Кіріспе
Италиялық билеуші және Данте Алигьеридің қамқоршысы, кейіннен Скалигер лорды Кангранде (шын аты Кан Франческо) делла Скала (9 наурыз 1291 – 22 шілде 1329) – 1308 жылдан 1387 жылға дейін Веронаны билеген делла Скала әулетінен шыққан итальяндық ақсүйек. Қазір, әсіресе ақын Данте Алигьеридің ең ірі меценаты ретінде және Джованни Боккаччоның дерлік бір замандас туындысы – «Декамерон» шығармасында маңызды рөлде бейнеленген Кангранде өз замандастарының алдында, бастысы, сәтті жауынгер және автократ ретінде танымал болды. 1311 жылы Веронаның жеке билеушісі болғаннан бастап 1329 жылы қайтыс болғанға дейін ол көршілес бірнеше қалаларды, әсіресе Виченца, Падуа және Тревизоны бағындырды және Солтүстік Италиядағы Гибеллиндер фракциясының көшбасшысы деп есептелді.
the later Scaliger lord
Cangrande (christened Can Francesco) della Scala (9 March 1291 – 22 July 1329) was an Italian nobleman, belonging to the della Scala family who ruled Verona from 1308 until 1387. Now perhaps best known as the leading patron of the poet Dante Alighieri and featuring prominently in Giovanni Boccaccio's almost contemporary Decameron, Cangrande was in his own day chiefly acclaimed as a successful warrior and autocrat. Between becoming sole ruler of Verona in 1311 and his death in 1329 he took control of several neighbouring cities, notably Vicenza, Padua and Treviso, and came to be regarded as the leader of the Ghibelline faction in northern Italy.
Ерте өмір
Кангранде Веронада дүниеге келді, Верона билеушісі Альберто I делла Скаланың үшінші ұлы, оның әйелі Верде да Салиццоледен. Ол Кани Франческо деп шақырылды, бұл, әлдебір ойынға орай, Скалигери әулетінің негізін қалаушы, оның әкесінің ағасы Мастиноға ("мастиф") көрсетілген құрмет болуы мүмкін. Оның дене және ақыл-ой дамуының ерте кезеңі көп ұзамай оған "үлкен ит" немесе "құрметті ит" деген мағына беретін Кангранде есімін сыйлады. Кангранде билігінен бастап Скалигерлер оның қабірлері мен ескерткіштерінде, сондай-ақ дулығаларының үстінде ит басының гербін бейнелеу арқылы осы ит туралы мағынаны күшейтті. Кангранде әкесінің үлкен сүйіспеншілігіне ие болды, ол 1301 жылдың 11 қарашасында оны бала кезінде-ақ рыцарьлық дәрежеге көтерді. 1301 жылы Альберто қайтыс болғаннан кейін Кангранде ағасы Бартоломео I делла Скаланың қамқорлығына берілді, оның билігінің қысқа мерзімінде Флоренциядан қуылғаннан кейін Дантемен алғаш рет кездескен болуы мүмкін.
Физикалық келбеті мен тұлғасы
2004 жылы оның мумияланған денесін эксгумациялаудан кейін жүргізілген зерттеулер Канграндедің 1,73 метр (шамамен 5 фут 8 дюйм) бойында, ұзын беті, айқын жақ сүйегі және иілімді қоңыр шашы болғанын көрсетті. Оның айқын физикалық күші мен төзімділігі замандас тарихшылар мен ақындардың сипаттаған, бірде бірін жалғастырған әскери науқандарынан көрінеді. Ол көңілді мінезімен де, ашушаңдығымен де, сондай-ақ ашық адамгершілігімен де, барлық әлеуметтік топ өкілдерімен әңгімелесуді ұнататынымен де белгілі болды. Ол шешен сөйлейтін, және пікірталас пен дебаттардың өзі үшін ұнатушысы болатын, аң аулау немесе бүркіт салдаумен айналыспағанда, бейбіт уақыттағы сүйікті ойын-сауығы еді. Оның шайқастағы батырлығы жақсы құжатталған; жеңілген жауларға көрсеткен мейірімі тіпті оның жауларын да таң қалдырды, соның ішінде Падуандық тарихшы және драматург Альбертино Муссато, 1317 жылы Виченца шайқасынан кейін Кангранденің Винчигуэрра ди Сан Бонифационы құрметпен қабылдағанын мақтады. Ол дінге берілген адам болды және Әзіре Мәриямға деген құрметтің белгісі ретінде аптасына екі рет ораза ұстады.
