Ян Смютстің Оңтүстік Африкаға оралуы (1894-1899)

Кіріспе

Ян Смутс (1894-1899) Оңтүстік Африкаға оралғаннан бастап.

Жан Кристиан Смутс (24 мамыр 1870 – 11 қыркүйек 1950) – Оңтүстік Африка және Ұлтақтар Достастығының көрнекті мемлекет қайраткері, әскери қолбасшысы және философы. Ол Бур соғысында бур генералы, Бірінші дүниежүзілік соғыста британ генералы болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде король Георг VI оны фельдмаршал атағына ие етті. Әртүрлі министрлік лауазымдармен қатар, ол 1919 жылдан 1924 жылға дейін және 1939 жылдан 1948 жылға дейін Оңтүстік Африка Одағының премьер-министрі қызметін атқарды. 1917 жылдан 1919 жылға дейін ол Ұлыбританияның соғыс кабинетінің бес мүшесінің бірі болды, ол Корольдік әуе күштерін құруға көмектесті. Ол екі дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен өткен бейбіт келісімдерде жетекші рөл атқарды, Ұлттар Лигасы мен Біріккен Ұлттар Ұйымын құруға маңызды үлес қосты. Ол Ұлыбритания мен доминиондар мен колониялар арасындағы қарым-қатынасты қайта анықтауға көп еңбек етті, нәтижесінде Британ Достастығы құрылды. Бұл мақала Ян Смутстың 1894 жылы Оңтүстік Африкаға оралғаннан бастап 1899 жылы Екінші Бур соғысының басталуына дейінгі қарапайымдықтан жоғары лауазымға көтерілу жолын баяндайды. Кейптаунда заңгерлік практикасын ашқаннан кейін, англофил Смутс харизматикалық Сесил Родске қызығушылық танытты. Джеймсон шабуылынан кейін ол өзін алданған сезініп, Оңтүстік Африка Республикасына көшті. Өзін қатал ағылшынға қарсыластың орнына өзгертіп, Смутс Пауль Крюгер үкіметінің орталық саясатында өзіне орын тапты. Британ империясымен қақтығыс күшейген кезде Смутс сәтсіз аяқталған бейбіт келіссөздерде шешуші рөл атқарды.

Оңтүстік Африкаға оралу

Сматс 1895 жылғы маусым айында Мысқа оралды. Кембридждегі жетістіктері туралы жаңалық Кейптаунға жеткен еді. Жергілікті ғалымдар оны Оңтүстік Африкалық зиялылықтың үлгісі ретінде құрметтеді. Ол өзінің білімі Кейпта Мыста сәтті заңгерлік мансапқа жол ашады, профессор Мареге қарызын төлейді және үйленуге мүмкіндік береді деп сенді. Сматс өз ісін құрды, бірақ тапсырыстары аз болды. Заңдық жұмыстың шектеулі болуына байланысты ол табысын арттыру үшін басқа мүмкіндіктер іздеді. Ол заң саласында жеке сабақтар беріп аздаған жұмыс таба алды, бірақ басты кәсібі тез арада бос журналистикаға айналды. Ол түрлі тақырыптарда жазды, Мыс флорасы мен фаунасы туралы мақалалардан бастап, әдебиеттік шолуларға дейін, бірақ оның назары негізінен саясатқа ауды. Сол кездегі Мыс саясаты екі тұлға мен бір маңызды идеямен ерекшеленді. Сесил Родс және Ян Хофмейр біртұтастық идеясын бірлесіп жариялады; ақ халықтың – британдықтар мен бурлардың бірлігі, сондай-ақ Оңтүстік Африканың колониялары мен республикаларының бірлігі.

Родстың көзқарасы

Родс Оңтүстік Африкадағы ең бай адамдардың бірі болды; De Beers Consolidated Mines & Consolidated Gold Fields компанияларының төрағасы, Оңтүстік Африкадағы ең ірі алмасты өндіруші компания және ең ірі алтын өндіруші компаниялардың бірі. Родс сонымен қатар 1889 жылы Корольдік жарғымен құрылған Британдық Оңтүстік Африка компаниясының төрағасы болды, ол Лимпоподан тыс жерлерді, яғни қазіргі Зимбабве мен Замбияны дамыту құқығына ие болды. Родс жақтас британдық империалистік саясатшы болды, ол британдық ықпалды әлемге, әсіресе Африкаға таратуға мұрапат етті. Оңтүстік Африка төрт жекеленген бірлікке бөлінді: екі британдық колония – Кап және Натал, және екі африканер республикасы – Оранж еркін мемлекеті мен Трансвааль. Родс, сол кездегі көптеген адамдар сияқты, бұл аймақты экономикалық және әлеуметтік тұтастық ретінде қарастырды. Ол болашақтың осы тұтастықты іске асыруға, саяси және экономикалық одақ құруға байланысты екеніне сенді. Родс британдық империалист болды; соңында ол Оңтүстік Африканың британдық тудың астында бірігуін көруді қалады. Алайда, Кап африканерлері, тіпті Трансвааль мен Оранж еркін мемлекетіндегілердің мұны қолдамайтынын ол бірден түсінді. Сондықтан ол өзін «колониалист» ретінде көрсетті, жергілікті мүдделердің басымдығын атап көрсетіп, оларды империялық билікке бағыну идеясынан жоғары қоя бастады. Бұл оған Хофмейрдің, Африканер Бонд партиясының және Кап сайлаушыларының көп бөлігінің қолдауын әкелді. Родс 1889 жылы Каптың премьер-министрі болып сайланды. Африканер Бонд партиясы Каптағы басты саяси партия болды. 1879 жылы Оңтүстік Африкадан британдық билік пен ықпалды жою мақсатымен құрылған, Хофмейрдің басшылығымен ол британдықтарға қарсы сезімін жоғалтты. Хофмейр Родстің бірлік туралы көзқарасын бөлісті және оның партиясын Родсті қолдауға басшылық етті. Бонд мүшелерінің қолдауын сақтау үшін Родс Хофмейрмен келісімге келді; Родс ағылшын және голланд тілдеріне заңдық теңдік беруді көздейтін заңнаманы енгізді, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдеріне жұмсақ тарифтер қойды, бұл Кап африканерлерінің, олардың көп бөлігі фермерлер болған, құрметіне ие болды.

Rhodes was one of the richest men in South Africa; chairman of both De Beers Consolidated Mines & Consolidated Gold Fields the dominant diamond mining company in South Africa and one of the largest gold mining houses, respectively. Rhodes was also chairman of the British South Africa Company, granted a Royal Charter in 1889, giving it the right to develop the country beyond the Limpopo present day Zimbabwe and Zambia. Rhodes was a fervent British imperialist, committed to the spread of British influence over the world, most especially in Africa. Southern Africa was divided into four separate entities; there were two British colonies, the Cape and Natal, and two Afrikaner republics, the Orange Free State and the Transvaal. Rhodes, in common with many at the time, saw this region as essentially an economic and social whole. He was convinced that future depended on the realisation of this inherent unity, on the creation of a union both political and economic. Rhodes was a British imperialist; ultimately he wished to see a united South Africa under the British flag. However, he realised at the outset that this was not something which the Cape Afrikaners would support, much less those in the Transvaal and the Orange Free State. He therefore reinvented himself as a 'colonialist', he began to emphasise the primacy of local interests, putting them above the idea of subordination to imperial power. This gained him the support of Hofmeyr, the Afrikaner Bond party, and a large portion of the Cape vote. Rhodes was elected Prime Minister of the Cape in 1889. The Afrikaner Bond party was the dominant political party in the Cape. Formed in 1879 with the purpose of removing British power and influence from South Africa, under Hofmeyr's leadership it lost its anti British animus. Hofmeyr shared Rhodes's vision of unity and led his party in support of Rhodes. In order to maintain the support of the Bond membership, Rhodes agreed concessions with Hofmeyr; Rhodes introduced legislation to provide legal equality between the English and Dutch languages, and the imposition of mild tariffs on agricultural produce, gaining him the goodwill of the Cape Afrikaners, the majority of whom were farmers.

