Каппадокияның соңғы патшасы Архелай және оның әулеті

Кіріспе

Архелай (Ἀρχέλαος; шамамен б.з.д. 1 ғасыр және б.з. 1 ғасырында өмір сүрген, 17 ж. қайтыс болды) – Римге тәуелді князь және Каппадокияның соңғы патшасы. Ол сонымен қатар Понт патшалығының патшайымы Питодориданың күйеуі болған.

Отбасы және ерте өмірі

Архелай Каппадокиялық грек ақсүйекі болған. Оның толық аты Архелай Сизинес еді. Архелайдың әкесі римдік соғыс құдайы Белонаның бас жұбысы болған. Архелайдың Сизинес есімді інісі болған. Архелайдың әкесінің әкесі, Архелай, отбасының ішінде алғаш рет бас жұбы және Комананың римдік клиенті билеушісі болған. Оның әкесінің әкесі Понт патшасы Митридат VI-ның ұрпағы екенін мәлімдеген. Хронологиялық тұрғыдан алғанда, оның әкесінің әкесі Митридат VI-ның аналық немересі болуы мүмкін – оның әкесі Архелай, Митридат VI-ның сүйікті генералы, патшаның қызының біреуіне үйленген болуы мүмкін. 47 ж.б.д. Рим диктаторы Гай Юлий Цезарь Триумвир Помпейге қарсы әскери жеңісінен кейін, әкесін бас жұбы лауазымынан айырып, Комананы билеуден шеттетуге мәжбүр болды. Оның орнына басқа грек ақсүйекі Лыкомед келді. Помпей олардың отбасының қамқоршысы болған және оның әкесінің әкесін Команадағы лауазымына тағайындаған. Глафира гетера, яғни сарай қыздарының бір түрі болған. Глафира көне заманда өзінің сұлулығы, тартымдылығы және әуесқойлығымен танымал болған. Оның қатысуымен Глафира Антонийді өзінің ұлы Архелайды Каппадокия патшасы етіп тағайындауға ықпал еткен. 36 ж.б.д. Антоний биліктегі патша, Ариарат X-ті, биліктен алып тастап, өлтіргеннен кейін Архелайды оның орнына тағайындаған. Оның анасы патша сарайында үлкен саяси билікке ие болған сияқты. Грек тілінде: Ἀρχέλαος Φιλόπατρις Κτίστης, Архелай Филопатрис Ктистес, Архелай, өз елінің сүйіктісі және құрылтайшысы. Архелай билікке келген кезде Армениядан шыққан аты-жөні белгісіз ханшайымға үйленді деп саналады, ол Митридат VI-ның бірінші әйелі, оның әпкесі Лаодикадан туған қызы Клеопатраға үйленді, сондықтан Артавасд II Митридат VI мен Лаодиканың аналық немересі болды. Архелайдың бірінші әйелінен екі баласы болды: Глафира есімді қызы, одан одан әрі ұрпақтары тарады, және Киликиялық Архелай есімді ұлы. Архелай 31 ж.б.д. Актиум шайқасында жеңілгенге дейін Антонийдің одақтасы болды, содан кейін Октавианға көшті. Октавианмен келісімге келген Архелай тәжін сақтап қалды. Октавиан Рим империясының алғашқы императоры Август болғанда, Архелай Римнің маңызды клиенті монархы болды және Август Архелайды адал деп санады. Август провинциализацияны саясат ретінде қолдамады. 25 ж.б.д. Август Архелайды Киликия Трахеясын, Элайуса Себаст портын, сондай-ақ Киликия жағалауының және Кіші Арменияның бір бөлігін басқаруға тағайындады. Себаст грек тілінде латын тіліндегі Августа сөзімен мағынасы бірдей. Архелай Гарсаура ауылын Архелайс деп атап, оны әкімшілік орталыққа айналдырды, кейіннен ол Рим императоры Клавдий тұсында колонияға айналды. Ирод оның ықпалымен Архелайды Сирияның римдік әкімімен татуластырды. 8 ж.б.д. жақында күйеуін жоғалтқан Архелай Понттан келген Пытодоридаға, тағы бір римдік клиенті монархқа үйленді. Пытодориданың жақында қайтыс болған бірінші күйеуі Понт патшасы Полемон I-ден екі ұлы мен бір қызы болды. Архелай Пытодоридаға үйленгенде, ол отбасымен Қара теңізден Элайуса Себастеге көшіп келді. Пытодорида Архелаймен бірге қайтыс болғанға дейін бірге болды, олардың балалары болған жоқ. Бұл неке олардың патшалықтарын байланыстырды, осылайша екі монарх та жұбайларының мемлекеттерін бақылауға мүмкіндік алды. Олардың некесі Августтың Анадолияның патшалық үйлерін Рим билігінің орнына біріктіру мақсатымен жасалған. 14 ж.б.д. Август қайтыс болғаннан кейін, Тиберий өзінің асырап алған әкесінен кейін Рим императоры болды. Осы кезде Архелайдың денсаулығы нашарлап кеткен. Архелайдың соңғы жылы әскери шығындарға қаражат жетіспеді, Тиберий Каппадокияны рим провинциясына айналдыруды қалады. Тиберий Архелайды Римге шақырды. Римге келген соң, Рим Сенаты оны төңкеріс жасауға тырысқан деп айыптады. Тиберий Архелайды Сенат өлім жазасына кесуін үміттенеді. Алайда Архелай бұл оқиғаға дейін табиғи себептерден қайтыс болды (Такит оның өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін деген мүмкіндікті қалдырады). Каппадокия рим провинциясына айналды, ал оның жесірі отбасымен Понтқа қайтып оралды. Римдіктер Кіші Арменияны Архелайдың өгей ұлы Артаксий III-ке тапсырды, оның бұрынғы билігінің қалған аумақтарын оның ұлына сол сияқты басқаруға берді.