Императордың оң қолы
Кангранде өзінің алғашқы әскери іс-қимылын 1304 жылы Бартоломеодан кейін таққа отырған өзінің басқа ағасы Альбоино I делла Скаланың науқандарында көрді – ол Феррараның иелігіндегі Гвельфтер әулетінің VIII Аззосына қарсы басқа гибеллин басшыларымен бірге күресті. 1308 жылы ол Веронаны Альбоиномен бірге билеуді бастады. Осы жылы ол Антиохиялық Конрадтың қызы, Киелі Рим императоры Фредерик II-нің ұрпағы Джованнамен үйленді. Бұл одақ өмір бойы сақталды, бірақ одан мұрагерлер болмады, алайда ол бірнеше заңсыз баланың әкесі болды. 1310 жылдың қарашасында Киелі Рим императоры Генрих VII Италияға келді, ол Гвельфтер мен Гибеллиндерді біріктірілген империяның туы астында келістіруді көздеді. Бірақ көп ұзамай ол өзінің мақсаттарына жету үшін гибеллин магнаттарының қолдауына мұқтаж болды, олардың ішінде Кангранде мен Альбоино ең белгілілері болды, және ол оларды Веронаның императорлық викарийлері етіп тағайындады. 1311 жылдың сәуірінде екі бауырлас императорлық армияны жетекшілік етті, ол Веронаның көршісі Виченцаны Падуяның билігінен жылдам босатып алды, себебі бұл қала императордың билігіне қарсы көтерілген еді. Сол жылдың мамыр айынан қазан айына дейін Кангранде Генрихке қарсы шығып, билікті басып алған Брешия қаласын қоршауға итальяндық жасақтарды басқарды. Гвельфтер 1311 жылдың 16 қыркүйегінде капитуляциялағанда, ол Генрихтің қалаға жеңіспен кіруі кезінде үш жүз аттының алдында жүруге таңдалды. Кейіннен ол императордың Римге таққа отыру сапарына қатысу үшін жолға шықты, бірақ ағасының ауыр сырқатқа шалдыққанын естіген соң Веронаға қайтып келді. 1311 жылдың 29 қарашасында Альбоино қайтыс болды, ал Кангранде жиырма жасында Веронаның жалғыз билеушісіне айналды.
Виченца үшін күрес
1312 жылдың ақпан айында Кангранде Падуадағы бұрынғы билеушілерімен осы қаланың дауларын пайдаланып, саяси мүмкіндікті пайдаланып Веронаның көршілес Виченца қаласының билеушісі болды. Падуаның басқарушы кеңесі бұрынғы аумағын Кангранденің қолынан қайтарып алуға және оны Виченцаның императорлық викарийі етіп сайлау арқылы оны қолдаған императорға қарсы шығуға шешім қабылдады. 1312 жылдың көктемінде Падуа әскері Виченца және Верона аймақтарын шабуылдап, қиратуға кірісті. Шамамен он сегіз ай бойы Кангранде Виченцаны, тіпті Веронаның өзін де осы шабуылдардан қорғау үшін күш жұмсады. 1313 жылдың тамызында VII Генрихтің қайтысы Канграндені императорлық іске ресурстар жұмсау міндетінен босатты, ал Падуадағы үкімет ауысуы оған үлкен әскер жинауға мүмкіндік берді. 1314 жылдың көктемінен бастап ол өзінің жауындай жазалау тактикасын қолданды, Падуа аймағындағы егістіктер мен қалаларды өртеп жіберді. Ауылдық аймақтардың қирауы Падуаға ауыр соққы болды, сондықтан оның басқарушы кеңесі соғысты біржола аяқтау үшін Виченцаны күшпен басып алуға шешім қабылдады. Падуаның әйгілі әскербасы Подеста Понзино де’ Понзини бастаған үлкен әскер түнеуде жүріп, 1314 жылдың 17 қыркүйегінде таңертең Сан-Пьетро маңындағы Виченца қалашығына шабуыл жасады. Кангранде сол кезде Веронада болды, бірақ жағдайды біліп, дереу Виченцаға аттанды, үш сағаттың ішінде қашықтықты еңсерді. Қалаға келген соң ол жауынгерлік атқа мініп, ойланбастан шабуылға шықты, еніп келген басқыншылар әлі маңыраюдан шыға қоймаған еді. Тарихшы және драматург Альбертино Муссато, Падуа әскерімен бірге болғандықтан, осы кенеттен шабуылдың бүкіл Падуа армиясының қалай жеңіліске ұшырағанын айтады. Кангранде әскерлеріне "намыссыз жауды өлтіріңдер!" деп шақырып, қылышын көтеріп, жауға шабуыл жасады, "жел отты қоздырғандай" қарсыластарын жоқ етті. Кангранденің жеңісі осыншалықты толық болды, ол 1314 жылдың қазан айында Падуаның Виченцадағы үстемдігін мойындаған бейбіт келісімге келді. Оның әскери беделі де арта түсті. Виченцаға асыққан сапары халықтың қиялына толы болды, тіпті Кангранденің авторитарлық билеу стиліне қарсы болған Муссато сияқты адамдардың да құрметіне ие болды. Бұл оның болашақта танымал болатын қасиеттерін көрсетеді: шайқаста өте батыл болуы, жеңілген жауларға мейірімділікпен қарауы, тіпті кейбіреулерімен тұтқындықтан шыққан соң да дос болуы. Осы шайқастағы тұтқындарының арасында Падуаның ықпалды ақсүйектері Жакопо да Каррара және оның жүрегі жақын туысы Марсилио болды, олар Кангранденің болашақ мансабында маңызды рөл атқарды.
