Кіріспе

XIX ғасырдағы француз саяси сатирасы – Макиавелли мен Монтескье арасындағы тозақтағы әңгіме (француз тілінде Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu ou la politique de Machiavel au XIXe siècle) – француз адвокаты Морис Жолидің (1848-1870 жылдар аралығында Францияны басқарған Наполеон III режиміне қарсы наразылық білдіру үшін жазған) саяси сатирасы. Ол 2002 жылы ағылшын тіліне аударылды. 1967 жылы шағын бөлімдері Норман Кохнның «Геноцидке кепілдік» атты еңбегіне қосымша ретінде аударылды, онда ол бұл еңбек Сион ақсақалдарының кейінгі хаттамаларының негізгі көзі екенін көрсетеді, бірақ «Әңгіме» еврейлер туралы ештеңе айтпайды. Бұл шығармада ежелгі рим жазушысы Лукиан ойлап тапқан және 18-ғасырда француз әдебиетіне Бернар де Фонтенель енгізген, өлілердің әңгімесін қолдану арқылы әдеби тәсіл пайдаланылған. Николо Макиавелли мен Монтескье тарихи тұлғаларының көлеңкелері 1864 жылы тозақта кездесіп, саясат мәселелері бойынша пікір алысады. Осылайша Жоли Луи Наполеонның билігін тікелей, содан кейін заңсыз сынға алуын жасыруға тырысты.

Қорытынды

Жоли өзінің 1870 жылғы өмірбаянында бір кешке экономист Аббе Галианидің «Егіздік саудасы туралы диалогтар» трактатын ойлап, Пон Рояль арқылы серуендеп бара жатып, Монтескье мен Макиавелли арасындағы диалог жазуға шабыттанды деп жазады. Ақсүйек барон Монтескье либерализмді қорғайды, ал флоренциялық саясаткер Макиавелли деспотизмді қорғайды. Макиавеллинің сөзіне сенсек, оған «Еуропаның ең қайратты мінезін Азияның басыбайлы халықтары сияқты тиранияға бағынуға мәжбүр етуге жиырма жылдың өзі жеткіліксіз» болар еді. Монтескье халықтардың либералдық рухының жеңіліске ұшырамайтынын айтады. Жолидің жоспары бойынша, Макиавелли, жасырын түрде Наполеон III-ті бейнелейді және 25 диалогта қадам-қадаммен кез келген еуропалық елде еркіндікті деспотизммен қалай алмастыратынын түсіндіреді: «Абсолютті билік енді жай ғана сәйкес келу емес, заманауи қоғамның қажеттілігіне айналады». Соңында Макиавелли жеңіске жетеді. Ал Монтескье перденің соңында: «Мәңгілік Құдай, неге рұқсат бердің?» деп айғайлайды. Кітап Францияға тарату үшін контрабандалық жолмен әкелінгенімен, шекараны кесіп өткеннен кейін бірден полиция тарапынан тәркіленді. Полиция оның авторын тез арада анықтап, Жолиді тұтқындады. Кітапқа тыйым салынды. 1865 жылдың 25 сәуірінде ол Париждегі Сент-Пелагия түрмесінде 18 айға сотталды. «Диалогтардың» екінші басылымы 1868 жылы Жолидің атынан жарық көрді. 1870 жылғы француз конституциялық референдумында Наполеон III-ке қарсы науқан жүргізген Жоли өзінің «Диалог» еңбегіне эпилог жазды. Ол «Le Gaulois» және «La Cloche» журналдарында жарияланды.

Мұра

XX ғасырдың басында Жолидің кітабы "Сион ақсақалдарының хаттамалары" атты әйгілі орыс жасаған антисемиттік әдеби жалғандықтың негізі ретінде пайдаланылды. "Хаттамалардың" "Диалогтан" көптеп көшірілгеніне көптеген дәлелдер бар (олардың бір бөлігі Берн сотында ұсынылды). Дегенмен, Жолидің кітабы Екінші Республика мен Екінші Империяның француз саясатын параболдаған сатиралық туынды болды және онда антисемиттік материалдар жоқ (немесе тіпті еврейлерге ешқандай сілтемелер де болған жоқ); "Хаттамалардың" анонимді авторлары түпнұсқадағы Наполеон III үкіметінің мүшелеріне жасалған сілтемелерді зұлым еврейлік құпия ұйымымен алмастырды.