Archelaus was a Cappadocian Greek nobleman. His full name was Archelaus Sisines. Archelaus' father served as the High Priest of the Roman Goddess of War, Bellona. Archelaus had a brother called Sisines. The paternal grandfather of Archelaus, also known as Archelaus, was the first in his family to be High Priest and Roman Client Ruler of Comana. His paternal grandfather claimed to be descended from King Mithridates VI of Pontus. Chronologically, his paternal grandfather may have been a maternal grandson of the Pontic King—his father Archelaus, the favorite general of Mithridates VI, may have married one of his monarch's daughters. In 47 BC the Roman Dictator Gaius Julius Caesar after the conclusion of his military victory against the Triumvir Pompey, deprived and deposed his father of his office of high priest and rule over Comana. His father was replaced by another Greek nobleman called Lycomedes. Pompey was their family patron and it was he that appointed his paternal grandfather to his post in Comana. Glaphyra had been a hetaera, a type of courtesan. Glaphyra was famed and celebrated in antiquity for her beauty, charm, and seductiveness. Through their affair, Glaphyra had induced Antony to install her son Archelaus as king of Cappadocia. In 36 BC, Antony deposed and then executed the reigning king, Ariarathes X, and installed Archelaus as his successor. His mother appeared to possess great political power at the Royal Court. was: Ἀρχέλαος Φιλόπατρις Κτίστης, Archelaus Philopatris Ktistes, Archelaus, lover and founder of his country in Greek. In his early reign Archelaus married what is believed to be his first wife, an unnamed princess from Armenia, who married Cleopatra of Pontus, a daughter of Mithridates VI from his first wife, his sister Laodice, thus Artavasdes II was a maternal grandson to Mithridates VI and Laodice. With his first wife, Archelaus had two children: a daughter called Glaphyra through whom he had further descendants, and a son called Archelaus of Cilicia. Archelaus was an ally to Antony, until his defeat at the Battle of Actium in 31 BC, where Archelaus defected to Octavian. By making peace with Octavian, Archelaus was able to retain his crown. When Octavian became the first Roman Emperor Augustus, Archelaus became an important client monarch to Rome, and Augustus considered Archelaus loyal. Augustus had no commitment to provincialization as a matter of policy. In 25 BC, Augustus assigned Archelaus to rule Cilicia Trachea, the harbor city of Elaiussa Sebaste, as well as parts of the surrounding Cilician coast and Armenia Minor. Sebaste is the Greek equivalent word of the Latin word Augusta. Archelaus renamed a village, Garsaura, to Archelaïs, turning it into an administrative centre, which later became a colony under the Roman Emperor Claudius. In appreciation, Herod reconciled Archelaus to the Roman Governor of Syria. In 8 BC, the recently widowed Archelaus married Pythodorida of Pontus, another Roman client monarch. Pythodorida had two sons and a daughter from her recently deceased first husband Polemon I of Pontus. When Archelaus married Pythodorida, she and her family moved from the Black Sea to Elaiussa Sebaste. Pythodorida remained with Archelaus until he died; they had no children. This marriage linked their kingdoms, and thus both monarchs had indirect control of their spouses' realms. Their marriage arrangement was doubtless orchestrated by Augustus in order to bind together the royal houses of Anatolia as surrogates for Roman suzerainty. and, when Augustus also died in 14 AD, Tiberius succeeded his adoptive father as Roman Emperor. By this time, Archelaus' health had failed. In Archelaus' final year, there was a shortage of funds for military pay and Tiberius wanted to convert Cappadocia into a Roman province. Tiberius enticed Archelaus to come to Rome. When he arrived in Rome he was accused by the Roman Senate of plotting a revolution. Tiberius hoped Archelaus would be condemned to death by the Senate. However, Archelaus died of natural causes before this could occur (Tacitus leaves open the possibility that he may have committed suicide). Cappadocia became a Roman province and his widow returned to Pontus with her family. The Romans gave Armenia Minor to Archelaus' step son Artaxias III to rule as a client king, while the remaining territories of his former dominion were given to his son to rule in the same fashion.