Қатты гибеллин
Виченцаны бағындырғаннан кейін Кангранде Веронаның батысындағы аймақтарға қатыса алды. Мантуя билеушісі Ринальдо "Пассерино" Бонакольсидің көмегімен, ол 1316 жылдың қыркүйегіне қарай Батыс Ломбардиядағы гибеллиндердің басымдығын орнатуға көмектесті. Содан кейін ол өзінің жеке мақсатына, яғни Тревизо маркасын жаулап алуға қайта назар аударды және 1316 жылдың қараша айында Тревизоға сәтсіз шабуыл жасады. 1316 жылдың 16 наурызында Кангранде Австриялық Фредерик I-ді Киелі Рим империясының императоры деп ресми мойындады, одан Верона және Виченцаның императорлық викариаттарын растауды алды және Фредерикті де, оның қарсыласы Бавариялық Людовик IV-ті де мойындамаған Папа Иоанн XXII-нің ашуын қоздырды. Кангранде Папаның айыптаумен қорқытуын елемеді және гибеллиндерге адалдығын қайта көрсетті, түкке дейін қорқынышты тоскандық әскербасы Угуччионе делла Фаджиоламен бірлесіп, Брешияның гвельфтерін шабуылдады. 1317 жылдың мамыр айында ол қаланы қоршауға дайындалып тұрғанда, Виченца граф Винчигера ди Сан-Бонифацио бастаған Падуан әскерлерімен қолдау көрсетілген қуылғандар тобына сатқындыққа ұшырайтынын естіді, оның әулеті Канграндетің ағасы Мастино I делла Скаладан бұрын Вернадан қуылған еді.
Падуамен екінші соғыс
Кангранде мен Угуччон делла Фагжуола 1317 жылғы 21 мамырда үлкен әскермен Виченца қаласының сыртына келді. Кангранде Виченцаға жасырын кірді, ал ертесі күні таңертең виченцалық гвельф болып киініп, падуандықтарды қалаға кіруге шақырды. Олар қақпаларға қарай жылжу кезінде Кангранде жеке өзі шағын отрядымен кенеттен шабуыл жасады, ал Угуччонның үлкен күші арт жағынан шабуылдады. Бірақ Кангранденің әдеттегі асығуы оған қымбатқа түсіп, шайқас шешуші түрде аяқталды. Кангранде өзінің ұзақ жылдардан бергі жауы Винчигуэрра ди Сан-Бонифасиоға мейірімділік танытты, ол шайқаста ауыр жарақат алған еді. Оны өз сарайында емдеді және бірнеше аптадан кейін қайтыс болған соң, оған сәнді жерлеу рәсімін өткізді. Кангранде Падуяны 1314 жылғы бейбіт келісімді бұзғаны үшін айыптауға көп уақыт жұмсаған жоқ. 1317 жылдың желтоқсан айында осы келісімді қадағалап отырған Венеция оны толығымен жарамсыз деп жариялады. Кангранде бірден үлкен әскермен Евгения тауларының шығыс беткейінде орналасқан, падуандықтардың маңызды бекінісі – Монселице қаласын күтпеген жерден басып алуға аттанды. Монселице 21 желтоқсанда вероналық алғы шепке сатқындықпен берілді, ал көп ұзамай Эсте қаласы да Кангранденің әскерлерімен қоршалып, берілуге шақырылды. Қала гарнизоны қарсылық көрсетті, сонда Кангранде орға секіріп кіріп, әскерін қабырғаларға шабуылға жетектеді. Ұзақ өтпей, қала басылып алынып, тоналып, өртелді. Осыдан кейін, аймақтағы көптеген қалалар осындай тағдырдан қорқып, берілді. Рождестводан кейін Кангранде әскерін Падуа қаласының қабырғаларына жеткізіп, халықты берілуге мәжбүрлеу үшін қорқытпақ болды. Жакопо да Каррара басқаратын Падуаның үлкен кеңесі, толыққанды берілуден басқа кез келген шарттарға келісуге мәжбүр болды. 1318 жылғы 12 ақпанда Монселице, Эсте, Кастельбальдо және Монтаньяна қалаларын Канграндеге өмір бойына берді және Падуадан қуылған азаматтарды қайтаруға бұйрық берді.
