Кіріспе

Британ армиясының генералы (1862–1946)

Генерал Сэр Сесил Фредерик Невил Макреди, 1-ші баронет (7 мамыр 1862 – 9 қаңтар 1946), «Маке Риди» (оның атын дұрыс айтуға жақын) деген лақап атымен белгілі британдық армия офицері. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста жоғары штабтық қызметтерде болды және Ирландиядағы соңғы британдық әскери қолбасшы болды, сондай-ақ Лондондағы Метрополия полициясының комиссары болып екі жыл қызмет етті.

Ерте өмір

Макриди танымал актер Уильям Чарльз Макридидің ұлы болды. Невил дүниеге келген кезде әкесі 69 жаста еді. Оның әкесінің әкесі – Уильям Макриди Үлкен (1755–1829), Дублин қаласынан шыққан белгілі ирланд актері. Ол 1862 жылдың мамыр айында Челтенхэмде туды және ата-анасының жиі араласатын богемиялық ортасында өсті (анасы Сесил, суретші сэр Уильям Бичидің немересі болды). Ол Марлборо колледжінде (екі жыл оқығаннан кейін, ауырған соң) және Челтенхэм колледжінде білім алды. Кейіннен ол өзінің өнер саласында жұмыс істеуге тым жалқау екенін айтты, және сахнада ойнауға қызығушылық танытса да, өз мамандығын жек көретін әкесі оған рұқсат бермеді (бірақ ол өмір бойы әуесқой театрға қатысып, сонымен қатар талантты әнші болды). Сондықтан ол Британ армиясына қосылды, Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжін бітіріп, 1881 жылдың қазан айында Гордон Хайлендерлеріне лейтенант болып кірді.

Режименттік мансап

Ол Мальтадағы 1-ші батальон Гордон Хайлендтерге қосылды және 1882 жылы олармен бірге Мысырға барып, Тель-эль-Кебир шайқасында шайқасты. Бұл британдық армияның қызыл киімде соңғы шайқасы болды. Ол екі рет хабарламаларда есімдері тізілді және 1900 жылы подполковник шеніне көтерілді. 1901 жылғы маусымда Зулуландтағы мал ұрлығын тергейтін комиссияны басқарды, әскерлерінің полиция мен Ішкі істер министрлігіне бағынуын қатаң талап етіп, жергілікті биліктің шарқыншақтығына жауап бермейтінін қамтамасыз етті. Бұл саясат 1910 және 1912 жылдары ұқсас жағдайларда үлкен наразылықтардың алдын алуға көмектесті. 1911 жылы әскери CB орденіне азаматтық CB ордені қосылды, ал 1912 жылы ол Бат орденінің кавалер-командоры (KCB) болып тағайындалды. 1914 жылғы наурызда Ирландиядағы Кураг оқиғасынан кейін Макреди Белфаст округінің бас қолбасшысы болып тағайындалды және Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылғы тамызда басталған жағдайда, азаматтық соғыс болдырмау үшін Белфасттың әскери губернаторы болып тағайындалуы керек болды. Макреди генерал Максвеллге (Пасха көтерілісінің көшбасшыларын өлім жазасына кескен әскери соттарды басқарған) кешіктірмеуге және өкілеттіліктің шегінен шығудан қорқымауға кеңес берді. Ол 1916 жылғы маусымда генерал-лейтенант шеніне көтерілді (бірақ ол бұл шенді уақытша толыққанды алып жүрген). Макреди майданға жіберу үшін әйелдерді жұмысқа тартуды ынталандырды. Сондай-ақ ол британдық сарбаздардың міндетті түрде сақал қоюын тоқтатты және өзі жек көретін сақалын бірден қырқып тастады. Үшінші Ипр шайқасының соңғы кезеңдерінде (1917 жылғы 4 қазан) Макреди BEF күштерін жыл соңына дейін тағы 50 000 адам шығынға ұшырамаса сақтап қалуға болатынын ескертті, бірақ шығын одан да көп болды. BEF арасында маскүнемдік, дезертирлік және психологиялық аурулар көбейді; солдаттардың Ипрдегі "өмірдің бекер кетіп бара жатыр" деген ашу-ызасы туралы хабарлар жиналды. 1918 жылы Макреди толық генерал шеніне көтерілді және Қасиетті Михаил және Георгий орденінің Ұлы крестінің иегері (GCMG) болып тағайындалды. Соғыс кезінде ол төрт рет хабарламаларда есімдері тізілді, Францияның Құрмет Легионының Ұлы офицері (1915), Бельгия Корольдік орденінің, Италия Корольдік орденінің және Жапонияның қасиетті қазыналар орденінің мүшесі болды.