Трансвал мәселесі

Дәстүрлі түрде Кап – Оңтүстік Африканың экономикалық және саяси орталығы болған. 1870 жылы Кимберлиде алмастардың табылуы осы үстемдікті одан да нығайтты. Дегенмен, 1886 жылы Витватерсранд маңындағы Трансваалда құрамы мол алтын кен орындарының ашылуы Оңтүстік Африкадағы күштер тепе-теңдігін түгелдей өзгертіп жіберді. Трансваал бір түнде Оңтүстік Африканың ең ауылды, артта қалған және кедей мемлекетінен әлемдік алтын өндірісінің 25 пайызын қамтамасыз ететін өндірушіге айналды. Капта алмастардың табылуы инвесторлар капиталының көптеп құйылуына себеп болды. Темір жолдар салынды, елге жол ашылды, көшіп келушілер ағылып келді, одан кейін әлеуметтік және материалдық даму ілесіп келді. Бірақ Трансваалға келгенде, мұндай дамуға күшті қарсылық көрсетілді. Президент Пол Крюгер, «Ом Пол» (Пол аға) деп сүйіспеншілікпен аталатын, терең консервативті адам болды. Ол Трансваалдың діни және рухани сипаты кендердің өсуімен бірге өзгеретінінен қауіптенді. Йоханнесбург сияқты қалалар тыныш ауылдардан проституция мен маскүнемдікке толы алып шахта лагерьлеріне айналды – кальвинистік африкандар үшін мүлдем жағымсыз құлықтар. Басым пікір: «Кен өндіру саласы – нағыз Трансваалдың санасы мен рухының құлауы» (Трансваалдық шенеунік айтқан сөз, SP1, 22, 77-бет). Бұл көшіп келушілер, немесе «аутландерлер» деп аталғандар, Трансваалды мәңгілікке өзгертуге әлеуеті бар еді; 1895 жылы Трансваал үкіметі 30 000 африканер сайлаушы (немесе «бургерлер») және 60 000 аутландер бар екенін есептеді. Крюгер билік тепе-теңдігін бургерлердің пайдасына ұстауға бар күшін салды. Бастапқыда, алтынның табылуынан бастап 1890 жылға дейін аутландерлер бес жыл тұрғаннан кейін дауыс беру құқығын алуға мүмкіндік алды. 1890 жылы шетелдік көші-қонның ауқымы айқын болғандықтан, бұл тұрғылықты талап он төрт жылға дейін ұзартылды, сонымен қатар үміткерлердің жасы қырықтан асқан болуы керек деген шарт қойылды. Бұл жағдайды өтеу үшін Екінші Халық кеңесі құрылды, ол белгілі бір заңнамалық салаларда шектеулі өкілеттіктерге ие болды, олардың барлығы Халық кеңесінің бекітуіне бағынды. Аутландерлер екі жыл тұрғаннан кейін осы органға дауыс беру құқығын және төрт жылдан кейін оған сайлану құқығын алатын еді. Осыған қарамастан, алтыннан түсетін кірістер Трансваалдың негізгі кіріс көзі болған кезде аутландер кеншілер үкіметте тиімді дауыс беру құқығынан айырылды. Крюгер ішкі күштермен қатар Трансваалдың тәуелсіздігіне қауіп төндіретін сыртқы күштермен де күресті. Он екі жасында Ұлы көш-қонға қатысқан Крюгер британдықтардың аймақтық билігіне қатты күмәнданды. Ол 1877 жылғы британдық аннексияға қарсы тұруда маңызды рөл атқарды, бұл күш-жігер 1881 жылғы Претория конвенциясымен және кейіннен 1884 жылғы Лондон конвенциясымен аяқталды. Бұл конвенциялар Трансваалдың тәуелсіздігін қамтамасыз етті, бірақ Ұлыбританияның белгілі бір саясат салаларын, әсіресе Трансваалдың сыртқы қатынастарын бақылау құқығын сақтап қалды. Крюгер британдықтардың әскери, экономикалық немесе саяси жағынан одан әрі қол сұғуына жол бермеуге бел буды. Родстың ниеттеріне сенімсіздікпен қараған Трансваал Оңтүстік Африканың кедендік одағын құру туралы ұсыныстан бас тартты және Капқа темір жол байланысын одан әрі дамытуға қарсылық көрсетті. Шындығында, темір жол және экономика мәселесі 1894 жылы сауда соғысына әкелді. Алтын өнеркәсібінің өсуімен Трансваал британдықтардың бақылауындағы Кап пен Натал порттарына тәуелді болды. Крюгер осы экономикалық тұтқындықтан құтылуға бел буды. Ол шығысқа бұрылып, португалдық отаршыл билік өкілдерімен келіссөздер жүргізді. Трансваал Португалиядан Делагоа шығанағына темір жол салу құқығын алды, бұл жол 1894 жылы аяқталды. Содан кейін Крюгер оңтүстікке қарай жүктерге кедендік баждарды күрт арттырды, бұл кен өндіруші компанияларды Кап пен Натал желілерінен жаңа бағытқа бұруға тырысты. Жағдай тез шиеленісіп, Трансваал Кап арқылы келетін барлық импортты тыйым салды. Мәселе тек Ұлыбритания Трансваал үкіметіне олардың әрекеттері Лондон конвенциясын бұзу екенін және егер шектеулер алынып тасталмаса, британ үкіметі араласуға міндетті екенін хабарлағаннан кейін ғана шешілді. Трансваалда Крюгерге саяси қарсылық болды, тек британдықтарды жақтаған аутландерлер ғана емес, патриоттық және республикалық сезімдерге толы көптеген бургерлер де қарсылық білдірді. Алайда, Крюгер көпшілікті сақтап, билікте қалғандықтан, экономикалық, тіпті саяси одаққа қатысуға әкелетін келісімге келу мүмкіндігі аз болды.