Тревизоға қарсы екінші әскери науқан
Кангранде 1318 жылдың көктемі мен жазын әртүрлі қалаларда гибеллиндердің мүддесі үшін күресіп өткізді, Папаның анафемасына қарамастан (сәуір айында императорлық викариаттарынан бас тартудан жалтарғаны үшін). Күзде оның назары қайтадан Тревизо маркасына ауды. Бейбітшілік шартының кесірінен Падуаға шабуыл жасай алмады, бірақ қалада үстемдік құрған Да Каррара әулетімен болған достығының арқасында онда зор ықпалға ие болды. 1318 жылдың соңында Кангранде Да Каррарамен бейресми одақ құрып, он екі жасар туысы Мастиноны (болашақтағы Мастино II della Scala) Жакопо Да Каррараның нәресте қызы Таддеаға құдалады. Осы уақытта ол Угуччон делла Фагжуоламен одақтасып, Тревизоға қарсы тағы бір әскери науқанға кірісті. Тревизоға жасалған шабуыл қала ішіндегі белгілі бір ақсүйектердің көмегімен жасалды, олар Кангранде оларды билікке қайта орналастырады деп үміттенеді. Бұл қастандық оған кейбір шеткі қамалдарды басып алуға мүмкіндік берді, бірақ қаланың өзін алуға жеткіліксіз болды, себебі қала тұрғындары Австрияның Фридрих I-іне жүгінді, ол Канграндені шабуылды тоқтатуға бұйырды, ал тревизолықтар оның билігін қабылдап, императорлық викарийді тағайындауға рұқсат берді. Сол айда Миланның Матео I Висконти басшылығымен Гибеллиндер жетекшілерінің Сончинодағы кеңесі Канграндені «Ломбардия императорлық партиясының капитаны және ректоры» деп тағайындады. Кангранде бұл атаққа көп еңбек жұмсамай-ақ ие болды, себебі ол сол кезде Тревизоны басып алуға жасалып жатқан жаңа әрекеттерге көбірек алаңдады. Ол сәттілікке жақын келді, бірақ маусым айында тревизолықтар Австрияның императорлық викары Фридрих I-нің қолдауымен, Генрих III Горицияның қорғауын қабылдағанда, әрекеті сәтсіз аяқталды. Кангранде бірден Падуаға назар аударып, бұрынғы одақтасы Жакопо Да Каррарамен қарым-қатынасты уыстады.
