1638 жылғы Острянин көтерілісі: Польша-Литва мемлекетіне қарсы қазақ шабуылы
Ostryanyn uprising
1638 жылғы Острянин көтерілісі: Польша-Литва мемлекетіне қарсы казақтардың күресі. Енжарлыққа ұшыраған халықты босату мақсатымен жасалған көтеріліс тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1638 жылы поляк-литвалық одаққа қарсы казак көтерілісі
1638 Cossack uprising against the Polish–Lithuanian Commonwealth
Острянин көтерілісі (Повстання Острянина) – 1638 жылы поляк-литвалық одаққа қарсы казактардың көтерілісі. Оған себеп сол жылы Сейм (заң шығарушы орган) қабылдаған заң болды, онда тіркелмеген казактардың құқықтары қарапайым шаруалармен тең деп жарияланды, демек олар жеке тәуелділікке түсті. Көтеріліске бастапқыда казак гетманы Яков Острянин (Якуб Острянин) жетекшілік етті, бірақ ол ақыры басылды.
The Ostryanyn uprising (Повстання Острянина) was a 1638 Cossack uprising against the Polish–Lithuanian Commonwealth. It was sparked by an act of the Sejm (legislature) passed the same year that declared that non Registered Cossacks were equal to ordinary peasants in their rights, and hence were subjected to enserfment. The uprising was initially led by Cossack Hetman Yakiv Ostryanyn (Jakub Ostrzanin) but was eventually crushed.
Курс
Самило Величконың 1864 жылғы хроникасына сәйкес, Гетман болып сайланған Острянин 1638 жылдың наурыз айындағы жорық алдында русь халқына үндеу жариялады. Ол «Украинаға әскерімен барып, православиелік халықты Польшаның зорлық-зомбылығының езгісінен және азаптан азат ету үшін, Днепрдің екі жағында тұратын русь халқының барлық реніштеріне, қирауына және қатыгездікке кек қайтару үшін» деп мәлімдеді. Острянин Украина халқын көтеріліске қосылуға және тіркелген казактардан сақ болуға шақырды. Оның үндеулері Украинаның түкпір-түкпіріне таралып, Покуттяға дейін жетті. Оның үндеуін казак ақсақалдары, бандуристер, жастар, тіпті Остряниннің айтуынша, православиелік монахтар да таратты. Халық көтеріліске дайындала бастады, кейбіреулері Запорожьеге бет алды, ал енді біреулері азық-түлік, ақша және ұңғын жіберді. Көтерілісшілер Запорожьеден шығып, үш топқа бөлінді. Бірінші топты Остряниннің өзі Днепрдің сол жағалауымен жетектеді. Оның күштері Кременчукты басып алып, Хорол мен Омельникке қарай жылжыды. Хунья басқарған флоттан тұратын екінші топ Кременчуг, Максимивка, Бужин және Чигириндегі өзендердегі өткелдерді басып алды. Үшінші топ Днепрдің оң жағалауын басып алды.
According to a chronicle of 1864 written by Samiylo Velychko, Ostryanyn, who had just been elected Hetman, issued an address to the Ruthenian people on the eve of the campaign in March 1638. He declared that he would "go with his army to the Ukraine in order to liberate the Orthodox people from the yoke of oppression and torment of the Polish tyranny and claim vengeance for grievances, ruin and torturous abuse suffered by the entire Ruthenian populace, living on both sides of the Dnieper." Ostryanyn also called on the people of Ukraine to join the insurgency and to beware of the Registered Cossacks. His leaflets were spread across Ukraine, reaching as far as Pokuttya. His appeal was carried and distributed by the Cossack elders, bandurists, youth, and according to Ostryanyn, even Orthodox monks. People began to prepare for an uprising, some going to Zaporozhye, while others sent food, money, and gunpowder. The rebels left Zaporozhye and divided themselves into three detachments. The first, moving down the left bank of the Dnieper, was led by Ostryanyn himself. His force took Kremenchuk and moved on to Khorol and Omelnyk. The second body of troops, consisting of a flotilla led by Hunia, took the river crossings in Kremenchuk, Maksymivka, Buzhyn and Chyhyryn. The third force occupied the right bank of the Dnieper.
Жеңіліске ұшырау
Остряниннің әскері Киев воеводствосына жақын Жовнин шайқасында жеңіліске ұшырады. Содан кейін казактар Дмитрий Хунияны жаңа гетман етіп сайлады. Бірақ, көп ұзамай көтеріліс Ереми Вишневецки мен Миколай Потоцкий басқарған поляк-литва әскерлерімен басып жаныштырылды. Келелі шайқастардан кейін казактар Старцец өзені жанында капитуляциялады. Хуния және тағы бірнеше казактар Мәскеу патшалығына қашып үлкерді (Чухуевты қараңыз).
Ostryanyn's force was defeated at the Battle of Zhovnyn, near Zhovnyn in the Kiev Voivodeship. Subsequently, the Cossacks elected a new Hetman in the person of Dmytro Hunia. However, soon the uprising was quelled by Polish–Lithuanian forces led by Jeremi Wiśniowiecki and Mikołaj Potocki. After a series of further skirmishes, the Cossacks capitulated at the Starzec river. Hunia and some other Cossacks managed to flee to the Tsardom of Muscovy (see Chuhuiv).
Әдебиетте
Бұл көтерілісті танымал поляк тарихшысы, теологы және геральдика маманы Шимон Окольский егжей-тегжейлі сипаттаған. Ол көтерілістердің куәсі болған және тікелей қатысқан, ал оның далалық күнделіктері тарихшылар мен романистер үшін құнды ақпарат көзіне айналды. 1834 жылы украиналық туған орыс драматургі және романист Николай Гоголь жазған «Тарас Булба» тарихи романының сюжетінің бір бөлігі осы көтеріліс болып табылады. Кітапта ескі запорождық қазақ Тарас Булба мен оның екі ұлы – Андрей мен Остап туралы айтылады. Үш ер адам басқа қазақтарға қосылып, запорождық қазақтардың көтерілістеріне, соның ішінде Острянин көтерілісіне қатысу үшін ұзақ саяхатқа шығады.
The uprising was described in detail by Szymon Okolski, a well known Polish historian, theologian, and specialist in heraldry. He witnessed and directly participated in the uprisings, and his field diaries became a valuable information source for historians and novelists. The uprising forms part of the plot of the romanticized historical novel Taras Bulba, written in 1834 by Nikolai Gogol, a Ukrainian born Russian dramatist and novelist. The book tells the story of an old Zaporozhian Cossack, Taras Bulba, and his two sons, Andriy and Ostap. The three men set out on an epic journey to join other Cossacks and participate in the Zaporozhia Cossack uprisings including the Ostryanyn Uprising.