Traditionally the Cape had been the economic and political heart of South Africa. The discovery of diamonds there, in Kimberley in 1870, had only reinforced this dominance. However, the entire balance of power in South Africa was to change in 1886 when vast gold fields were discovered in the Transvaal, near Witwatersrand. Almost overnight the Transvaal changed from being the most rural, backward, and impoverished state of South Africa to being the provider of 25% of the world's gold. The discovery of diamonds in the Cape had led to a vast inflow of investor capital. Railways were built, opening the country up, and migrants flooded in; in their wake came social and material development. When it came to the Transvaal however, this kind of development was strongly resisted. President Paul Kruger, known affectionately as Oom Paul (Uncle Paul), was a deeply conservative man. He was concerned that the religious and moral character of the Transvaal would change with the growth of the mines. Towns such as Johannesburg had already transformed from quiet villages into vast mining camps, filled with prostitution and drunkenness vices utterly repugnant to the Calvinist Afrikaners. A common sentiment was 'the mining industry is the ruin of the true Transvaal in mind and spirit' (quote from Transvaal official, SP1, 22, p77). These migrants, or uitlanders as they were known, had the potential to change the Transvaal forever; by 1895 the Transvaal government estimated there to be 30000 Afrikaner voters (or burghers, as they were known), to 60000 uitlanders. Kruger made every effort to keep the balance of power firmly in the burgher's favour. Initially, from the time of the first gold discoveries to 1890, uitlanders could obtain the right to vote after five years residence. In 1890, as the extent of foreign immigration became clear, this residency requirement was increased to fourteen years, combined with a stipulation that applicants must be over forty years old. In an attempt to compensate a new body, the Second Volksraad, was created with limited competence in designated legislative areas, all subject to the ratification of the Volksraad. Uitlanders could gain the right to vote for this body after two years residence and the right to stand for election to it after four years. Despite this, the fact remained that at the same time as gold revenues served as the Transvaal's main source of income, the uitlander mineworkers were denied any effective say in government. As well as these forces within, Kruger was also fighting against external forces that he saw as threatening the Transvaal's independence. Kruger, who as a twelve year old boy had participated in the Great Trek, was profoundly distrustful of British regional power. He had played a key part in resisting the British annexation of 1877 both; efforts culminating in the 1881 Pretoria Convention and later the 1884 London Convention. These conventions guaranteed the Transvaal's independence subject only to Britain's right exercise control over certain areas of policy, principally over the Transvaal's foreign relations. Kruger was determined to prevent any further British encroachment, either militarily, economically or politically. Distrustful of Rhodes's motives, the Transvaal refused to consider a proposed Southern Africa customs union and strongly resisted further development of rail links to the Cape. Indeed, far from acting as a unifying force, the question of railways and economics led to a trade war in 1894. With the growth of the vital gold industry, the land locked Transvaal was dependent on the ports of the Cape and Natal – both under British control. Kruger was intent on removing this potential economic stranglehold. He looked to the east, beginning negotiations with the Portuguese colonial authorities. The Transvaal secured from Portugal the right to construct a railway line to the port of Delagoa Bay, a line which was completed in 1894. Kruger then drastically increased customs rates on south bound cargoes, in an attempt to force the mining companies off the Cape and Natal lines, on to the new route. The situation rapidly escalated, culminating in the Transvaal prohibiting all imports coming in via the Cape. The issue was only resolved when Britain informed the Transvaal government that their actions were a breach of the London convention, that unless the restrictions were removed the British government would be obliged to intervene. There was notable political opposition to Kruger within the Transvaal, not merely from the largely pro British uitlanders but from many burghers, men of undoubted patriotic and republican feeling. However, while Kruger retained a majority and remained in power, there was little chance of the necessary rapprochement emerging that would lead to participation in an economic, much less political union.

Смутстың саяси бастамасы

Сматс Родстың Оңтүстік Африканың бірлігі туралы қоғамдық платформасымен толық келісімде болды, ал жас Сматс осы идеяны 1888 жылы Виктория колледжінде сөйлеген сөзінде және 1891 жылғы Эбден эссесінде қолдауға бастаған еді. Сматс одақты өте пайдалы деп есептеді, дау тудыратын жалғыз мәселе – одақ Британияның немесе африкандардың бағыныштылығында болады ма екені. Бірақ Родс – Бонд қарым-қатынасындағыдай, тағы бір жол бар еді: штаттар мен колониялардың одағы ақ нәсілдердің одағымен бірге жүреді. Бірлік мәселесі британдықтардың немесе бурлардың үстемдігі туралы ескі дауға түспейді; біріккен Оңтүстік Африканы біріккен оңтүстік африкалықтар басқарады. Сматс Родс пен Хофмейр арасындағы одақты, екі ақ нәсілдің бірігуін Кейп өмірінің тұрақты және шешілмейтін бөлігі деп қарады, бұл Оңтүстік Африканың қалған бөлігі үшін болашақтың жарқын белгісі болды. Сматс осы процеске қолғабыс етуге бейілді болғандықтан, Родсты қолдау үшін газет мақалаларын пайдаланды, оны өзінің тар көзқарасты және шешімсіз қарсыластарынан қорғады. Сматс 1902 жылы былай деп жазды:

Сматс Трансваал саясатына көңілі толмады. Сматс африкандар арасындағы туыстық және қаныстық байланыстарға үлкен мән берді; Трансваал, Оңтүстік Африканың көп бөлігі сияқты, бастапқыда Кейптен келген адамдармен қоныстанған. Оңтүстік Африкадағы барлық африкандардың мүдделері бірдей болуы керек емес пе? Сматс одаққа кедергі келтіретін екі негізгі факторды анықтады: британдықтардың Оңтүстік Африканы өз үйі деп санамай, Ұлыбританияға қайта қарауға бейімділігі және африкандардың өздерін бөлек ұстауға, өздерінің көптігіне сүйеніп, қалғандарына өз еркіндіктерін таңуға тырысуы. Сматс бұл екі кедергінің Кейпта жеңілгенін көрді, ал Трансваалда неге жеңіле алмады? Сматс «голландиялық бейімділік» деп атаған нәрсеге кінәлады; Трансваалда жаңадан индустрияланған елді басқаруға қабілетті адамдар жетіспеді. Сондықтан Крюгер елден тыс, негізінен Нидерландыға жүгінді. Нидерландыда Трансваалға үлкен қызығушылық болды, ол негізінен голландтықтар қоныстанған ел ретінде қарастырылды. Біраз уақыттан кейін, көптеген қабілетті жас жігіттер келіп, Трансваалдың әкімшілігін басқарды. Крюгер олардың келуін құптады, олар тек бір туыс емес, сонымен қатар Нидерландының Оңтүстік Африкада саяси амбициялары жоқ еді – Ұлыбритания мен оның уитландтарынан айырмашылығы. Сматс одақ пен дамуға қарсылықтың себебі қарапайым, Құдайға сенетін, мигранттар мен өнеркәсіптің олардың ескі малшылық өміріне тигізетін әсерінен алаңдайтын адамдарға байланысты екенін түсінді. Алайда Сматс осы алаңдаушылықты голландтықтардың африкандардың мүддесінен гөрі өздерінің мәртебесін сақтауға көбірек бейімділігі күшейткенін сендірді. 1895 жылдың қазан айында Ян Хофмейр Сматсқа Кимберлиде өтетін жиналыста Родсты қорғауды сұрады. Сматс оңай келісті және сол айдың 29-ында ол Родсты, оның саясатын да, өзін де толық қолдаған сөз сөйледі. Сматс Родсты көптеген мәселелер бойынша қорғады, бірақ ең бастысы – Родстың Бондпен сөйлескенде екіжүзділікпен әрекет еткені туралы айыптауларға қарсы шықты. Көпшілік Родстың бұрынғы соғысшыл империализмін оның отарлық көзқарасқа деген жаңа қамқорлығымен салыстыруға қиналды.