Падуамен үшінші соғыс
1319 жылдың тамызында Кангранде Падуа аумағына шапқыны жасап, қаланың оңтүстігінде, Бассанелло қаласының жанында тұрақты лагерь құрды. Одан кейін ол Падуаны қоршауға кірісіп, оның әскері Падуа билігіндегі қалаларға шабуылдады. 1319 жылдың күзінде Падуа әлі де Тревизода орналасқан Генрих Горициямен келіссөздер жүргізіп, оның көмегіне үміттенеді. Генрих Падуалықтардың жағдайы соншалықты қиын болғанша күтті, олар Австрияның Фридрихтің өкілі ретінде оған мойынсұнуға мәжбүр болар еді. 1319 жылдың 4 қарашасында Падуаның Ұлы Кеңесі осы шешімді қабылдады, содан кейін Генрих үлкен әскер жинап, 1320 жылдың 5 қаңтарында Императорлық викарий ретінде қалаға кірді, ал Жакопо да Каррара Генрихтің пайдасына өкілеттігінен бас тартты. Бұл бас тарту Кангранденің соғысқа себеп іздеуіне тосқауыл қойды, бірақ ол көп ұзамай қайтадан шабуылға шықты, наурыз айында Генрих Горициядан Тревизо аумағындағы қамалдарды басып алды, ал маусым айында Падуалық эмигранттардың көмегімен Падуаға сәтті болмаған жасырын шабуыл жасады. Жаздың соңында Генрих III Гориция тағы да Падуаға жаңа әскерлермен келді және 1320 жылдың 25 тамызында таңертең Бассанеллодағы Кангранденің лагеріне шабуыл жасады. Кангранде, жеңіл жарақат алған және генералдары қорғанысқа көшуді кеңес бергеніне қарамастан, жау әскеріне қарсы шабуыл жасады. Ол өзін қарсыластарынан кем екенін сезінді, ал одан кейінгі шегінісі тез арада бүкіл әскерінің қашуына айналды. Кангранде тағы да жараланды, оның жамбасына жебе тиді және ол қауіпсіздікке Монесличедегі бекінісіне дейін асығыс жолмен жетті, соңында шаршаған күйде, аяғына жабысқан жебемен келді. Толық жеңіліске ұшыраған ол бейбіт келіссөздерді бастаудан басқа амалы қалмады. Падуалықтар Генрих III Горициядан күдіктенеді және оның жаман жалдамалы әскерінен құтылуға асыққандықтан, Кангранденің күтіп отырғанынан гөрі нашаррақ емес шарттарға келісті. Ол тек соңғы басып алған жерлерін ғана қайтаруға міндетті болды, ал Эсте және Монселице сияқты ұзақ жылдар бойы иеленген жерлері Австрияның Фридрихінің төрелігіне берілді. Келесі екі жыл бойы Кангранде қарулы қақтығыстардан аулақ болды, бірақ өзінің аумақтарын кеңейтуді жалғастырды, саяси жолмен Фелтре (1321 жылдың ақпанында), Серравалле (1321 жылдың қазанында) және Беллуно (1322 жылдың қазанында) қалаларын жеңіп алды.
Әскери іс-қимылға қайта оралу
1322 жылдың күзінде Кангранд Реджио-Эмилиядағы гибеллиндерді қалпына келтіру үшін Пасеррино Бонакольсимен одақ жасасты. Ол 1322 жылдың қыркүйегінде Мюльдорф шайқасында Австрияның Фридрих I-ін жеңгеннен кейін Баварияның Людовик IV-іне адалдық серт берді және 1323 жылдың маусым айында Миланның Висконтилеріне көмек көрсету үшін онымен, Пасерриномен және Феррараның Эстенсилерімен одақ құрды. Падуаның бұрынғы иеліктерін күшпен қайтаруға тырысқанын білген Кангранд 1324 жылдың көктемін Верона қабырғаларын нығайтудан бастап, қорғанысын күшейтуге арнады. Алайда, Падуаның қазіргі батыры Каринтияның Генрих VI-ның нашар ұйымдасқан жалдамалы әскері айқын қауіп тудырмады және Кангранд оған тез арада сыйақы төледі. Генрих кеткен соң Кангранд 1325 жылдың басында Падуаға қайта шабуыл жасады, бірақ Баварияның Людовик IV, сайланған император, оған келісімге келуді және Падуаға бірнеше аумақты қайтаруды бұйырды. 1325 жылдың маусым және шілде айларында Кангранд Жибеллиндердің мүддесі үшін Моденада шайқасты, бірақ үлкен өрт қаланың маңызды бөлігін қиратқандықтан, Виченцаға шұғыл түрде баруға мәжбүр болды. Жолда ауырып, Веронаға қайтып келді, онда оның өліп бара жатқаны туралы қауесет тарады. Осыған байланысты оның туысы Федерико делла Скала билікті қолға алуға тырысты, бірақ Канграндтың жалдамалы әскерлері оған қарсы тұрды. Кангранд жазылғаннан кейін, 1314 жылдың маусым айында Падуа шабуылынан Веронаны құтқарған Федерико өз иеліктерінен қуылды.
