Жалғастырылған тіл: Интерлингва тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Құрылыс тілі

Интерлингва (/ɪ//n//t//ər/'/l//ɪ//ŋ//ɡ//w//ə/) – 1937 және 1951 жылдар аралығында Америкалық Халықаралық Қосалқы Тілдер Ассоциациясы (IALA) жасаған халықаралық көмекші тіл (IAL). Бұл – сөздік қоры, грамматикасы және басқа да ерекшеліктері табиғи тілдерден алынған "табиғи" санатындағы құрылыс тіл. Интерлингва әдебиетінде (жазбаша) Интерлингва роман тілдерін білетін жүздеген миллион адамға түсінікті екендігі айтылады, бірақ оны белсенді қолданушылардың саны бірнеше жүз ғана. Интерлингва атауы латын тіліндегі "арасында" және "тіл" деген мағына беретін сөздерден алынған. Бұл морфемалар Интерлингва тілінде де сол мағынаны сақтайды; демек, Интерлингва – "тілдер арасындағы" тіл дегенді білдіреді.

Шолу

Интерлингва Батыс Еуропа тілдерінде ортақ қолданылатын сөздерге, олардың көпшілігі латын (роман тілдері сияқты) және грек тілдерінен туындаған немесе олардың күшті ықпалында болған тілдерге назар аударады. Интерлингва ұйымдастырушыларының төрт "негізгі бақылау тілі" бар, онда сөз (немесе оның түрі) Интерлингваға енуі үшін, әдетте, кем дегенде үш тілде кездесуі керек. Бұл – ағылшын, француз, итальян және испан мен португал тілдерінің біріктірілген түрі, олар Интерлингва мақсаты үшін бір мега тіл ретінде қарастырылады, себебі екеуі де Батыс Иберия тілдеріне жатады. Қосымша, неміс және орыс тілдері "екінші бақылау тілдері" деп белгіленген.

Тарих

Америкалық мұрагер Элис Вандербильт Моррис (1874–1950) 1920 жылдардың басында лингвистикаға және халықаралық көмекші тілдер қозғалысына қызығушылық танытты. 1924 жылы Моррис пен оның күйеуі Дейв Хеннен Моррис Нью-Йоркте коммерциялық емес Халықаралық көмекші тілдер қауымдастығын (IALA) құрды. Олардың мақсаты – көмекші тілдерді зерттеуді күрделі және ғылыми негізде жүргізу болды. Моррис Эдвард Сапир, Уильям Эдвард Коллинсон және Отто Джесперсенмен кеңесе отырып, IALA-ның ғылыми-зерттеу бағдарламасын жасады. Көмекші тілдер мәселесін зерттеу Халықаралық зерттеулер кеңесінде, Америка білім беру кеңесінде, Америка ғылым академиялары кеңесінде, ғылымды дамыту жөніндегі британдық, француздық, итальяндық және американдық қауымдастықтарда, сондай-ақ басқа да мамандар тобында жүргізіліп жатты. Моррис осы жұмыстың жалғасы ретінде IALA-ны құрды. Мысалы, Моррис өзі Сапир мен Моррис Свадестің 1932 жылғы аяқталу нүктесі құбылыстары туралы салыстырмалы тілдік зерттеуін және Коллинсонның 1937 жылғы көрсеткіштер туралы зерттеуін редакциялады. IALA Карнеги корпорациясы, Форд қоры, Зерттеу корпорациясы және Рокфеллер қоры сияқты ұйымдардан қолдау алды. Өзінің алғашқы жылдарында IALA үш негізгі міндетпен айналысты: әлем бойынша ұқсас мақсаттарға ие басқа ұйымдарды табу; тілдер және интерлингвистика туралы кітаптардан кітапхана құру; және эсперанто, Эсперанто II, Идо, Пеаноның Интерлингвасы (Latino sine flexione), Новиал және Интерлингва (Occidental) сияқты қолданыстағы көмекші тілдерді салыстыру. Соңғы міндетті орындау үшін ол осы тілдерді ұлттық тілдермен салыстыра зерттеді. Сол жылы Герберт Н. Шентон мен Эдвард Торндайк интерлингвистикалық саладағы зерттеулерді жазу арқылы IALA жұмысына үлкен әсер етті.