Полиция комиссары

1918 жылдың тамызында Макреди Лондон полициясының комиссары, Лондон метрополитен полициясының басшысы лауазымын кейбір тартыншақпен қабылдады. Макреди оларды жалақыны көтеру және ұжымдық келісімдер жүргізу механизмін енгізуге уәде беру арқылы жұмысқа қайтарды. Ол полиция қызметкерлері мен сержанттардың арасында өте танымал болды, себебі ол оларды өз алдындағы басшылардан әлдеқайда жақсы білді. Ол айыппұлды бірнеше ай немесе тіпті жылдар бойы қызметкерлердің жалақысынан шегеру жүйесін жойды. Сондай-ақ, ол ауру демалысында болған қызметкерлердің жалақысынан күніне бір шиллинг шегерілетін жүйені де жойды. Ол кәсіподақтарды ұнатпады және 1919 жылғы ереуілге ықпал еткен, қысқа ғұмырлы Полиция және түрме қызметкерлерінің ұлттық одағын жеңілдеп қабылдамады. Ереуілге қызметкерлердің аз ғана бөлігі қатысты, олардың барлығы жұмыстан босатылды, бірақ Макреди өтініш білдірген әрқайсысына жақсы сипаттама жазып берді.

Әділет және полиция реформасы

Макриди Ирландия мен ирландтарды ұнатпады. Ол 1919 жылдың қаңтарында Иан Макферсон Ирландияның бас хатшысы болып тағайындалған кезде оған жазған хатында: «Мен сізге қызғанышпен қарамамын, себебі сіз бара жатқан ел мен оның халқын теңізден де терең, ал немiс әскеріне (боше) деген жек көруiмнен де зор жек көремін», – деген. 1920 жылдың сәуір айында Макриди Ирландиядағы әскерге, Ирландияның тәуелсіздік соғысында Ирландия Республикалық армиясына қарсы көтеріліс операциясын жүргізетін британдық күштердің бас қолбасшысы (GOC in C) ретінде (жаңа бас хатшы Хамар Гринвудпен бірге) тағайындалды. Ол өзінің алдыңғысынан гөрі жоғары зейнетақы, «үстел ақшасын» (ойын-сауыққа жұмсалатын қаржы) 500 фунт стерлингтен 1400 фунтқа дейін, сондай-ақ 5000 фунт стерлинг «тұрақсыздыққа байланысты төлем» талап етті. Дублиндегі әкімшілік дүрмек пен «күтілмеген жағдайға жақсы дайындалмаған полиция қызметкерлерінің арасында жиі кездесетін ойсыздық» оны қызықтырмады. Ресми міндеттерін атқарғаннан кейін бір ай өткен соң Макриди Лондонға сегіз қосымша жаяу әскер батальоны мен 234 автокөлікті талап ету үшін келді. Сэр Генри Уилсон бұл өтініш туралы кабинет отырысынан бір күн бұрын ғана білді және Макридидің алдымен оның кеңесін сұрамағаны үшін оны «мақтанғаш, ақымақ» деп ойлады. 1920 жылдың 11 мамырында кабинет көлік құралдарын және мүмкіндігінше қосымша техникалық маманды жеткізуге келісті, бірақ Уилсонның кеңесі бойынша қосымша батальондарды «дайындауда» қалдыруға келісті. Шілде айында Католик архиепископы Гилмартинмен болған дау кезінде ол Туамда сот процесін өткізуге болмайтынын айтты, себебі қазылар алқасына мүше болуға ешкім дайын емес, «адамдар кем дегенде бейжай». Армияның Иракқа екі қосымша дивизияны орналастыру және 1920 жылдың қыркүйегінде көміршілер ереуілінің болу қаупінен әлсіреген кезде Макриди он батальонды қайтару жоспарланған жағдайда Ирландиядағы бейбітшілікті сақтаудың мүмкін емес екенін ескертті (егер армияға саяси шектеулерсіз, әскери операцияларды жүргізуге толық еркіндік берілмесе) және RIC-тің көп бөлігі жақтарын өзгертеді.