Smuts viewed the policies of the Transvaal with disappointment. Smuts set great store by the ties of blood and kinship between the Afrikaners; the Transvaal, in common with most of South Africa, had been originally peopled by men from the Cape. Surely the interests of all Afrikaners throughout the region must be essentially the same? Smuts identified two main factors hindering union; the reluctance of the British population to put down roots, to regard South Africa as home rather than looking back to Britain, and the Afrikaner desire to keep itself apart, relying on its superior numbers to impose its will upon the rest. So far as Smuts could see these two obstacles had been overcome in the Cape, why not in the Transvaal? Smuts blamed what he termed the 'Hollander tendency'; the Transvaal lacked men with the talent to run what was, in effect, a newly industrialised country. Kruger therefore looked outside the country, mainly to the Netherlands. In the Netherlands there was considerable interest in the Transvaal, regarded as a country peopled largely from Dutch stock. In time, considerable numbers of able young men came down, eventually dominating the administration of the Transvaal. Kruger welcomed their arrival, not only were they of the same blood, but the Netherlands had no political ambition in South Africa – unlike Britain and her uitlanders. Smuts could accept that the reluctance towards union and development came down to a simple, God fearing people, concerned at the effect of the influx of migrants and industry on their old pastoral ways. However, Smuts was convinced that these concerns had been unduly encouraged by these Dutchmen, concerned more with maintaining their own positions than acting in the best interests of the Afrikaner people. In October 1895 January Hofmeyr approached Smuts, asking him to speak in defence of Rhodes at a meeting to be held at Kimberley. Smuts readily agreed and on the 29th of the same month he delivered a speech in which he backed Rhodes, both the man and his politics, to the hilt. Smuts defended Rhodes on many fronts, but especially against accusations that Rhodes was acting with duplicity in his dealings with the Bond. The less charitable had difficulty in reconciling Rhodes's previous bellicose imperialism with his new found concern for the colonial view.

Джеймсон шабуылы

Сматс бұл сөздің көп ұзамай өзін ұятқа қалдыратынын білмеді. Сол сәтте Родс өзінің Оңтүстік Африка федерациясын құру үшін қатаң шаралар қабылдауға дайындалып жатқан еді. Хофмейрден айырмашылығы, ол мәселелердің өз бағытында дамуына мүмкіндік беріп, жетпіс жасар Крюгер мен оның бөгет қоятын саясаты ұзаққа соқпайды деп сенді, Родс Трансваалдың өсіп келе жатқан байлығы оларға кез келген болашақ одақ келіссөздерінде шешуші дауыс беруінен қорқатын болды. Крюгерден өзгеше, Родс қарт адам емес еді, бірақ оның денсаулығы енді оған шыдамды болуға мүмкіндік бермейтін – егер ол өмірінде өз мақсаттарының орындалғанын көргісі келсе. Родс мәселені күштеп шешуге бекінді. Родстың басты идеясы – Джеймсон шабуылы, Трансваалға қарулы шабуыл, сонымен қатар аутландерлер арасында бір уақытта ұйымдастырылған көтерілістер. Ол бұл Крюгер үкіметін құлатып, британдық жоғарғы комиссарының араласуына және тәртіпті қалпына келтіруіне жол ашады деп сенді – британдық талаптар бойынша тәртіп. 1895 жылдың 29 желтоқсанында доктор Леандер Старр Джеймсон басқаратын 600 адам Трансваалға басып кірді. Алайда, жағдай жеткіліксіз дайындалған еді; аутландерлердің көтерілісі күйреп, басқыншы әскерлер тез бағындырылып, тұтқындалды. Джеймсонның багажынан табылған телеграммалар мен жазбалар Родстың кінәлі екенін анық көрсетті. Шабуылға реакция жылдам болды. Бонд Родстың іс-әрекеттерін айыптады және ол отставкаға кетуге мәжбүр болды. Африкадағы Ұлыбританияның қарсыластары, ең бастысы Германия, халықаралық деңгейде айыптады. Крюгерге жолдаған телеграммасында неміс кайзері оны «бейбітшілікті қалпына келтіргені және достық державалардың көмегіне жүгінбей елді шабуылдан қорғағаны үшін» құттықтады. Кейп нәсілдік принцип бойынша екіге бөлінді; халықаралық араласуға қатысты кез келген ұсынысқа ренжіді, британдықтар Родсты және британ империализмін қолдауды ұлттық мақтаныш деп санады (бұл сезімдер «Джингоизм» деп аталды), африканерлер оның екіжүзділігін айыптап, Трансваал және Оранж еркін мемлекетіндегі африканерлермен бірігуге ұмтылды. Родс жалған пайғамбар болып шықты, сонымен қатар келісімнің ұлы арманы өзара антагонизм мен айыптаулардың арасында құлдырап кетті. Сматс қатты аяныш сезімдерін бастан өткерді. Родстың екіжүзділігіне және британдықтардың реакциясына наразы болған ол өзін колониядағы және Оңтүстік Африкадағы африканерлермен көбірек байланыстыра бастады. Сматстың саяси мансабы аяқталды, әзірге. Кейптегі саяси басшылық бұрынғысынан үмітсіз болған «жергілікті мәселелермен айналысатын» саясаткерлерге көшті. Ол журналистикамен айналыса берді, бірақ заңдық тәжірибесімен ілгерілемеді. Кейпте болашағын қамтамасыз ету үшін соңғы рет 1896 жылдың наурыз айында Оңтүстік Африка колледжінде заң факультетінде оқуға өтініш берді, бірақ одан үлкен кісіге орын берілді. Сматс колониядан тыс болашақты ойластыра бастады; 1896 жылдың қыркүйегінде ол Трансваалға сапар жасады. 1902 жылы ол былай деп жазды: Сматстың Кейптен кетуі, мүмкін, саясатқа байланысты емес, кейіннен мойындағаннан гөрі; ол аутландер ретінде он төрт жылдық тұру талабын орындағанға дейін дауыс беруге құқылы болмайтын еді. Әрине, ол енді Кейптің саяси ортасын қолайсыз деп тапты, бірақ шындық мынада, Крюгердің республикасына қатысты көзқарасына қарамастан, ол жас жігітке Кейпте таба алмағаннан гөрі жақсы мансаптық мүмкіндіктер береді деп үміттенді. Сматс 1897 жылдың 20 қаңтарында Трансваалға кетті.

