Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чарльз Де Вилл Уэллс (20 сәуір 1841 – шілде 1922) – ағылшын құмар ойыншысы және алаяқ. 1891 жылы бірнеше сәтті құмар ойында ол "Монте-Карлода банкты бұзды" (ойнаған ойын үстелінің қаражатын таусылды), бұл оқиға "Монте-Карлода банкты бұзған адам" әнінде жырланды. Содан кейін, ол көбінесе, әсіресе басылымдарда "Монте-Карло Веллс" деп аталды.
Charles De Ville Wells (20 April 1841 July 1922) was an English gambler and fraudster. In a series of successful gambles in 1891 he "broke the bank at Monte Carlo" (depleted the funds of the gaming table at which he was playing), celebrated by the song "The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo". Subsequently, he was often referred to, especially in publications, as "Monte Carlo Wells".
Отбасы және ерте өмірі
Чарльз Де Вилл Уэллс 1841 жылдың 20 сәуірінде Гертфордширдегі Броксборн қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Чарльз Джеремиа Уэллс (1799-1879), ақын және заңгер, Джон Китс оған бір сонет арнаған (Маған роза гүлін жіберген досқа). Оның анасы Эмили Джейн Хилл, Гертфордширдегі мектеп мұғалімінің қызы. Ол бірнеше апталық шала болғанда отбасы Броксборн қаласындағы үйінен Францияға көшіп, бастапқыда Кемперде, кейін Марсельде тұрды.
Charles De Ville Wells was born in Broxbourne, Hertfordshire on 20 April 1841. His father was Charles Jeremiah Wells (1799 1879), poet and lawyer, to whom John Keats once addressed a sonnet (To a Friend Who Sent Me Some Roses) His mother was Emily Jane Hill, the daughter of a Hertfordshire school teacher. When he was a few weeks old, the family relocated from their home in Broxbourne, Hertfordshire, to France, where they lived initially at Quimper, and later at Marseille.
Мансап
Уэллс 1860 жылдары Марсель кемежайларында және доктарында инженер болып жұмыс істеді. 1868 жылы ол кемелердің қанаттарының жылдамдығын реттеуге арналған құрылғыны ойлап тапты және патентті 5000 франкқа (шамамен жылдық жалақысының бесеу есесі) сатты. 1879 жыл шамасында ол Парижге көшіп, онда көпшілікті Па-де-Каледегі Берк-сюр-Мерде теміржол салу үшін алаяқтық схемаға инвестиция салуға көндірді. Ол клиенттерінің ақшасымен жоғалып кетті және Париж соты оны қатысусыз айыпты деп тапты. Ол Ұлыбританияға көшіп, 1885 жылдан бастап көпшілікті өзінің құнды өнертабыстары деп мәлімдеген нәрселерге инвестиция салуға көндірді. Ол айтарлықтай пайда әкелетінін уәделегенімен, оның демеушілерінің ешқайсысы салған ақшасын қайтарған жоқ. Бірі шамамен 19 000 фунт стерлинг жоғалтты (инфляцияны ескерсек, қазіргі шақта 1,9 миллион фунт стерлингке тең).
Wells found employment as an engineer at the shipyards and docks of Marseille during the 1860s. In 1868, he invented a device for regulating the speed of ships’ propellers and sold the patent for 5,000 francs (approximately five times his annual salary). In about 1879, he relocated to Paris, where he persuaded members of the public to invest in a fraudulent scheme to build a railway at Berck sur Mer in Pas de Calais. He disappeared with his clients’ money and was convicted in his absence by a Paris court. He relocated to Britain, where, from 1885 onwards, he persuaded members of the public to invest in what he claimed were valuable inventions of his own devising. Although he promised substantial profits, there is no evidence that any of his backers ever received a return on their outlay. One lost almost £19,000 (equivalent to £1.9m presently, allowing for inflation).
Банкті бұзу
Уэллс 1891 жылдың шілде айының соңынан тамыз айының басына дейін және сол жылдың қараша айында Монте-Карло казиносына тағы да келді. Әр күні казинодағы әрбір ойын үстелі "банк" деп аталатын 100 000 франк көлеміндегі ақшалай резервпен қамтамасыз етілетін. Егер ойыншы өте ірі сома ұтып алса, ал бұл резерв ұтыстың төлемақысын жабуға жеткіліксіз болса, сол үстелдегі ойын тоқтатылып, казино сақтандыру қорынан қосымша қаражат әкелінетін. Казиноның бұрынғы иесі Франсуа Бланк арнайы рәсім ойлап тапты: даулы үстелге қара мата жабылатын, ал сәтті ойыншы "банкті бұзды" деп есептелетін. Көп ұзамай үстел қайта ашылып, ойын жалғасатын. (Франсуа Бланк 1877 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Камиль Бланк Чарльз Уэллстің 1891 жылғы сапарында казино директоры болды). Уэллстің жетістіктеріне қатысты көптеген пікірлер айтылды. Кейбір газеттер оның жеңістерін жарнамалық әрекет деп бағалады, бірақ Уэллс өзі жетілдірген "адаспайтын жүйесін" қолданғанын мәлімдеді, ал оның алаяқтық өмірі көптеген сарапшыларды казиноны алдаудың жолын тапқанына сендірді (басқа мүмкіндік – ол осы сапарларда ерекше сәтті болған болуы мүмкін).