Арнайы, қара және қоңыр түсті және репрессиялық

Макреди 20 қазан күні Лондон жариялаған Ольстер арнайы констеблерінің құрылуына қарсы болды. Арнайы констеблер Кромвель клубтары сияқты протестанттық клубтармен толықтай бірікті. Дублин Касл консервативтік партияның жетекшісі Бонар Лоуға хат жолдап, коалициялық үкіметтің «Ульстер еріктілері» – сенімсіз парашүтерлер тобынан әскери жинауды тоқтатуын сұрады. Макреди төрағалық еткен Кабинет тағайындаған әскери комиссия Қара және қоңырлар мен қосымша дивизияны жұмысқа алуға қарсы болды, ол осы органдардың қатаң сыншысы болды. Үкімет қосымша күштерді жұмысқа алуға кірісті, олардың саны 1921 жылдың шілдесінде 1500-ге жетті. Макреди бастапқыда Тюдорға әсерленді және ол «компетентсіз ақымақтардан» арылып жатыр деп ойлады. Тюдордың апталық шолуынша, Джозеф Берн мен Макреди полицейлердің жиі мас болуына алаңдады. Макреди мен Уилсон Тюдордың Ллойд Джорджтың ықпалымен, ол осы мәселе бойынша меңзеу жасаған, IRA мүшелерін тәждік күштердің өліміне жауап ретінде өлтірудің ресми емес саясатын жүргізіп жатқанына алаңдады. Алайда, Макреди Уилсонға армияның күдікті IRA мүшелері үшін «жағдай жасап» отырғанын айтты, бірақ ол саясаткерлерге айтпады, өйткені ол олардың «кешкі аста Министрлер кабинетінің әңгімелері мен әзілдеріне» айналғысы келмеді. Ресми жазалау шараларына қатысты пікір білдірген Макреди мұндай әрекеттер «болашақтағы зорлық-зомбылықтарға қатыстыларға қорқыту әсерін тигізуі керек» деді. 1920 жылдың желтоқсанында Макреди британдық Кабинетке әскери губернаторлардың әскери құқық аймақтарында жазалау шараларын жүргізуге уәкілеттік алғанын хабарлады. 1920 жылдың желтоқсанынан 1921 жылдың маусымына дейін шамамен 150 «ресми» жазалау шарасы жүргізілді. Жаңа «қосымшалар» жергілікті ирланд полициясының, RIC-тің жаман үлгісін ұстанды, ол IRA шабуылдарына жауап ретінде адам өлтіру процесін бастады, бұл Макредиді қатты алаңдатты. «RIC қолдан шығып кеткен жоқ, бірақ өз офицерлерін жазалау үшін жүйелі түрде қалдырылды». Макредидің пікірінше, күдіктілерді ату және денелерді Лиффиге тастау полицейдің өлімі үшін «жазалаудың» сөзсіз шарасы болды. 28 тамызға қарай Макреди азаматтық соғыс сөзсіз екенін білді; осыған байланысты ол Лисмор бомбалауының құрбандарына қарсылық көрсетпеуді айтпады. Ол саяси тұтқындарды босату полицияны ашуландырады деп уайымдады; асылу сенім мәселесіне айналды. Ол Дублинде Бариден жас немесе одан да жас бірнеше сарбазды өлтірген жас медицина студенті Кевин Барридің өмірін сақтап қалу туралы өтініштерді қабылдамады. Макреди полиция детективтерінің басшысы ретінде барлау маманы майор Ормонд Винтерді сержанттарды желі құруға оқыту үшін жұмысқа алды; бірақ бұл шешім тым кеш болды, соғысты жеңу үшін тым баяу болды. Барри ісі Макрум станциясында C ротасының лейтенанты Крейкпен мұқият тергелді, ол туралы Макреди жақсы пікірде болды.