Unknown to Smuts, this speech was soon to cause him considerable embarrassment. At that very moment Rhodes was preparing to take drastic action to create his South African federation. Unlike Hofmeyr, content to allow matters to develop at their own pace, trusting that the seventy year old Kruger and his obstructive policies would not last much longer, Rhodes feared that the growing wealth of the Transvaal would give them the decisive voice in any future union negotiations. Unlike Kruger, Rhodes was not an elderly man but his health was now too uncertain to allow him to be patient – not if he wished to see his ambitions fulfilled during his lifetime. Rhodes was determined to force a solution. Rhodes's big idea was the Jameson Raid an armed invasion of the Transvaal, combined with simultaneous orchestrated uprisings amongst the uitlanders. He believed that this would lead to the overthrow of Kruger's government, leaving the way open for the British High Commissioner to intervene and restore order; order, that is, on British terms. On 29 December 1895, 600 men, led by Dr Leander Starr Jameson, duly invaded the Transvaal. However, the ground had been insufficiently prepared; the uitlander risings failed to materialise and the invading troops were quickly subdued and arrested. Telegrams and notes found in Jameson's baggage left Rhodes thoroughly implicated. Reaction to the Raid was swift. The Bond condemned Rhodes's conduct and he was forced to resign. There was international condemnation from Britain's rivals in Africa, most notably from Germany. In a telegram to Kruger, the German Kaiser congratulated him on 'restoring peace and in maintaining the country against attack without appealing to the help of friendly powers'. The Cape polarised along racial lines; Britons, stung by any suggestion of international intervention, took it as a matter of national pride to support Rhodes and the cause of British imperialism (sentiments known as ‘Jingoism’), the Afrikaners condemned his duplicity and looked to unity with their fellow Afrikaners in the Transvaal and Orange Free State. Not only had Rhodes turned out to be a false prophet, but the great dream of conciliation had now collapsed amidst a chorus of mutual antagonism and recriminations. Smuts felt a keen sense of betrayal. Disgusted at the duplicity of Rhodes and the reaction of the British population, he began to identify himself more and more with his own community, the Afrikaners, both those in the colony and those in broader South Africa. Smuts's political career was over, for the time being. Political leadership in the Cape had passed to the same elderly ‘parish pump’ politicians that he had previously despaired of. He continued his journalism but he was still failing to make any headway with his legal practice. He made one final attempt to secure a future in the Cape, in March 1896 he applied for a lectureship in Law as the South Africa College – he was turned down in favour of an older man. Smuts began to contemplate a future outside the colony; in September 1896 he paid a visit to the Transvaal. As he was to write in 1902:

Smuts's departure from the Cape was perhaps less to do with politics than he was later inclined to suggest; as an uitlander, he would be barred from voting until he had fulfilled the fourteen year residency requirement. Certainly he now found the Cape political environment uncongenial, but the truth was that despite his views on Kruger's republic, he hoped that it would a young man better career opportunities than he had found in the Cape. Smuts left for the Transvaal on 20 January 1897.

Йоханнесбургке

Сматс заңгерлік тәжірибесін кен өндірісінің қарқынды дамыған қаласы – Йоханнесбургте бастады. Кейптағы өткен 22 айдағы көңілсіздіктен кейін, ол заң саласында лайықты табыс табуға мүмкіндік алғанын көріп қатты қуанды. Ол жалақысын заңдық кеңес беру және журналистикамен айналысу арқылы толықтырып отырды. Йоханнесбургте үш айдан кейін ол қаржылық тұрғыдан тұрмысқа шығуды ойлауға жеткілікті сенімді болды. 1897 жылғы сәуірде Кейпке сапар барысында ол Изи Кригеге барып, үйлену ұсынысы жасады. Бірнеше күннен кейін профессор Ж.И. Марей – Сматстың Кембридждегі меценаты оларды үйлендірді. Сматс жаңа әйелімен бірге Йоханнесбургке оралды. Сматстың өмірі бақытты күнделікті ағымға енді; 1898 жылғы наурызда олар егіз туды, бірақ өкінішке орай, олар бірнеше апта ғана өмір сүрді.

Жаңа бағыт

Жоханнесбургте, бар болғаны 50 000 ақ адам тұратын шикі кен өндіруші қалада, кәсіби санаттағы адамдардың саны аз болды. Осы топтың әрбір мүшесі өзінің әріптестерімен тез арада жақын танысып кетті. Сматс өте білімді, істі қорғауға шебер және адалдығымен танылып, тез арада жақсы беделге ие болды. Көп ұзамай Сматс Трансвальдың көрнекті бірнеше тұлғаларымен танысты. Бір досы оны президент Крюгердің туысы және жеке хатшысы Пит Гроблермен таныстырды. Гроблер өз кезегінде президент Крюгерге Сматсты таныстырды. Сматс президентке күшті әсер етті; Крюгер кейін Сматстың күші мен жігеріне деген тартымдылығы туралы жазды. Ол өз естеліктерінде Сматсты "темір ерік" иесі деп сипаттап, егер сақталса, Оңтүстік Африка тарихында маңызды рөл атқаратынын айтты. Сматс Трансвальда үлкен пікір таластары болған кезде көзге түсе бастады. Жоғары соттың Браун мен Лейдс арасындағы іс бойынша шешіміне ашуланған Крюгер бас судья, сэр Дж.Г. Котцені қызметтен босатып жіберді. Бұл шешімнің мән-жайларын зерттеуге болады, себебі ол сол кездегі Трансвальдағы мемлекеттік басқарудың жалпы жағдайын көрсетеді.

Коце ісі

Даудың мәні – Браунның Республикаға қарсы 372 400 фунт стерлингтік кен өндіру құқығына қатысты талабы еді. Бұл елеулі сома болғанымен, іс қозғаған құқықтық мәселе одан да маңыздырақ еді. Іс бір ғана негізгі құқықтық сұраққа келді: халық кеңесі тиісті заңнаманы Конституцияға сәйкес қабылдады ма? 1897 жылдың қаңтарында Жоғарғы сот олай емес деп шешім шығарып, Браунның талабын қанағаттандырды және заңнаманың конституциялық жарамдылығын анықтау үшін барлық заңдарды тексеру құқығын алды, бұл «тексеру құқығы» деп аталды. Проблеманың түбі Конституцияның кемшіндегі болуында жатты. Бастапқыда соғысқан фракциялар арасында саяси келісімге қол жеткізу үшін жазылған Конституцияның көптеген салалары тым тұйық немесе түсініксіз болды және мұндай құжатқа лайықты құрметпен қарастырылмады. Конституцияға сәйкес, ұсынылған заң жобалары күрделі және ұзаққа созылатын тексерулер мен тепе-теңдік процесінен өтуі керек еді; басқа талаптардың ішінде, заңға айналу үшін заң жобалары үш ай бойы жариялануы тиіс еді. Республиканың алғашқы жылдарында халық кеңесі осы талапты елемеушілік таныту әдеті пайда болды. Конституциялық процедураны сақтаудың орнына, халық кеңесі барлық заңдарды қарапайым көпшілік дауысымен қабылдады. Бұл процедураның артықшылығы – соттар заңнаманы дереу заң ретінде қарастырды. Егер сот барлық заңдарды тексеру құқығына ие болса, соңғы қырық жылда қабылданған барлық заңдарды, алкоголь және қоғамдық мораль туралы заңдардан бастап экономика үшін өте маңызды және Трансвааль үкіметінің өмір сүруіне қажетті алтын заңдарына дейін жарамсыз деп тануы мүмкін еді. Котце осы құқықты бекітуге тырысқандықтан 1898 жылдың ақпан айында жұмыстан босатылды. Коценің Браунға қарсы Лейдс ісіндегі шешімінің заңдылығына қатысты заңгерлер арасында пікірлер екіге бөлінген болса да (оның бұрынғы шешімдерінде қаулы арқылы қабылданған заңнамаға ешқандай мәселе таппағанын ескерсек), оның жұмыстан босатылуына қарсы айтарлықтай наразылық болды, оның ішінде Uitlander өкілдерінен ең күшті наразылық келді. Крюгердің араласуы сот билігінің тәуелсіздігіне орынсыз араласу деп кеңінен қарастырылды. Алайда Сматс Крюгердің әрекетін саяси және заңды тұрғыдан қатты қолдады. Сматс тіпті Президентті қолдау үшін заңгерлік пікір жариялады. Жағдай сот және атқару билігі арасындағы дауға ұқсамайды. Котце тек судья ғана емес, сонымен қатар саясаткер де болды, ол 1893 жылы президент сайлауында Крюгерге қарсы кандидат болған. Сматс Котценің әрекеттері британдық элементтерге – Uitlanderлерге, Жоғарғы комиссарға және отарлау кеңсесіне ұнату ниетімен жасалғанына сенімді болды, олардың барлығы Трансвааль әкімшілігінің хаостық сипатын сынаған. Сматс африкандар республикасында африкандардың орнын басып алуға жасалған бұл әрекетті қатты айыптады.