Wells visited the Monte Carlo Casino in late July to early August 1891, and again during November of that year. At the start of each day, every gaming table in the casino was funded with a cash reserve of 100,000 francs – known as "the bank". If a gambler won very large amounts, and this reserve was insufficient to pay the winnings, play at that table was suspended while extra funds were brought from the casino's vaults. A ceremony was devised by François Blanc, the former owner of the casino: a black cloth was laid over the table in question, and the successful player was said to have broken the bank. After an interval, the table was re opened and play continued. (François Blanc had died in 1877 and his son, Camille Blanc, was head of the casino at the time of Charles Wells' 1891 visits). Considerable speculation developed concerning Wells' achievements. Some newspapers dismissed his wins as a publicity stunt, but Wells claimed to have used an "infallible system" he had perfected, and his past record as a fraudster caused many observers to believe that he had somehow found a way to cheat the casino (another possibility being that he was simply exceptionally lucky on these particular visits).
Кейінгі мансап
Ол жеңіске жеткен ақшаның бір бөлігін "Тайко Браге" атты кеме сатып алуға жұмсады. Ол оны "Палас Рояль" деп атап, елу қонаққа арналған үлкен балуан залы бар ерекше үлкен сәнді яхтаға айналдырды, ішінде сәнді жабдықталған бөлмелер болды. Алғашқы жеңістерінен кейін ол 1892 жылдың қаңтарында Монте-Карлоға қайта оралды, бірақ шамамен 100 000 франк жоғалтты. Оның бұрынғы жеңістерін қайталады дегенге сенімді дәлел жоқ, бірақ ол кейін 1910 жылдың тамызында тағы 2500 фунт стерлинг жеңіп алғанын мәлімдеді. 1892 жылдың соңында ол Ле-Хавр қаласында өзінің яхтасы "Палас Рояль" кемесінде тұтқындалып, патенттік схемасына байланысты қылмыстар үшін айыптау үшін Ұлыбританияға экстрадицияланды. Ол 1893 жылдың наурыз айында Олд Бейлиде сотталып, 23 алдамшылық фактісі бойынша кінәлі деп танылды және сегіз жылға бас бостандығынан айырылды, ол Портленд түрмесінде өтті. Жақсы мінез-құлқы үшін алты жылдан кейін босатылды, бірақ бірде ол басқа тұтқынға он унция нан бергені үшін екі күн оқшаулану жазасын алды. Бостандыққа шығар алдында Портлендтегі Рим-католик шіркеуінің органында "Монте-Карлода банкті бұзған адам" және "Үй, тұған жер" әндерін орындады.
He used some of the money he won to purchase a ship, the Tycho Brahe, which he renamed the Palais Royal. He converted this into an unusually large luxury yacht, with sumptuous accommodation which included a ballroom large enough for fifty guests. After his initial wins, he returned to Monte Carlo again in January 1892, but lost about 100,000 francs. No credible evidence can be found to suggest that he ever repeated his earlier wins, though he would later claim to have won a further £2,500 in August 1910. In late 1892, he was arrested at Le Havre aboard his yacht, the Palais Royal, and extradited to Britain to be charged for crimes associated with his patent scheme. He was tried at the Old Bailey in March 1893, found guilty on 23 counts of fraud and sentenced to eight years imprisonment, which he served in Portland Prison. He was released after six years due to good behaviour, though on one occasion he received two days solitary confinement for giving a ten ounce loaf of bread to another prisoner. Shortly before his release he played 'The Man who Broke the Bank at Monte Carlo' and 'Home Sweet Home' on the organ of Portland's Roman Catholic Chapel.
Париждегі ірі алаяқтық
1910 жылы "Люсьен Ривьер" деген атпен Парижде жеке банк ашып, жылдық 365% (күн сайын 1%) мөлшерінде пайыз төлеуге уәде берді. Шамамен 6000 инвестор барлығы 2 миллион франк (қазіргі шақ бойынша шамамен 7 миллион фунт стерлинг) салды. Жаңа инвесторлар салған ақша есебінен ескі клиенттерге төлем жасалып отырды. (Осындай схемалармен танымал болған Чарльз Понци он жылдан кейін АҚШ-та 90 күнде 100% қайтаруды ұсына отырып, дәл осындай алаяқтық жасады.) Француз билігі оның қызметін тергеуді бастағанда, Чарльз Уэллс клиенттерінің ақшасымен Ұлыбританияға қашып кетті. Бұл алаяқтық өте кең ауқымды болды, қанша инвестор ақшасын жоғалтты және олардың жалпы шығындары қанша болды деген тұрғыдан ерекшеленді, сондықтан Sûreté "Люсьен Ривьер" кім екенін анықтап, оны әділет алдына келтіру үшін белсенді іс-қимылдар жасады. Ол ақыры Ұлыбританияда табылғаннан кейін 1912 жылдың қаңтарында тұтқындалды. 1912 жылдың қараша айында Париж соты оны бес жылға бас бостандығынан айырды. Оның жасаған қылмысының тікелей салдары ретінде француз үкіметі жеке банктерге бақылау енгізіп, олардың иелерін қатаң тексеруден өткізуді міндеттеді.