Қылмыстар мен сатқындықтар
Кангранде 1325 жылғы қарашада Пасеррино Бонакольси басқарған Монтевеглио шайқасында Болонья гвельфтеріне қарсы үлкен жеңіспен аяқталған науқанға қатысуға жеткілікті күш жинады. Алайда, ол сол кезде бұрынғы одақтасынан суық қарым-қатынас жасаған сияқты, мүмкін, Пасерриноның Ферраралық Эстенцилерге көңіл бөлгеніне ренжіді. Монтевеглио және Альтопассиода Каструччо Кастраканидің флоренциялық гвельфтерге қарсы жеңісіне қарамастан, гвельфтер фракциясы әлі де күшті болды, сондықтан папа мен Неапольдің Роберті 1326 жылғы шілдеде Веронаға елшілер жіберді. Олар Канградені Священная Рим империясының императоры IV Людовикке адалдығын бұзуға тырысты, бірақ 1327 жылғы қаңтарда Людовик Италияға келген кезде Кангранде оған ең бірінші болып құрмет көрсетті. Ол императордан Падуа викариатын алуға тырысты, бірақ Верона және Виченцаның императорлық викариі лауазымында расталды және Фельтре, Монселиче, Бассано және Конельяноның императорлық викариі болып тағайындалды. 31 мамырда Людовик Миланда Священная Рим империясының императоры болып таж киді. Кангранде қалада зәулім сарай ұстады, онда кемінде мыңнан астам салт аттылар болды. Егер оның мақсаты императорға басқа Ломбардиялық билеушілерден өзінің жоғарылығын көрсету болса, ең айқын нәтиже Миланның Висконти билеушілерінің қызғаныш пен күдігін ояту болды. Ол көп ұзамай Веронаға қайтуды жөн көрді, ол 1327 жылғы маусымда қала заңнамасын қайта қарауға қатысты. 1328 жылғы тамызда Кангранде Мантуядағы төңкерілгенді қолдады, оның нәтижесінде оның ескі одақтасы Пасеррино Бонакольси құлатылып, өлтірілді, ал оның отбасы Гонзагалармен ауыстырылды. Кангранде тек қана тәжірибелі саясаткер болғандықтан жеңіске жеткен тарапты қолдады ма – өйткені Пасерриноның билігі 1327 жылғы маусымда Моденаны жоғалтқаннан кейін әлсіреген еді – әлде оның ескі одақтасынан алыстауының терең себебі болды ма, әлі белгісіз.
Падуаға қарсы соңғы жеңіске жету
1328 жылдың қыркүйегінде Кангранде 16 жылдық үзіліссіз, бірақ қатал қақтығыстардан кейін, соңғы рет Падуаны бағындырды. Қала мұндай билікке ие болуға дайын тұрды, өйткені оның императорлық викарийі Генрих Каринтиялық қаладан бас тартып, ішкі тәртіпсіздік күшейді. Ең қуатты автократы Марсилио да Каррара оның отбасы мүшелерінің ішіндегі әлсіздерді бақылауға тырысты. Сонымен қатар, Кангранденің немере інісі Мастино делла Скала басқаратын Верона әскерлері, Падуалық жер аударылғандармен (олардың ішіндегі ең танымал Николо да Каррара, Марсилионың қашық туысы) одақтасып, Естеде орналасып, үнемі қауіп төндірді. Осы қиындықтарға тап болған Марсилио қаланы Канграндеге беруге шешім қабылдады. Осы келісім бойынша, ол өзінің билігінің бір бөлігін сақтап қалды, Канграндемен шайқасу немесе оның артынан жер аударылғандармен келісім жасау қаупінен сақтану үшін. Сәйкесінше, Марсилио қаланың генерал-капитаны болып сайланды, бірақ жалпы билеуші Кангранде болды. Ол 1328 жылдың 10 қыркүйегінде Падуаға жеңіспен кірді. Қала тұрғындары, тұрақтылықты аңсап, Канграндені ыстық қарсылықпен күтіп алды. Жаңа тәртіпті бекіту үшін Якобо да Каррараның қызы Таддеа Кангранденің немере інісі Мастино делла Скалаға берілді, ал той 1328 жылдың қарашасында Веронадағы үлкен курияда өтті. Бұл Кангранде үшін ең маңызды жеңіс болды және бұрын Каструччо Кастраканидің қайтысынан әлсіреген Гибеллиндердің мүддесіне үлкен серпіліс берді. Тіпті Гюльфтердің бақылауындағы Флоренция сияқты қалалар да Канграндеге құттықтау хаттарын жолдады. 1329 жылдың наурыз айында Кангранде Венеция азаматы атанды, ол сол кезде қаладан тыс адамдарға сирек берілетін құрметті дәреже еді.