The matter in dispute was Brown's claim for mining rights worth £372,400 against the Republic. This was a considerable sum, but far more important was the legal point that the case raised. The case boiled down to one fundamental legal issue, had the Volksraad enacted the relevant legislation in accordance with the Constitution? In January 1897 the High Court held that it had not, granted Brown's claim, and claimed the right to examine all legislation in order to ascertain its constitutional validity, the so called 'testing right'

The root of the problem was the slipshod nature of the Constitution. Originally written to forge a political compromise between warring factions, in many areas the Constitution was too vague or obscure and was never treated with the seriousness and respect such a document usually enjoyed. The Constitution required proposed legislation go through a complex and tedious process of checks and balances; amongst other requirements, bills had to be publicly published for three months before becoming law. The habit arose in the early years of the Republic for the Volksraad to disregard this. Instead of following constitutional procedure, the Volksraad passed all legislation by simple majority resolution. This procedure had the advantage that the Courts treated the legislation as law immediately. If the Court gained their right to review all legislation they would almost certainly hold invalid almost all laws passed over the past forty years, from the alcohol and public morality laws to the gold laws vital to the economy and crucial to the survival of the Transvaal government. It was Kotze's insistence on affirming this purported right that led to his dismissal in February 1898. Whilst legal opinion had been divided on whether Kotze's judgement in Brown v. Leyds was legally sound (especially as he had found little problem with legislation by resolution in his previous judgements), there was considerable protest at his dismissal, most vociferously from the Uitlander's representatives. Kruger's intervention was widely seen as unwarranted intrusion upon the independence of the judiciary. Smuts however strongly supported Kruger's action, both politically and legally. Smuts went so far as to publish a legal opinion in the President's support. The situation was not quite the clear cut executive judiciary dispute it may seem. Kotze was not only a judge put a politician, a politician who in 1893 had stood as rival to Kruger in the presidential elections. Smuts was convinced that Kotze's actions were strongly motivated by a desire to appeal to British elements: the Uitlanders, the High Commissioner and the Colonial office; each of which had been vociferous in their criticism of the chaotic nature of Transvaal administration. Smuts strongly condemned this attempt to usurp the position of Afrikaners in an Afrikaner republic.

Пол ағаның жұмысында

Сматс пікірімен жалғыз болмаса да, Крюгерді қолдауы оны Президенттің назарына ірі түрде түсірді. Сматстың тамаша академиялық жетістіктері мен жоғары беделі, сондай-ақ оның Кейптен шыққандығы Крюгерді одан да қызықтырды. 1898 жылғы 8 маусымда 28 жастағы Сматс Трансваалдың екінші дәрежелі азаматтығымен марапатталды, бұл Крюгерге оны сол күні мемлекеттік прокурор қызметіне тағайындауға мүмкіндік берді.

Голландияны қайта жандандыру

Сматс жаңа жұмысына зор құлшыныспен кірісті. Ол мұрагерлік еткен жүйеде ескі голланд тәртібінің сыбайлас жемқорлық пен қанаушылық элементтерін көріп, оларды жоюға дереу кірісті. Сматс заңсыз алтын саудагерлеріне, жыныстарға және олардың үйлеріне, лицензиясыз алкоголь сатушыларға және жалған ақша жасаушыларға қарсы күресті. Сматс жергілікті судьялар мен мемлекеттік қызметкерлердің біліктілігін арттыру үшін үгіт жүргізді және Котце ісін есінде ұстап, Трансваалдың шашыраңқы және ретсіз заңдарын тәртіпке келтіруге тырысты. Сматс жемқорлыққа қарсы соғысын барлық жерде, әсіресе Йоханнесбург полициясының детектив бөлімінде жүргізді. Проституцияны басуға жауапты офицердің жыныстар үйлерінің иелерімен байланысы бар екені белгілі болғанда, Сматс оны қызметтен босатып, соттауға бұйрық берді. Бас детективтің заңсыз алтын сатуға қатысы бар деген айыптамалар туындағанда, Сматс тергеу бастады, бас детективті қызметтен босатып, Фольксраадты детективтік күшті тікелей бақылауына алуға көндірді. Сматс енді қылмысқа қарсы күрестегі басты рөлге ие болды. Бұған қоса, ол үкіметке заң мәселелері бойынша кеңес беру, мемлекеттік келісімшарттар жасау, жаңа заңдар жобалау, қылмыстық істерді қозғау және үкіметтің барлық сот ісінде өкілдігі сияқты күнделікті, қарапайым жұмыстарды да атқарды. Барлық салаларда Сматс Трансваалдың жағдайын жақсартуға, оны Оңтүстік Африкадағы африкандар ұлтының туын көтергіші ретінде лайықты рөл атқаруға жеткізуге және Трансваал басқаруына қатысты кең таралған сынды сейілтуге бекінді. Бірте-бірте ол сыбайлас жемқорлық пен нашар басқарушылыққа қарсы күресті, детективтік бөлімнің бұзылған құрылысынан бастап, үкіметтік басқарудың хаостық сипатына дейін жалғастырды. Дегенмен, Оңтүстік Африкаға әсер ететін тағы бір күш болды, оны Сматс бақылай алмады.

Британдық байланыс

XIX ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік Африкадағы британдық саясат тұрақсыз болды. Агрессивті экспансионизм эпизодтары, «алға қарай» саясаты болды, одан кейін кері тарту кезеңі келді. Мұның бір мысалы – 1877 жылғы Трансваальдің аннексиялануы. 1877 жылы Трансвааль банкрот болды, Витватерсрандтың алтын кен орындары әлі ашылмаған еді, сонымен қатар олар бірнеше жергілікті тайпалардың, әсіресе зулулардың шабуылына ұшырады. Британ үкіметі оны империяға қосуға ыңғайлы сәт деп санады. Аннексия өте оңай өтті және британдық армия 1879 жылғы зулу соғысында зулуларды әскери күш ретінде таңсылдырды. Бірақ 1880 жылы Крюгер басқарған бурлар көтеріліс ұйымдастырып, британдық армияға бірнеше жеңілістер сыйлады, нәтижесінде Маджуба шайқасында британдықтар жеңіліске ұшырады; осылай Бірінші бур соғысы аяқталды. Оңтүстік Африкадағы британдық күштер бұл көтерілісті басуға жете білді және Кейптадан көмекші колонна жіберілді, бірақ бұл жолы саясат араласты. 1880 жылы аннексияны бастаған консервативтік үкімет Гладстон басқаратын либералдық әкімшілікпен ауыстырылды. Гладстон империалист емес еді және ол аннексияны бастапқыда-ақ сынаған. Гладстон көмекші күштерді қайтарды және Трансвааль африканерлерімен келіссөздер бастады, нәтижесінде Претория мен Лондон конвенциялары арқылы тәуелсіздік қайта орнатылды. Келесі жылдары британдық саясат гладстондық сипатта болды. Оңтүстік Африкадағы ықпалды кеңейтуге немесе африканерлік республикаларды қысымға салуға тырысулар жасалмады; үкімет еуропалық державаларды аймақтан шеттетуге дайын болды, бұл «басым күш» саясаты деп аталды. Бұл 1895 жылдың маусым айында өзгерді. Сол айда тағы бір үкімет алмастырылды, тағы бір саясат өзгертілді. Лорд Солсбери басқаратын консерваторлар билікті иеленді. Жаңа колониялық хатшы Жозеф Чемберлен болды.

