Кіріспе

Чарльз Де Вилл Уэллс (20 сәуір 1841 – шілде 1922) – ағылшын құмар ойыншысы және алаяқ. 1891 жылы бірнеше сәтті құмар ойында ол "Монте-Карлода банкты бұзды" (ойнаған ойын үстелінің қаражатын таусылды), бұл оқиға "Монте-Карлода банкты бұзған адам" әнінде жырланды. Содан кейін, ол көбінесе, әсіресе басылымдарда "Монте-Карло Веллс" деп аталды.

Отбасы және ерте өмірі

Чарльз Де Вилл Уэллс 1841 жылдың 20 сәуірінде Гертфордширдегі Броксборн қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Чарльз Джеремиа Уэллс (1799-1879), ақын және заңгер, Джон Китс оған бір сонет арнаған (Маған роза гүлін жіберген досқа). Оның анасы Эмили Джейн Хилл, Гертфордширдегі мектеп мұғалімінің қызы. Ол бірнеше апталық шала болғанда отбасы Броксборн қаласындағы үйінен Францияға көшіп, бастапқыда Кемперде, кейін Марсельде тұрды.

Мансап

Уэллс 1860 жылдары Марсель кемежайларында және доктарында инженер болып жұмыс істеді. 1868 жылы ол кемелердің қанаттарының жылдамдығын реттеуге арналған құрылғыны ойлап тапты және патентті 5000 франкқа (шамамен жылдық жалақысының бесеу есесі) сатты. 1879 жыл шамасында ол Парижге көшіп, онда көпшілікті Па-де-Каледегі Берк-сюр-Мерде теміржол салу үшін алаяқтық схемаға инвестиция салуға көндірді. Ол клиенттерінің ақшасымен жоғалып кетті және Париж соты оны қатысусыз айыпты деп тапты. Ол Ұлыбританияға көшіп, 1885 жылдан бастап көпшілікті өзінің құнды өнертабыстары деп мәлімдеген нәрселерге инвестиция салуға көндірді. Ол айтарлықтай пайда әкелетінін уәделегенімен, оның демеушілерінің ешқайсысы салған ақшасын қайтарған жоқ. Бірі шамамен 19 000 фунт стерлинг жоғалтты (инфляцияны ескерсек, қазіргі шақта 1,9 миллион фунт стерлингке тең).

Банкті бұзу

Уэллс 1891 жылдың шілде айының соңынан тамыз айының басына дейін және сол жылдың қараша айында Монте-Карло казиносына тағы да келді. Әр күні казинодағы әрбір ойын үстелі "банк" деп аталатын 100 000 франк көлеміндегі ақшалай резервпен қамтамасыз етілетін. Егер ойыншы өте ірі сома ұтып алса, ал бұл резерв ұтыстың төлемақысын жабуға жеткіліксіз болса, сол үстелдегі ойын тоқтатылып, казино сақтандыру қорынан қосымша қаражат әкелінетін. Казиноның бұрынғы иесі Франсуа Бланк арнайы рәсім ойлап тапты: даулы үстелге қара мата жабылатын, ал сәтті ойыншы "банкті бұзды" деп есептелетін. Көп ұзамай үстел қайта ашылып, ойын жалғасатын. (Франсуа Бланк 1877 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Камиль Бланк Чарльз Уэллстің 1891 жылғы сапарында казино директоры болды). Уэллстің жетістіктеріне қатысты көптеген пікірлер айтылды. Кейбір газеттер оның жеңістерін жарнамалық әрекет деп бағалады, бірақ Уэллс өзі жетілдірген "адаспайтын жүйесін" қолданғанын мәлімдеді, ал оның алаяқтық өмірі көптеген сарапшыларды казиноны алдаудың жолын тапқанына сендірді (басқа мүмкіндік – ол осы сапарларда ерекше сәтті болған болуы мүмкін).