Жаңа тілдің дамуы

Бастапқыда қауымдастық өз тілін жасауды ниеттенбеген. Оның мақсаты – халықаралық қарым-қатынас үшін қолданыстағы қосымша тілдердің қайсысы ең қолайлы екенін анықтап, оны тиімдірек қалай дамытуға болатынын білу болды. Алайда, он жылдық зерттеулерден кейін IALA-ның көптеген мүшелері қазіргі интерлингвалардың ешқайсысы бұл міндетке лайық емес екеніне көз жеткізді. 1937 жылы мүшелер жаңа тіл жасау туралы шешім қабылдады, бұл әлемдегі интерлингва қауымдастығын таң қалдырды. Осыған дейінгі пікірталас басым бөлігі натуралистік (мысалы, Пеаноның Интерлингуасы, Новиал және Оксиденталь) немесе жүйелі (мысалы, Эсперанто және Идо) сөздерді пайдалану туралы шешімге қатысты болды. Соғыс жылдарында натуралистік интерлингваны жақтаушылар жеңіске жетті. Алғашқы қолдау Торндайктің мақаласы болды, екіншісі – жүйелі тілдерді жақтаушылардың көптеген, тіпті көпшілік еуропа тілдерінде мыңдаған сөздердің бар екендігі туралы мойындауы болды. Олардың пікірінше, жүйелі сөз тудыру – Прокруст төсегі сияқты, оқушыны пайдалы сөздік қоры бар кезде жаңа тудыру схемасын жаттап, ескісін ұмытуға мәжбүр етеді. Осыдан бастап IALA натуралистік тілдің ең жақсысы екенін қабылдады. P үлгісі 1945 жылдан бері өзгерген жоқ; M үлгісі классикалық P-ге қарағанда салыстырмалы түрде заманауи болды. K үлгісі Ido бағытында сәл өңделді. Қарастырылған төрт модельдің нәтижесінде: екі схемалық модель – C және K қабылданбады. Екі натуралистік модельдің ішінде M, P-ге қарағанда көбірек қолдауға ие болды. Ұлттық көзқарастарды ескере отырып (мысалы, сауалнамаға қатысқан француздықтар M үлгісін пропорционалды емес түрде жақтырды), IALA M және P модельдері арасындағы, C модельдерінің кейбір элементтерін қамтитын келісімге келді. Интерлингваның сөздік қоры мен грамматикасы алғаш рет 1951 жылы IALA аяқталған Interlingua грамматикасын және Interlingua–English сөздігін (IED) жариялағанда ұсынылды. 1954 жылы IALA «Interlingua a Prime Vista» («Бірінші көзқараспен Интерлингва») атты кіріспе нұсқаулықты шығарды. IALA ұсынған Interlingua грамматикасы және әсіресе сөздік қоры Пеаноның Interlinguaсына (Latino sine flexione) өте жақын. IL орнына IA деген ерекше аббревиатура қабылданды.

Originally, the association had not intended to create its own language. Its goal was to identify which auxiliary language already available was best suited for international communication, and how to promote it more effectively. However, after ten years of research, many members of IALA concluded that none of the existing interlanguages were up to the task. By 1937, the members had made the decision to create a new language, to the surprise of the world's interlanguage community. To that point, much of the debate had been equivocal on the decision to use naturalistic (e. g., Peano's Interlingua, Novial and Occidental) or systematic (e. g., Esperanto and Ido) words. During the war years, proponents of a naturalistic interlanguage won out. The first support was Thorndike's paper; the second was a concession by proponents of the systematic languages that thousands of words were already present in many, or even a majority, of the European languages. Their argument was that systematic derivation of words was a Procrustean bed, forcing the learner to unlearn and re memorize a new derivation scheme when a usable vocabulary was already available. IALA from that point assumed the position that a naturalistic language would be best. Model P was unchanged from 1945; Model M was relatively modern in comparison to more classical P. Model K was slightly modified in the direction of Ido. The resulting four models that were canvassed were: The two more schematic models, C and K, were rejected. Of the two naturalistic models, M attracted somewhat more support than P. Taking national biases into account (for example, the French who were polled disproportionately favored Model M), IALA decided on a compromise between models M and P, with certain elements of C. The vocabulary and grammar of Interlingua were first presented in 1951, when IALA published the finalized Interlingua Grammar and the Interlingua–English Dictionary (IED). In 1954, IALA published an introductory manual entitled Interlingua a Prime Vista ("Interlingua at First Sight"). Interlingua as presented by the IALA is very close to Peano's Interlingua (Latino sine flexione), both in its grammar and especially in its vocabulary. A distinct abbreviation was adopted: IA instead of IL.

