Уолтер Крейн және Уильям Ротенштейн кірді, ал Уистлерден басқа Джозеф Пеннелл американдық болды. Ұлыбританияда кейінгі буынның өкілдері гравировкамен көбінесе айналысқан үш суретші, олар рыцарь атағына ие болды. Бұл ағылшын қозғалысының «жоғарғы діни қызметкерлері»: Мюрхед Боун, Дэвид Янг Камерон (олар екеуі де Глазго қаласында туып, оқыған) және Фрэнк Шорт. Антони Гриффитс жазғандай, олар да басқалар сияқты «бірнеше тақырыпты мұңды жайлылықпен бейнелеген». Майра Кэтлин Хьюз және Уильям Странг басқа да жетекші тұлғалар болды. Көптеген суретшілер литографиялық әдіспен кітаптарды суретке түсіруге көшті. Америкада Стивен Пэрриш, Отто Бачер, Генри Фаррер және Роберт Суэйн Гиффорд ғасырдың басында маңызды тұлғалар деп есептелді, бірақ олар ағылшын суретшілеріне қарағанда графикаға көбінесе аз көңіл бөлді. Нью-Йорк гравировка клубы – гравировканың негізгі кәсіби ұйымы. Жаңарудың соңғы буыны атауға тым көп, бірақ олардың қатарында Уильям Уолкотт, Фредерик Григгс, Малкольм Осборн, Джеймс Макбей, Иан Странг (Уильямның ұлы) және Эдмунд Блампид (Ұлыбританияда), Джон Слоан, Мартин Льюис, Джозеф Пеннелл және Джон Тейлор Армс (АҚШ-та) болуы мүмкін. Григстің шәкірті Джозеф Уэбб бағаның күрт төмендеуінен бұрын соңғы жылдары ғана гравировка жасауды бастады және 1940 жылдардың соңына дейін «романтикалық малшы ландшафттарын» гравировкалауда табандылық танытты.