British policy in South Africa during the second half of the nineteenth century had been one of vacillation. There had been episodes of aggressive expansionism, the so called 'forward' policy, which would then be followed by a period of retrenchment. A case in point was the 1877 annexation of the Transvaal. In 1877 the Transvaal was bankrupt the gold fields of the Witwatersrand were far in the future, they were also under attack from several of the Native tribes, particularly from the Zulus. The British government judged it an opportune moment to add it to the Empire. The annexation itself proceeded with little difficulty and the British Army were able to destroy the Zulus as a military power in the 1879 Zulu war. However, in 1880 the Boers, led by Kruger, arose, inflicting a number of relatively minor defeats upon the British army, culminating in the British defeat at the battle of Majuba; so ended what later became known as the First Boer War. Britain's forces in South Africa were enough to suppress this rebellion and a relief column was sent up from the Cape, this time however, politics intervened. By 1880 the Conservative government which had initiated the annexation had been replaced by a Liberal administration under Gladstone. Gladstone was no imperialist and had been a vigorous critic of the annexation from the start. Gladstone called back the relief force and began negotiations with the Transvaal Afrikaners, negotiations culminating in the restoration of independence by the Pretoria and London Conventions. During the following years, British policy remained Gladstoneian. No attempt was made to extend influence in South Africa or to coerce the Afrikaner republics; the most the government were prepared to do was to see that European powers were excluded from the area, the so called 'paramount power' policy. This was to change in June 1895. In that month there was another change of government and yet another change of policy. The Conservatives, under Lord Salisbury, took power. The new Colonial Secretary was to be Joseph Chamberlain.

Тағы бір жаңа бағыт

1895 жылы Чемберлен консервативті үкіметте қызмет етті, бірақ 1881 жылы ол Глэдстон кабинетінде сауда кеңесінің президенті ретінде қызмет ететін либерал болды. Ирландияның өзін-өзі басқаруы туралы даулар оны 1886 жылы партиядан бөлініп, консерваторлармен одақтасуға итермеледі. Енді билікке оралған ол Глэдстон үкіметінің үлкен қателіктерінің бірі деп санайтын 1877 жылғы аннексияны кері қайтаруды шешті. Чемберленнің Джеймсон шабуылындағы рөлі замандас бақылаушыларға түсініксіз болды. Ол Родостың өкілдерімен кездесті, бірақ ол әрқашан кез келген мәмілелерді делдалдар арқылы жасалуын қамтамасыз етті. Сондай-ақ ол өзіне тым көп ақпарат берілмеуіне күш салды – ресми түрде, десек. Ол құпия келісімдер мен алдау арқылы өмір сүруді және өз орнын сақтап қалуды қолға алды. Бұл келісімдерге Родстың үндемеу келісімін алу кірді, ал Чемберлен бұған алмасу үшін Британдық Оңтүстік Африка компаниясының жарғысы күшін жоймауына кепілдік берді. Чемберленнің Родостың елшілеріне бас өкілі сэр Грэм Бауэр өзінің басшысынан жоспардың егжей-тегжейін жасырғанын мәлімдеді. Нәтижесінде, Чемберлен тағайындалған тергеу алдында ол шабуыл туралы барлық білімін жоққа шығарды. Өзінің орны берік болған соң, Чемберлен болашаққа көз тікті. Шабуылдың салдарынан Крюгердің танымалдылығы айтарлықтай артты, сонымен қатар ол колониялар мен республикалардағы кең африканер халқының қолдауына ие болды. Чемберлен Англияның Трансваалға қарсы кез келген әрекеттің бастамашысы болуының қаупін көрді; Ұлыбританияда да, Оңтүстік Африкада да қоғамдық пікір кез келген әскери оқиғаларға қарсы болар еді. Чемберлен күтіп-көру саясатын ұстанды. 1897 жылы мамыр айында Чемберлен Оңтүстік Африкаға жаңа жоғарғы комиссар тағайындады. Сэр Альфред Милнер Трансваалға қарсы біржақты әрекеттерден бас тарту туралы қатаң нұсқаумен Оңтүстік Африкаға жіберілді. Милнер британ империализмінің және «алға қарай» саясатының адал жақтаушысы болды; ол оны Ұлыбританияның аймақтық ықпалының әлсіреуін сақтаудың жалғыз жолы деп қарады. 1898 жылдың ақпан айында Крюгер төртінші мерзімге реформашы қарсыластарынан басым көпшілікпен қайта сайланды. Милнер мұны уақыт жоқ деген белгі ретінде қабылдады; одан әрі күту Трансваалдан ұйымдастырылған африканерлердің үстемдігіне әкелер еді, онда Ұлыбританияның орны болмас еді. 1898 жылы қарашада Милнер Чемберленмен кеңесу үшін Лондонға оралды. Осы жағдайды соңғы он сегіз ай бойы бақылап келген ол өзінің стратегиясына сенімді болды. Милнер британ үкіметіне дағдарысты тудыруды ұсынды, бұл оларға араласуға заңды сылтау береді, бұл сылтау Ұлыбританияны дұрыс, ал Трансваалды қоғамдық пікірде қате деп танытар еді. Чемберлен Милнерге берген нұсқауын қайталады: британ үкіметі Крюгерді мәжбүрлеуге тырыспайды; кез келген араласу Трансваалдың өзін қателікке итергенінің нәтижесі болуы керек. Милнер Оңтүстік Африкаға қанағаттанған күйде оралды; британ үкіметі әрекет етпесе де, Чемберлен Оңтүстік Африкадағы лауазымды адамдардың қолын байламады. Милнер осы сылтауды өзі жасауға бел буды. 1898 жылы маусымда билікке келген Сматс Чемберлен мен Милнер сияқты адамдардың ішкі мотивациясын білмеді. Сматстың пікірінше, мемлекеттік басқарудың жағдайы мен табиғаты аутландтар, британ үкіметі және Трансваал арасындағы дау-дамайларға себеп болды. Сматс барлық тараптың адалдықпен келіссөздер жүргізуі қажет саяси реформаларға әкелуі мүмкін деп үміттенді, бұл аутландерлер пікірін, британ үкіметін және Сматстың Трансвалдың жаңа индустрияны қабылдауы туралы тілегін қанағаттандырар еді. Сматстың тағайындалғаннан кейінгі жұмысын осы тұрғыдан қарастыруға болады. Алайда 1898 жылдың соңғы күндері Сматс ағылшын ниеттерінің шынайы сипатын бірінші болып білуге тиіс болды.