Тревизоны жаулап алу және өлім
1329 жылдың көктемінде Кангранде императордан Мантуяның императорлық викарийі лауазымын алуға қол жеткізді, сол қалада үстемдік құрып отырған Гонзага әулетіне қарсы әрекет етуді ниеттенді. Бірақ бұл жоспарлар кейінге шегерілді, себебі Тревизодағы үкімет ауысымы оған қаланы бағындыруға көмектесуге дайын, қуатты шеттетілгендерді пайда болды, олар өздерінің қайта орналасуы үшін оған көмектесуге келісті. 1329 жылдың 2 шілдесінде Кангранде Веронадан соңғы рет шығып, бірнеше күн ішінде оның үлкен әскері Тревизоны қоршауға алды. Жабдықтары тез азайып, сыртқы көмек күтілмей, қала билеушісі Гвечелло Темпеста Канграндеге қаланы тапсырды. 18 шілдеде Кангранде Тревизоға салтанатты түрде кірді, бұл оның Тревизан маркасының қалаларын бағындыру жолындағы ұзақ күресінің шыңы болды. Алайда, оның жеңісі көңілді болмады, өйткені ол бірнеше күн бұрын ластанған бұлақтан су ішкеннен кейін ауыр сырқатқа шалдыққан еді, деп замандастары мәлімдеді. Ол жатақханасына келген бойда төсегіне жатып алды және 1329 жылдың 22 шілдесінде, өзінің істерін мүмкіндігінше реттегеннен кейін, дүниеден өтті. Кангранде денесі түнгі уақытта Тревизодан шығарылып, Веронаға әкелінді, онда оны абыройлы азаматтар қалаға эскорттап кіргізді, алдарында он екі салт атты жауынгерлер болып, олардың бірі Кангранде киген қару-жарақ пен оның қынынан шығарылған қылышын алып жүрді. Денесі уақытша Санта-Мария Антиква шіркеуіне орналастырылды, содан кейін екі рет көшірілді, біріншісі шіркеу ауласындағы мәрмәр қабірге (бұрын Кангранде әкесі Альберто I делла Скаланың қабірі деп есептелген), ал соңында шіркеу кіреберісіндегі мәрмәр қабірге, үстіне турнирлік киімде күлімдеп тұрған Канграндедің әсерлі атты мүсіні орнатылды (қазіргі кезде Кастельвеккио мұражайында сақталуда). Оның заңды ұлдары болмағандықтан, оның лауазымдары немерелері Мастино мен Альберто делла Скалаға өтті.
Қазіргі заманғы өлімнен кейін
2004 жылдың ақпан айында Кангранденің денесі ғылыми зерттеулер үшін саркофагтан шығарылды, мақсатының бірі – оның өлімінің себебін анықтау болатын. Денесі табиғи түрде мумияланған және өте жақсы сақталған, тіпті кейбір ішкі органдарын зерттеуге мүмкіндік берді. Өлімнің нақты себебі – "нақылгүл" тұқымдасына жататын өсімдіктерден алынған, "цифролис" дәрісінің үлкен дозасынан болған улану екені анықталды. Дәлелдер қасақана улану арқылы жасалған кісі өлтіруге нұсқайды, мүмкін, Кангранде Тревизоға келгенге дейін ішкен лас судан жұқтырған ауруды емдеу үшін медициналық көмек ретінде жасалған. Кангранденің дәрігері оның ізбасары Мастино II тарапынан дарға асылды, бұл оқиға қылмыс болуы мүмкін деген күдіктің күшті болуын көрсетеді, бірақ кімнің бұл өлтіруге қатысы бар екені құпия болып қалуы мүмкін. Басты күдіктілердің бірі (кемінде, себебі тұрғысынан) – Кангранденің немере інісі, амбициялы Мастино II болды. Сонымен қатар, 2021 жылы жасалған ДНК-сараптамасы Кангранденің генетикалық метаболизмік миопатиядан, яғни Помпе ауруынан зардап шеккенін көрсетті.
