Кіріспе
Нұбия шөліндегі археологиялық ескерткіштер аймағы. Набта Плайя – бұрын Нұбия шөліндегі үлкен ішкі ағын алабы, қазіргі Каир қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 800 километр немесе Мысырдың оңтүстігіндегі Абу-Симбелден батысқа қарай 100 километр жерде орналасқан, географиялық координаталары: 22.51° солтүстік ендік, 30.73° шығыс бойлық.
Nabta Playa was once a large endorheic basin in the Nubian Desert, located approximately 800 kilometers south of modern day Cairo or about 100 kilometers west of Abu Simbel in southern Egypt, 22.51° north, 30.73° east.
Ерте тарих
Бүгінде Мысырдың батыс шөлі толығымен құрғақ болса да, бұрын осылай болған емес. Өткенде бірнеше ылғалды кезеңдер болғанына сенімді дәлелдер бар (жыл сайын 500 мм-ге дейін жаңбыр жауған), ең соңғысы 130 000 және 70 000 жыл бұрынғы соңғы аралық мұздық және мұз басу кезеңінің басында болған. Осы кезеңде бұл аймақ саванна болып, жойылған бұқалар мен алып жирафтар, антилопалар мен газельдер сияқты көптеген жануарларға жайлы орта болған. Б.з.д. 10 мыңжылдықтан бастап Нубия шөлінің бұл аймағына жауын-шашын артып, көл пайда болды. Майкл Брасстың (2018) сөзіне сәйкес, Набта-Плайядан табылған ең алғашқы мал қалдықтары – жабайы ауланған аурокстар болса, үй малдары б.з.д. 7 мыңжылдықтың соңында Эвфрат өзені алқабында үйретілген малдардан Солтүстік-Шығыс Африкаға әкелінген. Б.з.д. 7 мыңжылдыққа қарай Набта-Плайяда су көздері үшін терең құдықтарға тәуелді үлкен елді мекендер пайда бола бастады. Көптеген үлкен ошақтар да кездеседі. Төңкеріліс қозғалысымен шегемен жасалған күрделі өрнектермен әшекейленген керамикалық бұйымдар да табылды. Кристофер Эррет сияқты кейбір зерттеушілер Набта халқының Нило-Сахара тілдік тобымен байланысты екенін ұсынады.
Ұйым
Археологиялық жаңалықтар осы Жаңа тас дәуірінің адамдары Нил өзені аңғарына жақын және өзінде тұратын замандастарына қарағанда көбінесе ұйымдасқан өмір сүргенін көрсетеді. "Күнтізбелік шеңбер" деген атау шартты болуы мүмкін, себебі қақпалардағы тас жұптары арасындағы кеңістік тым кең, ал қақпалар арасындағы арақашықтықтар нақты күнтізбелік өлшемдерге жеткіліксіз. ЮНЕСКО Әлемдік мұра конвенциясы үшін египеттік археоастрономиялық орындарының инвентаризациясы Набта Плайяны "болжамды күн және жұлдыздық бағыттарға" ие деп бағалады.
Ертедегі сәйкестендірулер мен жұлдыз карталары бойынша талаптар
Астрофизик Томас Г. Брофи Күнтізбелік шеңбердің ішіндегі үш тастың оңтүстік қатары Орионның белдеуіндегі үш жұлдызды, ал күнтізбелік шеңбердің ішіндегі қалған үш тас Орионның иықтары мен басы жұлдыздарын аспандағы көрінісінде бейнелейтін гипотеза ұсынды. Бұл сәйкестіктер шамамен б.з.д. 4800 жылға және прецессиялық оппозицияға сәйкес келеді, бұл аспанның ұзақ мерзімді "қозғалысын" көрсетеді. Брофи шеңбердің кейінгі мерзімде салынғанын және екі датаның көрсетілуінің аспанның прецессиялық циклдағы қозғалысының тұжырымдамалық бейнесі екенін айтады. Кіші тастардан тұратын Күнтізбелік шеңбердің жанында ірі мегалиттік тастардың тізбегі орналасқан. Брофи пікірінше, осы мегалиттердің оңтүстік қатары Күнтізбелік шеңберде бейнеленген жұлдыздармен сәйкес келеді, бәрі де шамамен б.з.д. 6270 жылға дейін. Брофи Күнтізбелік шеңбердің Орион белдеуімен байланысы б.з.д. 6400 және 4900 жылдар аралығында болғанын айтады, бұл аймақтағы кейбір от орындарының радиокөміртектік жасымен сәйкес келеді. Брофи мен Розеннің жұмысына жауап беріп, олардың б.з.д. 6088 жылы Сириуспен және б.з.д. 6270 жылы басқа да сәйкестендірулермен байланысын айтқан сөздеріне, бұл жастар "Набта Плайядағы неолиттің соңғы кезеңі мен мегалиттік құрылымдардың салынуына қатысты біздің ең жақсы бағалауларымыздан 1500 жыл бұрынғы кезеңге жатады" деді. Алайда, Malville, Schild және авторлар тобы (2007) Брофи ұсынған жастардың археологиялық деректермен үйлеспейтінін және "археоастрономиядағы қорытындылар әрқашан археологиямен басшылыққа алынуы және хабардар етуі керек, әсіресе аймақта ауқымды далалық жұмыстар жүргізілген жағдайда" деді. Олар сондай-ақ, мұқият қарап шыққанда, мегалиттердің С қатары "құмдардың қабырғаларында және жоғарғы бөліктерінде орналасқан тастардан тұрады және бұл бастапқыда тізілген стелалар емес болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Олар бұл аймақты алғаш рет б.з.д. 6100-5600 жылдары "аймақтық салтанатты орталық" ретінде пайдаланғанын, түрлі жерлерден келген адамдардың плаяны қоршап тұрған құмдарда жиналғанын, мұнда мал сүйектерінің көп саны табылған археологиялық іздер бар екенін, себебі мал әдетте маңызды жағдайларда ғана сойылатын еді. Шамамен б.з.д. 5500 жылы жаңа, ұйымдасқан топ бұл жерді пайдалана бастады, малды саз қабырғалы бөлмелерге көміп, басқа да обаларды тұрғызды. Шамамен б.з.д. 4800 жылы жазғы күн тоғысына шамамен сәйкес келетін, тар тақташалардан тұратын тас шеңбер салынды, бұл жаңбыр маусымының басына жақын уақыт еді. Зерттеушілер б.з.д. 4500-3600 жылдар аралығында мегалиттік кезеңде салынған күрделі құрылымдарды анықтады. Брофи мен Розеннің бастапқы өлшемдерін, спутниктік суреттермен және GPS өлшемдерімен толықтырып, олар Сириус, Арктур, Альфа Центавр және Орион белдеуімен ықтимал сәйкестіктерді растады. Олар бұл жерді пайдаланған малшылардың астрономиялық бақылаулар жасағанын көрсететін үш дәлел бар екенін айтады, бұл жер қабірстан ретінде де қызмет етуі мүмкін. "Мегалиттердің, стелалардың, адам және мал қабірлерінің қайталанатын бағыты солтүстікке ерте символдық байланысты көрсетеді". Екіншіден, жоғарыда аталған кромлехтің бағыты. Үшінші дәлел – бұл бесінші мыңжылдықтағы жарқын жұлдыздарға стелалардың орналасуы.