Кітаптар, сыншылар және теория

Қайта өрлеуге кейбір жауыз сын айтылды. Джон Раскин (өзінің кейбір кітаптарын суретке салу үшін қолданған болса да) 1872 жылы гравировканы "еріншектік пен қателікпен жасалған өнер" деп сипаттады. Ол соңғы суретті алу үшін химиялық процестерге және көбінесе білікті басушыларға тәуелділікті, сондай-ақ суретшінің оны жасаудағы рөлінің оңайлығын сынады. Францияда ақын Шарль Бодлер Мерьонды және басқа да француз мамандарын жақтап, Хаден мен Уистлерге құрмет көрсетті. Бірақ 1862 жылы жазған хатында ол, Раскинмен ұқсас себептермен, әуесқойлар (Хейден сияқты) және тіпті әйелдер арасында гравировкаға деген құмарлықтың ағылшын құбылысы ретінде көрінгеніне наразылық білдірді, Францияда оның "Лондондағы Гравировка клубының өркендеген кезеңінде болғандай үлкен танымалдылыққа ие болмайтынын" үміттенеді, тіпті әдемі "әйелдер" лакталған тақтаға тәжірибесіз инемен жүгіру қабілетімен мақтанады. Бұл – британдықтарға тән мания, біз үшін жамандық әкелер уақытша құмарлық. Мұндай сынға қарсы тұру үшін қозғалыстың мүшелері техникалық процестердің жетілдірілуін түсіндіру үшін ғана емес, сонымен қатар түпнұсқа (тек көшірме емес) гравираларды, олардың өз ережелері мен көркемдік талаптары бар шығармашылық жұмыстар ретінде жоғарылату үшін жазды. Хаденнің "Гравировка туралы" (1866) еңбегі – бұл маңызды алғашқы жұмыс, ол гравировкаға ерекше көзқарас ұсынды, әсіресе пейзаждарға қатысты, оны сурет салудың жалғасы ретінде қарастырды, оның спонтандылық мүмкіндіктері мен суретшінің шығармашылық процесін жақсы аяқталған және қайта өңделген майлы суретте жоғалғандай көрсетуге мүмкіндік берді. Майлы сурет тез арада осы шектеулерді жеңу үшін дамыды (әсіресе импрессионизм), бірақ Хаденнің риторикасы тиімді және ықпалды болды. Ол "білімді қысқарту" стилін жақтады, яғни тақтадағы жолдар неғұрлым аз болса, "әр жолдағы ой мен шығармашылық соғұрлым артық болады". Францияда Хаденнің идеялары бірнеше онжылдықтар бойы жүргізіліп келе жатқан пікірталасқа себеп болды. Бұл пікірталас майлы эскиз сияқты тез орындалған жұмыстардың салыстырмалы артықшылықтары мен дайын картинаны жасаудың ұзақ процесіне қатысты. Сыншы Филипп Берти, Хаденнің де, гравировканың да жақтасы болғанымен, оның тез орындалатын жұмыстардың басымдылығы туралы көзқарасын сынады, Хаденнің өзінің баспаларындағы күйлердің саны Хаденнің өз қағидаларын толығымен орындамағанын көрсетті. 1860 жылдардың ортасында Хаден Раскиннің гравировкаға қарсы айтқан кейде зорлық-зомбылыққа толы наразылықтарына қарсы шықты; Хаден гравировканың күші деп есептеген суретшінің ойын жеткізудің оңайлығын Раскин дәл осылай жек көреді: "гравировка инесінде сізді шамадан тыс жылдамдыққа итермелейтін күшті құмарлыққа қарсы тұру мүмкін емес". Бұл көрсеткіш Рембрандт пен Дюрердің, тіпті басқа да ескі шеберлердің жақсы басылымдарына қарағанда көбінесе жоғары болды. Бұл жағдайды көптеген суретшілер циникалық түрде пайдаланды, олар "дәлелдік күйлер" деп аталатын көптеген күйлерде басып шығарды, осылайша коллекционерлерді бірнеше дана сатып алуға ынталандырды. Мюрхед Боун бір басылым үшін 28 күйде рекордты ұстады. Беттің тоны да әсерлерді жекелендірді. Көбірек пайдасы бар нәрсе – осы кезеңде басылымдарға нөмірлер қойылып, қолтаңба қойылып, олар шектеулі санда шығарыла бастады. 1920 жылдары ең жоғары деңгейге жеткеннен кейін, соңғы гравираларды жинау нарығы 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан кейін Ұлы депрессия кезінде құлдырады, бұл бағалардағы "жабайы қаржылық болжамдар" кезеңінен кейін "барлығын сату мүмкін емес етті". Британ мұражайының басылымдар мұрағатының сақтаушысы Кэмпбелл Доджсон қазіргі заманғы басылымдарды жинап, кейіннен мұражайға сыйға тартты. Ол Мюрхед Боунның басылымдарын жинап, жазуды Боун 1902 жылы Лондонда алғаш рет көрмеге шығарған кезде бастады, Боунның дилерінен бір-екі гвинея төледі. 1918 жылға қарай ол 51 және 63 фунт стерлингке дейін әлдеқайда жоғары баға төлейтін болды. Ол 1940 жылға дейін Боунның басылымдарын сатып алуын жалғастырды, сол кезде бағалар 1902 жылғы деңгейге оралды. Алайда, Айр түрмесі (1905) үшін рекордтық баға 250 фунт стерлинг төленді, "Боунның шедеврі" (Доджсонның айтуынша), "1933 жылы Швейцариядағы Оскар Рейнхарт сатып алған". Көптеген коллекционерлер тобы болмағандықтан көптеген суретшілер сурет салуға оралды, бірақ АҚШ-та 1935 жылдан бастап Жаңа келісімнің бір бөлігі – Федералды өнер жобасы графикаға ақша салды. Гравиралардың құны 1980 жылға дейін күрт төмендеді, сонда жаңа нарық (шағын болса да) 19-шы және 20-шы ғасырлар өнерінің шағын, бірақ маңызды саласы ретінде дами бастады. Ұлы депрессиядан басқа, Хаден мен Уистлердің монохромды дәстүрі белгілі бір деңгейде тоқтап қалды, "жаңашылдыққа сай тақырыптар мен өнер формаларын табу қажеттілігіне" қарсы "қарсылық көрсетті". 1926 жылы Эдвард Хоппердің "Жылдың жақсы басылымдары, 1925" туралы жазған рецензиясы оны қатты сынға алды: "Біз бұл 'шынайы граверлермен' ұзақ және шаршаңқы таныспыз, олар ескі есіктер, венециялық сарайлар, готикалық соборлар және ағылшын көпірлерінің айналасында әдемі жолдарды тоқуға өмірін жұмсайды. Біз осы қол шеберлігінің шөлінде үмітсіздікпен саяхаттаймыз. Осы кітапта еңбекқорлық пен шеберлік көп, бірақ техникалық тәжірибе немесе заманауи өмірге байланысты жеке көзқарас жоқ". Хоппердің кейінгі суреттеріне ұқсас қалалық тақырыптардағы гравиралар оның ерте даңқына ие болуға көмектесті, бірақ шамамен 1924 жылы ол сурет салуға көшкенін шешті.

Суретшілердің мәртебесі

Графика дәстүрлі түрде өнер әлемінде, әсіресе консервативті академияларда, кескіндеме және мүсінтаудың "басты" түрлеріне қарағанда төмен мәртебеге ие болды. Бұл Лондондағы Корольдік академия мен көшірме графика шеберлері арасында ұзақ жылдар бойы дау тудырды, олар 1853 жылы, ақыры, "Академик гравёр" деген төменгі мәртебеге сайлануға және Академияның маңызды көрмелерінде орын алуға қол жеткізді. Жаңарудың бастапқы кезеңінде көптеген суретшілер кескіндемемен айналысты, және бұл айырмашылыққа аса мән бермеді, бірақ 19 ғасырдың соңында жағдай өзгерді, өйткені графикаға негізгі күшін жұмсаған суретшілер көбейді. Англияда Хаден осы мәселеде белсенділік танытты, 1879 жылы Корольдік институтта офорт туралы лекциялар сериясын бастады, және келесі жылдары хаттар, мақалалар мен лекциялар арқылы осы жұмысын жалғастырды. Оның Суретші-офортшылар қоғамын (қазіргі Суретші-графиктер Корольдік қоғамы) құрушы және алғашқы президенті болуы осы күш-жігердің бір бөлігі болды, сонымен қатар жаңа көрмелер ұйымдастырылды. Франк Шорт және Уильям Стрэнг (1906 жылы екеуі де толық құқықты Академиктер болып сайланды) өздерінің гравюраларымен кескіндемелерінен гөрі жақсы танымал болды және Академия ішінде өзгерістерді қолдауға көмектесті, бірақ "Академик гравёрлер" мен толық құқықты "Академиктер" арасындағы айырмашылық 1928 жылға дейін жойылмады.