Интерлингваның алғашқы онжылдықтары

Интерлингваның алғашқы практикалық қолданылуы 1952 жылдан 1980 жылға дейін жарияланған «Spectroscopia Molecular» ғылыми бюллетені болды. 1954 жылы Вашингтонда өткен екінші дүниежүзілік кардиологиялық конгресс баяндамалардың тұжырымдамаларын ағылшын және интерлингва тілдерінде жариялады. Бірнеше жылдың ішінде ол тағы тоғыз медициналық конгресте ұқсас қолданыс тапты. 1950 жылдардың ортасынан 1970 жылдардың соңына дейін отыздай ғылыми және медициналық журналдар интерлингва тілінде мақалалардың тұжырымдамаларын ұсынды. Годе 1950 жылдардың басында, 1970 жылы қайтыс болғанға дейін «Ғылым қызметі» жариялаған «Ғылым жаңалықтары» бюллетенінде интерлингва тілінде ай сайынғы баған жазды. IALA 1953 жылы жабылды, бірақ ресми түрде 1956 жылы немесе одан кейін ғана таратылды. Годенің жақын досы және әріптесі Хью Блэр оның ассистенті болды. 1970 жылы АҚШ және Канадада интерлингваны насихаттау үшін «Интерлингва институты» құрылды. Жаңа институт басқа лингвистикалық ұйымдардың жұмысын қолдады, маңызды ғылыми үлес қосты және ғылыми және медициналық басылымдар үшін интерлингва тілінде тұжырымдамалар жасады. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – 1976 және 1977 жылдары Америка фитопатологиялық қоғамы жариялаған фитопатология бойынша екі үлкен том болды. 1980 жылдардан бастап UMI екі жылда бір рет халықаралық конференциялар өткізді (алғашқы кездесулерге 50-ден 100-ге дейін қатысушы келді) және ақырында 100-ден астам томды басып шығарды. Бірнеше скандинавиялық мектептер интерлингваны халықаралық ғылыми және интеллектуалды лексиканы оқыту құралы ретінде пайдаланатын жобаларды жүзеге асырды. 2001 жылғы Венгрия халық санағында сөйленетін тілдер туралы мәліметтерді жинағанда, бүкіл елде интерлингва тілінде сөйлейтін бар болғаны екі адам табылды. Жақтастары интерлингваның ең үлкен артықшылығы – ол Интерлингва (IL) де А. п. И. сияқты, ең көп түсінілетін халықаралық қосымша тіл екенін айтады.

Интерлингва веб-беттерінде «Википедия» және «Викисловарь» басылымдары, сондай-ақ «Union Mundial pro Interlingua» (UMI) ұйымынан шығатын «Panorama in Interlingua» сияқты бірқатар мерзімді басылымдар бар. UMI екі жылда бір рет әртүрлі елде халықаралық конференция ұйымдастырады. Аралық жылдары скандинавиялық интерлингва қоғамдары Швецияда конференция ұйымдастырады, себебі Скандинавияда интерлингва тілін білетін көптеген адам бар. «Interlingua үшін Бразилия одағы» сияқты ұлттық ұйымдар да тұрақты түрде конференциялар өткізеді. Мысалы, 2007 жылы Испаниядағы Гранада университетінде екі апталық курс оқылды. 2019 жылдан бастап Google Keyboard интерлингва тілін қолдайды.