Әскери жағдай

Макриди әскери тәртіпті қолдауға келді, өйткені ол әскер мен полиция тәртібінің құлдырауынан қорқады. "Олар толыққанды ескірген", - деп ескертті ол. - "Біз жанартаудың үстінде отырмыз. Егер олар қарусыз полиция күшіне айналса, бейбіт уақыттағы міндеттерін қазіргіден әлдеқайда жақсы орындайтын болар еді", - деді ол сэр Джон Андерсонға. Ол "Қара және қоңырлардың" жасаған "өлтірулеріне" тоқтамағанын айтты. Корк округіндегі Макрумдағы шабуылда он алты "Қара және қоңыр" қаза болғаннан кейін, 1920 жылдың 10 желтоқсанында Корк, Типперри, Керри және Лимерик округтерінде төрт Мунстер округінде әскери жағдай жарияланды. Үш күннен кейін, қосымша кадет Питер Харт патрульдеу кезінде жас жігітке және қарт дін қызметкеріне оқ атып, екеуін де өлтірді. Ллойд Джордж ашуланып, әскери сот отырысын және ату арқылы өлім жазасын талап етті. Бірақ Макриди уақытты соқтырып, әділдікті кешіктірді, нәтижесінде Харт толыққанды сотқа тартылып, кінәлі, бірақ ақыл-есі дұрыс емес деп танылды. Марк Стержис ашуланды, өйткені батыста Синн Фэйн әлі де күшті болғандықтан, "атуға рұқсат" саясаты тиімді болмады. 1920 жылдың 23 желтоқсанында Ирландияның үкіметтік құқығы заңға айналды. 29 желтоқсанда Макриди Уилсонмен, Тюдормен және Дублиндегі мемлекеттік қызмет басшысы сэр Джон Андерсонмен бірге арнайы конференцияға қатысты, онда олардың барлығы жоспарланған Дублин Парламентіне сайлау өткізуге бітімгершілікке жол бермеу керектігін және "үркітуді тоқтату" үшін кем дегенде төрт айлық әскери жағдай қажет екенін айтты. Сондықтан сайлау 1921 жылдың мамырына белгіленді. Уилсон мен Макридидің тілегіне сәйкес, әскери жағдай Мунстердің қалған бөлігіне (Уотерфорд және Клэр округтері) және Лейнстердің бір бөлігіне (Килкенни және Вексфорд округтері) таратылды. Макриди үлкен қысымға ұшырады. Офицерлер қатары қарсыластың барлау желісіне дайындықсыз және немқұрайлы қарады; олар жиналысқа бейімделу қажеттілігін жетерлік дәрежеде қабылдамады.