Кейінгі мансап

Ол жеңіске жеткен ақшаның бір бөлігін "Тайко Браге" атты кеме сатып алуға жұмсады. Ол оны "Палас Рояль" деп атап, елу қонаққа арналған үлкен балуан залы бар ерекше үлкен сәнді яхтаға айналдырды, ішінде сәнді жабдықталған бөлмелер болды. Алғашқы жеңістерінен кейін ол 1892 жылдың қаңтарында Монте-Карлоға қайта оралды, бірақ шамамен 100 000 франк жоғалтты. Оның бұрынғы жеңістерін қайталады дегенге сенімді дәлел жоқ, бірақ ол кейін 1910 жылдың тамызында тағы 2500 фунт стерлинг жеңіп алғанын мәлімдеді. 1892 жылдың соңында ол Ле-Хавр қаласында өзінің яхтасы "Палас Рояль" кемесінде тұтқындалып, патенттік схемасына байланысты қылмыстар үшін айыптау үшін Ұлыбританияға экстрадицияланды. Ол 1893 жылдың наурыз айында Олд Бейлиде сотталып, 23 алдамшылық фактісі бойынша кінәлі деп танылды және сегіз жылға бас бостандығынан айырылды, ол Портленд түрмесінде өтті. Жақсы мінез-құлқы үшін алты жылдан кейін босатылды, бірақ бірде ол басқа тұтқынға он унция нан бергені үшін екі күн оқшаулану жазасын алды. Бостандыққа шығар алдында Портлендтегі Рим-католик шіркеуінің органында "Монте-Карлода банкті бұзған адам" және "Үй, тұған жер" әндерін орындады.

Париждегі ірі алаяқтық

1910 жылы "Люсьен Ривьер" деген атпен Парижде жеке банк ашып, жылдық 365% (күн сайын 1%) мөлшерінде пайыз төлеуге уәде берді. Шамамен 6000 инвестор барлығы 2 миллион франк (қазіргі шақ бойынша шамамен 7 миллион фунт стерлинг) салды. Жаңа инвесторлар салған ақша есебінен ескі клиенттерге төлем жасалып отырды. (Осындай схемалармен танымал болған Чарльз Понци он жылдан кейін АҚШ-та 90 күнде 100% қайтаруды ұсына отырып, дәл осындай алаяқтық жасады.) Француз билігі оның қызметін тергеуді бастағанда, Чарльз Уэллс клиенттерінің ақшасымен Ұлыбританияға қашып кетті. Бұл алаяқтық өте кең ауқымды болды, қанша инвестор ақшасын жоғалтты және олардың жалпы шығындары қанша болды деген тұрғыдан ерекшеленді, сондықтан Sûreté "Люсьен Ривьер" кім екенін анықтап, оны әділет алдына келтіру үшін белсенді іс-қимылдар жасады. Ол ақыры Ұлыбританияда табылғаннан кейін 1912 жылдың қаңтарында тұтқындалды. 1912 жылдың қараша айында Париж соты оны бес жылға бас бостандығынан айырды. Оның жасаған қылмысының тікелей салдары ретінде француз үкіметі жеке банктерге бақылау енгізіп, олардың иелерін қатаң тексеруден өткізуді міндеттеді.

Өлім

Уэллс қай жерде қайтыс болғаны туралы хабарлар әртүрлі. Көпшілігі оның Парижде қайтыс болғанын айтады, бірақ мұны растайтын нақты дәлел табылмады. Дереккөздер оның қайтыс болған жылы туралы да келіспейді, алайда көпшілігі 1922 жылды көрсетеді. «The Sacramento Union» басылымының мәліметінше, ол 1914 жылдың 19 қарашасында Юба округінде 84 жасында аурудан қайтыс болды және туыстары қалмады. Сондай-ақ, ол Сакраментодағы құнды мүліктен көптеген мың долларлық (24 000 доллар) қазынаны жасырған, ол ешқашан табылмайтын болса керек, және жазылып, қазынаны өзі қазып шығуға күтіп отырған. Ол Лондонның Солтүстік Шин зиратында жерленген.

Атак-даңқ

Уэллстің танымал болуы Фред Гилбертке "Монте-Карлодағы банкті бұзған адам" атты ән жазуға түрткі болды. Уэллстен бұрын да банкротқа дейін жеткендер болған, бірақ осы ән оның атының шығуына маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Кейіннен баспасөз беттерінде және тіпті Парламентте оны "Монте-Карло Уэллсі" деп атаған. Чарльз Уэллстің өмірбаяны 2016 жылы жарық көрді: Монте-Карлодағы банкті бұзған адам: Чарльз Девилл Уэллс, шебер құмар ойыншы және алаяқ.

Мәдениетте

1935 жылы "Монте-Карлодағы банкті бұзған адам" атты фильм таратылды, ал 1983 жылы Майкл Баттерворт осы атпен кітап жазды. 1988 жылы Баттерворт мырзаның кітабы негізінде "Бақытты сұмдық" атты сатиралық музыкалық қойылым Нью-Йоркте Бродвейден тыс ашылды. Дегенмен, бұл көркем әңгімелер Уэллстің іс-қимылдарына тым сылқыштап негізделген.