Орфографиялық

Интерлингваның орфографиясы көбінесе дыбыстық принципке негізделген.

Жанама орфография

Интерлингва грамматикасы кітабы 15-тармағында "қосымша орфография" деп аталатын, этимологиясына қарамастан, интерлингва тілінде сөздің қалай жазылатынын анықтайтын ереже қарастырылған.

Айтуға

Көбінесе, дауыссыз әріптер ағылшын тіліндегідей айтылады, ал дауысты әріптер испан тіліндегідей. Жазбадағы екі дауыссыз әріптер итальян тіліндегідей ұзартылып айтылуы мүмкін, немесе ағылшын және француз тілдеріндегідей бір әріп ретінде айтылуы мүмкін. Интерлингва тілінде бес төмендейтін дифтонг бар: , және , бірақ және сирек кездеседі.

Стресс

Жалпы ереже бойынша, соңғы дауыссыздың алдындағы дауыстыға (мысалы, lingua, "тіл", esser, "болу", requirimento, "талап") соңғы көпше (е) ды ескермей, стресс түсіріледі (мысалы, linguas, lingua сөзінің көпше түрінде де бірліктегідей стресс сақталады), ал мұндай мүмкін болмаған жағдайда, бірінші дауыстыға (via, "жол", io crea, "Мен жаратамын") стресс түсіріледі. Бірнеше ерекшеліктер бар, және келесі ережелер олардың көпшілігін қамтиды: Le, ne немесе re жалғауларымен аяқталатын сын есімдер мен есімдер үшін үшінші соңғы буынға стресс түсіріледі (fragile, margine, altere 'басқа', бірақ illa impone 'ол жүктеді'). Ica/ico, ide/ido және ula/ulo жалғауларымен аяқталатын сөздер үшін де үшінші соңғы буынға стресс түсіріледі (politica, scientifico, rapide, stupido, capitula, seculo 'ғасыр'). Ic жалғауымен аяқталатын сөздердің екінші соңғы буынына стресс түсіріледі (cubic). Сөйлеушілер барлық сөздерді жоғарыда аталған жалпы ереже бойынша айтуға болады. Мысалы, kilometro қабылдануы мүмкін, бірақ kilometro жиірек қолданылады.

Фонотактика

Интерлингвада нақты анықталған фонетикалық ережелер жоқ. Дегенмен, интерлингва сөздерін анықтаудың прототиптеу процедурасы, халықаралық тілдерге ұқсастықты ұстануға тырысады, нәтижесінде көптеген оқушыларға айту оңай сөздерге әкелуі тиіс. Жаңа сөздер жасау кезінде, кейде аралық өзгерістерсіз тіркеліс қосу мүмкін болмайды. Мысалы, көпше түрдегі "s" әрқашан дауыстыдан кейін келеді, соңында айту қиын дауыс тобының пайда болуын болдырмау үшін. Егер сөз жекеше түрінде дауыстыға аяқталмаса, соңғы "s" орнына "es" қосылады.

Тулар мен рәміздер

Эсперанто сияқты, Интерлингва үшін де ту жасау туралы ұсыныстар болды; чех аудармашысы Карел Подразильдің ұсынысы көптілді сайттарда мойындалған. Ол, жалаудың шеттеріне дейін созылатын, оны жоғарғы көк және төменгі қызыл бөлікке бөлетін ақ төрт қабырғалы жұлдыздан тұрады. Жұлдыз төрт тараптың символы, ал екі бөлік бір-бірін түсінетін Интерлингваның роман және роман емес тілдерінде сөйлейтін адамдарды білдіреді. Интерлингваның тағы бір символы – қара немесе көк фонда он екі жұлдызбен оралып жатқан Көк шар, ол Еуропа туының он екі жұлдызын еске түсіреді (өйткені Интерлингваның негізгі тілдері еуропалық).