Англия-Ирландия келісімінің нәтижесінде азаматтық соғыс басталады

1921 жылға қарай Макреди Тюдорға сенімін жоғалтып, RIC-тің сенімді болмай қалғанын ойлады. Макреди әскери юрисдикция, соғыс заңы аймағында (МЛА) азаматтық соттардан басым екенін қатаң айтты. Бірқатар азаматтық құқықтар ісінде денелерді қайтару және өтемақы алу үшін Корольдік соттан бұйрықтар шығарылды. Бірақ Макреди осы қақтығысты "аномалия" деп есептеді. Шілде айында ол жариялаған жарлық арқылы азаматтық юрисдикцияны тоқтатты. Ирландияның тәуелсіздік соғысы 1921 жылдың бірінші жартысындағы өрбуіне жетті, тәждік күштерінің қазасы 1920 жылдың екінші жартысына қарағанда шамамен екі есе көп болды, бірақ ИРА қаржысы мен оқ-дәрісіне мұқтаж болды, кейін оның басшыларының бірі Майкл Коллинз оларды "жақын жеңіліске" және "алты апта ішінде жеңіліске ұшырауға" жақын деп сипаттады. Макреди ИРА-ға қарсы "үркіту әсері" саясатын қолдады; үйлерді бұзуға бұйрық берілді, патрульге атқандарды жою үшін жалдамалы тұрғындар шығарылды. Британдықтар ақырында үстемдікке ие болды. 1921 жылдың сәуір айында үкімет Макредидің 51 батальонының төртеуін Үштік одақтың ереуіліне қарсы жұмылдыру үшін қайтаруға шешім қабылдады. Макреди Ирландияны 1921 жылдың жазында сайлаудан кейін басып тастауға болатынына сенді, себебі партизандық соғыстың салдарынан әскерлерді ауыстыру қажет болар еді. 1921 жылдың мамыр айында Ллойд Джордж күштерді күшейту туралы жариялады; бірақ Макреди төменгі мораль және арнайы дайындықтың жетіспеуіне алаңдады. Маусым және шілде айларында қосымша он жеті батальон жіберілді, британдық күштерді 60 000-ға жеткізді, бірақ саясаткерлер шектен кері тартылып, Джеймс Крейг пен Эмон де Валерамен (Нью-Йоркте туған испан тегінен және Макреди Уилсонның "кубалық еврей серігі" деп атаған) құпия келіссөздер жүргізді. Ресми жазалау саясаты нәтижесіз болды және 1921 жылдың 3 маусымында тоқтатылды. Макреди Юнионистердің осал нысаналарына жасалған шабуылдарға жауап бере алмады. Макреди 1921 жылдың шілдесіндегі бітімге келісуде маңызды рөл атқарды, бірақ ол әзіл ретінде бүкіл Ирландиялық Dáil отырыс кезінде тұтқындалуы мүмкін екенін айтты. Ол Жозеф Иган ісі бойынша habeas corpus бұйрығына бағынбағаны үшін соттың құрметсіздігіне ұшырады; бірақ бітімге келу бұл мәселені маңызсыз етті. 1922 жылы Англо-Ирландия келісімінен және Ирландия еркін мемлекетінің құрылуынан кейін, ол Ирландия азамат соғысы басталғанға дейін әскерін ешқандай оқиғасыз кері қайтарды.

Азамат соғысындағы ықтимал рөлі

Коллинздің сэр Генри Уилсонды өлтіруге қатысы болуы мүмкін деген ұсыныс жасалды. Бұл ешқашан расталмады. Уилсонды Лондон үйінің алдында екі ирландтық, бұрынғы британ армиясының сарбаздары, Ұлы соғыста қызмет еткендер өлтірді. Екеуі де тез ұсталды және асылып өлтірілді. Бұл құлқын "Ресми жазалау" саясатын тудырды, ол Рори О'Коннордың Четыре судағы (Төрт сот) ИРА-ның баспанасын басып алуынан, ол Уақытша үкіметтің министрлігінің орны болды. 1922 жылдың 22 маусымынан бастап 72 сағат ішінде алты Үкімет отырысы өтті. Олар Четыре судты "қозбыршылық әрекеттің" орталығы деп шешті. 24 маусымда Министрлер кабинеті 25 маусымда армия шабуыл жасауға бұйрық берді. Бас қолбасшы Макреди бұған қарсы болды; Макреди зорлық-зомбылықтың күшеюі ИРА-ның екі фракциясын біріктіріп, орташа жақтастарды бөлектеуі мүмкін екенін айтты. Ұлыбритания Дублинге Ирландия Ұлттық армиясын (Еркін Мемлекет армиясы) британдық қарумен қаруландыруға қысым жасады, 28 маусымда көтерілісшілерге кетуге ультиматум қойды. Келісім бойынша Ричард Малкахи оларға екі 18 фунттық далалық зеңбірек берілді. Бұл зеңбіректер Четыре суд гарнизонын қарсылық көрсетуден айыру үшін қолданылды, бірақ сәтсіз аяқталды; офицерлердің тәжірибесіздігі соншалық, Штаб бастығы Эммет Далтон Макредидің әскерлерінен артиллериялық оқытуды сұрады. Макреди 1923 жылдың 1 наурызында зейнеткерлікке шығып, баронет атағын алды. Ол 1920 жылы Ирландияның құпия кеңесіне ант берді.

Кейінгі өмірі

1924 жылы ол екі томдық естеліктерін – "Қызғылықты өмірдің жылнамалары" деп жариялады.