In 1910, using the alias of "Lucien Rivier", he established a private bank in Paris, and promised to pay interest at 365% per annum (1% per day). Some 6,000 investors deposited a total of 2m francs (about £7m presently). Existing customers were paid out of the new investments which "Rivier" received in ever increasing amounts. (Charles Ponzi, after whom such schemes came to be known, perpetrated an almost identical fraud in the United States a decade later, offering a return of 100% every 90 days.) When the French authorities began to investigate his affairs, Charles Wells fled to Britain with his clients’ money. The scam was remarkable for its scale, both in terms of the number of investors who lost money and the amount of their total losses, and the Sûreté accordingly mounted a determined operation to find who "Lucien Rivier" was, and bring him to justice. He was finally traced to Britain and was arrested in January 1912. A court in Paris sentenced him in November 1912 to five years in prison. As a direct result of his crime, the French government introduced controls on private banks, with a strict vetting procedure for their owners.
Өлім
Уэллс қай жерде қайтыс болғаны туралы хабарлар әртүрлі. Көпшілігі оның Парижде қайтыс болғанын айтады, бірақ мұны растайтын нақты дәлел табылмады. Дереккөздер оның қайтыс болған жылы туралы да келіспейді, алайда көпшілігі 1922 жылды көрсетеді. «The Sacramento Union» басылымының мәліметінше, ол 1914 жылдың 19 қарашасында Юба округінде 84 жасында аурудан қайтыс болды және туыстары қалмады. Сондай-ақ, ол Сакраментодағы құнды мүліктен көптеген мың долларлық (24 000 доллар) қазынаны жасырған, ол ешқашан табылмайтын болса керек, және жазылып, қазынаны өзі қазып шығуға күтіп отырған. Ол Лондонның Солтүстік Шин зиратында жерленген.
Reports vary as to the location of Wells' death. Most state that he died in Paris, but no good evidence for this has been found. Sources also differ concerning the year of his death, though the majority give this as 1922. According to The Sacramento Union, he died in Yuba County on 19 November 1914 from an illness at the age of 84 and he left no relatives. It is also said he have hidden a treasure of many thousands of dollars ($24,000) from a valuable property in Sacramento, which may never be discovered, and he didn't tell the location, waiting to get well, go and unearth the treasure himself. He was buried in London in North Sheen Cemetery.
Атак-даңқ
Уэллстің танымал болуы Фред Гилбертке "Монте-Карлодағы банкті бұзған адам" атты ән жазуға түрткі болды. Уэллстен бұрын да банкротқа дейін жеткендер болған, бірақ осы ән оның атының шығуына маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Кейіннен баспасөз беттерінде және тіпті Парламентте оны "Монте-Карло Уэллсі" деп атаған. Чарльз Уэллстің өмірбаяны 2016 жылы жарық көрді: Монте-Карлодағы банкті бұзған адам: Чарльз Девилл Уэллс, шебер құмар ойыншы және алаяқ.
Wells’ exploits inspired Fred Gilbert to write a popular song, "The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo". Other people had broken the bank before Wells, but it is probable that this song played a major part in making him famous. Subsequent reports in the press and even in the House of Commons refer to him as "Monte Carlo Wells". A biography of Charles Wells was published in 2016: The Man who Broke the Bank at Monte Carlo: Charles Deville Wells, Gambler and Fraudster Extraordinaire.
Мәдениетте
1935 жылы "Монте-Карлодағы банкті бұзған адам" атты фильм таратылды, ал 1983 жылы Майкл Баттерворт осы атпен кітап жазды. 1988 жылы Баттерворт мырзаның кітабы негізінде "Бақытты сұмдық" атты сатиралық музыкалық қойылым Нью-Йоркте Бродвейден тыс ашылды. Дегенмен, бұл көркем әңгімелер Уэллстің іс-қимылдарына тым сылқыштап негізделген.
In 1935, a movie was distributed named The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo, and in 1983, Michael Butterworth wrote a book of the same name. In 1988, a farcical musical play entitled Lucky Stiff, based on Mr. Butterworth's book, opened in New York off Broadway. However, these fictional accounts were based only vaguely on Wells' exploits.