Мұра
Виченцаны қоспағанда, Кангранденің әскери жаулаулары оның мұрагері Мастино II билігінде сақталмады. Дегенмен, оның жеңістері көршілес қалаларға зор әсер етті. Мысалы, Виченцаның саяси болашағы енді Веронамен тығыз байланысты болды. Сонымен қатар, ол Падуадағы Каррарези әулетінің билікке келуіне шешуші үлес қосты. Веронада ол заң шығару органының реформасын жасап, кеңейтті, көптеген жаңа заңдар мен ережелерді енгізді, бірақ қолданыстағы қолжазбалардағы түсініксіздіктерді, кемшіліктерді және қайшылықтарды тиімді түрде жойды, нәтижесінде оның жарғылары Скалигерилер кезеңінің соңына дейін маңызды өзгерістерсіз сақталды. Оның енгізген жаңалықтары көбінесе абсолютті билеуші ретіндегі өзінің өкілеттіктерін арттыруға бағытталды. Кангранде деспот болғанымен, оның билігі Эзелино III да Романодан өзгеше болды, ол Ломбардияның шығысындағы салыстырмалы аумақтарды бақылаған соңғы әскери сардар еді. Ол әдетте бағынышты қалаларға өз заңдарын сақтауға рұқсат берді және тағайындалған шенеуніктердің әділдікпен әрекет етуіне, сондай-ақ салықтардың қанағаттанарлық деңгейде ұсталуына күш салды. Кангранде қала қабырғаларын жақсартудан және Соаведегідей қамалдарды салудан басқа маңызды құрылыс жобаларын жүзеге асырмады. Әскери қолбасшы ретінде Кангранде ұлы стратег емес, шебер тактик және мүмкіндікті пайда білуші еді. Оның батылдығы кейде асығысқа ұласып, жау әскерлеріне шабуыл жасағанда немесе бекіністің қабырғаларын бұзғанда әскерлерін жетекке алып жүруіне әкеп соқты, бірақ 1320 жылы падуалықтардан жеңілгеннен кейін бұл батылдығы сақтыққа ұласты. Ол өз заманының күрделі саяси ахуалын шешуде соғыс алаңындағыдай энергия мен шешімділік танытты. Ол сөзді шебер қолданушы ретінде танымал болды және аумақтарын кеңейту үшін немесе өзінің ісіне ықпалды одақтас табу үшін саяси мүмкіндіктерді пайдаланды.
Өнердің қамқоршысы
Кангранд өнер мен білімнің белгілі меценаты болды. Оның билік кезінде Верона қаласы ақындар, суретшілер, грамматиктер және тарихшыларға есік ашты. Оның шешендік пікірсайыстарға жеке қызығушылығы Верона заңдарында белгіленген алты академиялық орынға Риторика кафедрасын қосу арқылы көрінді. Дегенмен, оның ақын Данте Алигиериге көрсеткен қолдауы, өнерді қолдаушы ретінде оның ең басты жетістігі деп есептеледі. Данте 1312 және 1318 жылдар аралығында Веронада болғандығы қабылданған, бірақ қалада өткізген уақытының толық мәліметтері сақталмаған. Күтілгендей, Данте өзінің меценатын мүмкіндік болған сайын мақтап, әсіресе «Құдай комедиясының» Paradiso, XVII әнінің 70-93 жолдарында айрықша атап өтеді. Бұл Кангранденің өмірлік беделін көрсетеді, өйткені Данте айтқандай, «тіпті оның жаулары да оның жайлы үнсіз қала алмады». Тарихшы А.М. Алленнің 20 ғасырдың басында жазған сөздері бүгінде де маңызды: «Оның жерге құмарлығы, мақтанғақ мінезі және билеушілік табиғаты туралы не ойласақ та, замандастары үшін ол мінсіз адам болды».
Әдебиетте
Кангранд I делла Скала Джованни Боккаччоның дерлік бір замандас болған «Декамерон» (1348–53) еңбегінде, бірінші күннің жетінші әңгімесінде кездеседі. Онда ол дана басшы ретінде бейнеленеді, сарайына келген шумақ Бергаминодан келген сырттай айтылған кінәратты қабылдауға (және оны сыйлауға) лайық. Осы моральдық әңгімеде (оны император Фридрих II-ге теріс емес салыстырады) оның мәртебесі, даналығы және жомарттығы Дантенің Боккаччоның Канграндқа деген көзқарасына әсер еткенін көрсетеді. Кангранд – Дэвид Бликстің «Верона шебері» романының басты кейіпкері. Роман Шекспирдің итальяндық пьесаларының кейіпкерлерін (әсіресе «Ромео мен Джульетта» трагедиясының Капулеттері мен Монтеггилері) Кангранд заманының тарихи тұлғаларымен ұштастырады.