Кіріспе

"Соңғы мүмкіндік" операциясы 2002 жылдың шілдесінде Саймон Визенталь орталығы тарапынан іске қосылды, мақсаты әлі күнге дейін жасырынған бұрынғы нацистерді анықтау болды. Олардың көпшілігі өмірлерінің соңына таяп қалғандықтан, операция осылай аталды. Эфраим Зуроф – Иерусалимдегі Визенталь орталығының директоры, Израильмен байланыс жасаушы және осы жобаны бақылайтын адам. Жобаның негізгі мақсаты – соңғы қалған нацистік соғыс қылмыскерлері мен олардың әріптестерін тергеу, қудалау және соттау. Көптеген адамдар жалған мәлімдемелер арқасында Канада мен АҚШ азаматтығын алды; көбінесе олар өздерінің қылмыстық өткенін жасыру, маңызды мәліметтерді ұстап қалдыру немесе жалған көрсету арқылы, әсіресе адамзатқа қарсы қылмыс деңгейіне жеткен соғыс қылмыстарын жасырды.

Қылмыстық іс қозғау және үкім шығару

"Соңғы мүмкіндік" операциясы Джон Демянюкқа түрлі концлагерьлерде яһудилерді азаптау мен өлтіруге қатысы бар деп айыпталғаны және басқа да қатыгездіктер үшін қудалауға көмектесті. Демянюк 1950 жылдары америкалық азаматтыққа ие болды. Демянюк бұрын Израильдің Жоғарғы сотымен геноцид және адамзатқа қарсы қылмыс жасағаны үшін күдіктен босатылған болатын. Кейін Германия Демянюкты украин ынтымақтасы (лагерь тұтқындары кейде оны "Аскари" деп атаған) және Собибор лагеріндегі күзетші деп айыптады. 2011 жылдың мамыр айында Мюнхендегі аудандық қылмыстық соты Демянюкты Собибордағы жойқын лагерінде шамамен 250 000 яһуди өлтірілгеніне көмектескені үшін кінәлі деп тапты. Демянюк барлық айыптауларды жоққа шығарды және үкімге шағымданды. 2012 жылы Демянюк қайтыс болғаннан кейін, Германияның апелляциялық соты Демянюк шағымы қарастырылмас бұрын қайтыс болғандықтан, оның қылмыстық тіркемесі жоқ екенін, төменгі соттың бұрынғы уақытша айыптау үкімі күштен шығарылғанын және Демянюк кінәсіз екенін жариялады. Демянюк ісінен кейін "Соңғы мүмкіндік" операциясының тергеушілер, адвокаттар және неміс прокурорларынан құралған тобы тағы бір украин азаматына, АҚШ-та заңсыз пана іздеп, алған нацистік ынтымақтас Джон Калимонға назар аударды. 2007 жылы АҚШ Әділет департаментінің Арнайы тергеулер кеңсесі Калимонды иммиграциялық және натурализациялық құжаттарындағы өзі туралы мәліметтерді жалған көрсеткені үшін қудалады. Аудандық сот судьясы Калимонның украиндық қосымша полициясының мүшесі болғанын және 1943 жылы оны таратуға дейін Лемберг геттосындағы еврей халқының қуғындалуына нацистерге көмектескенін анықтады. Лемберг (Львов, қазіргі Львов, Украина) еврей қауымы Польшадағы үшінші ең ірі еврей қауымы болды. 2011 жылы Детройттегі иммиграциялық судья Калимонды өтірік айтқаны үшін елден шығаруға болатынын шешті, бұл шешім апелляциялық сотта расталды. Бұл соттар төменгі соттың фактілік тұжырымын растады, яғни немістермен ынтымақтастық кезінде Калимон қалада украин полициясы ретінде қызмет етіп жүргенде кем дегенде бір яһудиді өлтірген және кем дегенде бір адамды жарақаттаған. Осы себепті оны елден шығару туралы бұйрық шығарылды. Демянюк сияқты, егер апелляциялық процесс аяқталған болса, Калимонды "Германияға, Украинаға, Польшаға немесе оны қабылдайтын кез келген басқа елге депортациялауға болады" деп мәлімдеді АҚШ иммиграциялық сотының судьясы Элизабет Хакер. 2014 жылы Мюнхендегі прокуратура Калимонға соғыс қылмысына қатысқандығы үшін тұтқындау ордерін берді. Заңдық қиындықтар кез келген сұраққа жауап алуға немесе экстрадиция жасауға мүмкіндік бермеді. Кейіннен сол жылдың маусым айында Калимон қылмыстары үшін сотталмас бұрын қайтыс болды.

"Соңғы мүмкіндік" операциясы 2

2011 жылдың желтоқсанында Израильдегі Визентал орталығының директоры Эфраим Зуров ресми түрде жобаны іске қосты, жоба сыйлықтар ұсынуды көздейді. 2008 жылдың 15 қаңтарында Визентал орталығы бұрынғы нацистер мен нацистік қызметтестерін ұстауға және соттауға көмектесетін ақпарат үшін ұсынылатын сыйақыны 10 000 доллардан 25 000 долларға дейін арттырды. Сыйақы жойғыш лагерьлерде немесе "Акция жасақтарында" жұмыс істеген адамдар туралы мәліметтерге ие болу үшін беріледі. "Акция жасақтары", немесе Einsatzgruppen, шамамен 1,5 миллион поляк, орыс және Балтық елдерінің (Литва, Латвия, Эстония) еврейлерін өлтіруге жауапты болды. Бұл оқиға Треблинка, Аушвиц және "Рейнхардт операциясы" лагерьтері сияқты концлагерьлер салынып жатқан кезде болды, тіпті олар нацистер басып алған Польшаның батыс аймақтарында және Шығыс Генералдық үкімет (GG) Галисия аймақтарында да пайдаланылды.

Жүргізіліп жатқан тергеулер мен қылмыстық қудалаулар/басқа соңғы мүмкіндіктер туралы іс-қағаздары

Қалимонның депортация туралы бұйрығы, тағы бір нацистік соғыс қылмыскері, серб әріптесі Питер Эгнердің 22 ақпанда АҚШ азаматтығынан айыруға бағытталған сотқа қатысу алдында Вашингтон штатында қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң шығарылды. АҚШ прокурорлары оны жылдам қозғалатын газ камералары мен Аушвиц өлім лагеріне баратын пойыздың күзетшісі болып қызмет ету арқылы геноцид жасауға көмектескен деп айыптады. Бұрын Эгнер нацистер басқарған қауіпсіздік бөліміне жатқандығын мойындаған, бірақ соғыс қылмыстарына қатысқандығын жоққа шығарды. Құрылғалы бері АҚШ Әділет министрлігінің Нацистік соғыс қылмыстары бөлімі (Арнайы тергеулер кеңсесі) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік қуғын-сүргінге қатысқан деп анықталған АҚШ-тағы 107 адамға қарсы сот ісін жеңіп алды. Қалимоннан басқа, тағы сегіз осындай іс қаралып жатыр, олардың барлығы "Соңғы мүмкіндік" операциясының құзыреті, ауқымы және мақсатына сәйкес келеді.