In 1895 Chamberlain was serving in a Conservative government, but in 1881 he had been a Liberal serving in Gladstone's Cabinet as President of the Board of Trade. Quarrels over Irish Home Rule had led him to split from the party in 1886 and ally himself with the Conservatives. Now, finally back in power, he was determined to reverse what he considered to be one of the great mistakes of Gladstone's government – the reversal of the 1877 annexation. Chamberlain's role in the Jameson Raid was unclear to contemporary observers. He had met with Rhodes's representatives but he had always taken care that any dealings should be done through intermediaries. He also made efforts to avoid allowing himself to be told too much – officially, at any rate. He managed to survive and keep his position by a combination of back room deals and deceit. These deals included getting Rhodes's agreement to keep silent in return for which Chamberlain guaranteed that the Royal Charter of the British South Africa Company would not be revoked. Chamberlain's chief representative to Rhodes's emissaries, Sir Graham Bower, was induced to claim that he had withheld details of the plot from his chief. Before the resulting inquiry, to which Chamberlain was in fact appointed to sit, he proceeded to deny all knowledge of the Raid. With his position secure, Chamberlain looked to the future. In the aftermath of the Raid, Kruger's popularity had risen considerably, what was more he was now enjoying the support of the broad Afrikaner population, both in the colonies and the republics. Chamberlain saw that it would be fatal for Britain to be the instigator of any further action against the Transvaal; public opinion, in Britain as well as in South Africa, would be strongly against any further military adventures. Chamberlain resorted to a wait and see policy. Chamberlain appointed a new High Commissioner for South Africa in May 1897. Sir Alfred Milner was sent out to South Africa with firm instructions to refrain from further unilateral action against the Transvaal. Milner was a dedicated proponent of British Imperialism and of the 'forward' policy; viewing it as the only way to preserve what he saw as Britain's waning regional influence. February 1898 saw Kruger re elected for his fourth term, with a substantial majority over his reformist rivals. Milner took this as a sign that there was no time to lose; if there was any further waiting the result would be Afrikaner dominance to the exclusion of Britain, orchestrated from a powerful Transvaal. Milner returned to London in November 1898 for consultations with Chamberlain. Having observed the situation for the past eighteen months, he was now sure of his strategy. Milner proposed that the British government should work up a crisis, giving them a legitimate pretext to intervene, a pretext that would place Britain in the right and the Transvaal in the wrong in the court of public opinion. Chamberlain re iterated his instruction to Milner that the British government could not be seen to be coercing Kruger; any intervention must be as a result of the Transvaal putting itself in the wrong. Milner returned to South Africa a satisfied man; while the British government would not act, Chamberlain had not tied the hands of officials in South Africa. Milner was determined to be the one to force this pretext. Smuts, taking office in June 1898, knew nothing of the inner motivations of men such as Chamberlain and Milner. Smuts's view was that the state and nature of public administration gave rise to various issues of dispute between the uitlanders, the British government, and the Transvaal. Smuts hoped that with good faith on all sides, negotiations could lead to such political reforms as proved necessary, satisfying uitlander opinion, the British government, and Smuts's own desire for the Transvaal to embrace the new industry in its midst. Smuts's work in the immediate aftermath of his appointment can all be seen in this light. In the closing days of 1898 however, Smuts was to learn, at first hand, something of the true nature of British intentions.

Эдгар ісі

1898 жылдың 19 желтоқсанында Йоханнесбургте екі мас аутландер арасында ұсақ-түйек дау болды; Рандтың қатал көшелерінде бұл жиі кездесетін оқиға еді, бірақ оның маңызды салдары болды. Эдгар деген азамат өзін Фостер деген адам қорлағандықтан ренжіді. Әдеттегідей, Эдгар мен Фостер төбелес жасады, нәтижесінде Фостер ауыр жарақат алып, өміріне қауіп туды. Ар-намысын қорғағаннан кейін Эдгар үйіне қайтты. Біраз уақыттан соң Трансваал полициясы (ZARP, олар көбінесе осылай аталды) келді. Эдгар қамауға қарсылық көрсетіп, темір ұшы бар таяқпен констебль Джонсқа шабуыл жасады. Соңынан туған барымтада Джонс Эдгарды атқылап өлтірді. Осы оқиғаның баяны келесі күні таңертең Сматске жеткізілді. ZARP полицейлері шамадан тыс күш қолдануымен, тіпті қатыгездігімен танымал болған. Сматс жағдайдың күрделі саяси жағын жақсы түсінді: Трансваал полицейі британдық азаматты өлтірген. Бұл мәселенің қатаң және бейтарап түрде қарастырылуы өте маңызды еді. Бірақ прокурор Джонсқа тағылған айыпты кісі өлтіруден кінәлі кісі өлтіруге дейін төмендеткенде Сматстың үміті күйреп қалды. Содан кейін Джонс 200 фунт стерлинг көлемінде кепіл төлеп босатылды. Оңтүстік Африка лигасы, аутландерлердің мүддесін қорғайтын басты ұйым, Трансваал үкіметіне наразылық білдірді.

Жеңістің шаңырағынан жеңіліс?

1 қаңтарда Фостер жарақаттарынан қайтыс болды. Лиганың өтініші қабылданбағандықтан, бүкіл дау онымен бірге өліп бара жатқандай көрінді. Мүмкін, солай болар еді, бірақ 5 қаңтардағы Сматстың кеңсесінен шыққан шешім, соңғы шешім қабылдамаушылықты көрсетті. Шешімнің Сматсқа, немесе оның үкіметке бағынуға міндетті болған үкіметке қатысты екендігі белгісіз; қандай болса да, 24 желтоқсан күнгі жиынның ұйымдастырушылары, Томас Додд пен Клемент Уэббті қамауға алып, сотқа беру туралы Старе прокурорының шешімі, Оңтүстік Африка Лигасының жоғары лауазымды шенеуліктеріне жаңа өмір сыйлады. Халықтың наразылығы екі адамның кепілдік сомасы 500 фунт стерлингке бағаланғандығымен күшейді, бұл констебль Джонстың босатылуына жеткізген 200 фунт стерлингтік кепілдіктен едәуір жоғары болды. Бұл жағдайдың күтілген нәтижесі болды – жаңа толқынды ашу. Лига дереу 14 қаңтарда Йоханнесбургте тағы бір наразылық акциясын ұйымдастырды. Бұл жолы заңға сәйкес (лицензиясыз ашық ауадағы жиынға тыйым салынғандықтан), Лига оны жабық кеңістікте (үлкен цирк ғимараты, Амфитеатр деп аталатын) өткізуді ұсынды. Осы кезде африкандерлер уитландтардың тоқтаусыз шулағандарына ашуланып барады. Сматс қиындықтарды болжай отырып, Трансваалдың жетекші бурларына тыныштық сақталғанын қамтамасыз ету үшін бар күштерін салуға шақырды. 14-і келді, жиын өтті, Сматстың қорқулары расталды. 600-700 бурлардан тұратын халық жиналған уитландтарды ұру үшін кресло аяқтарын қолданып, зорлықпен таратып жіберді. Қызметкерлердің арасындағы Зарптар ештеңе істемей, жай ғана қарап тұрды. Констебль Джонс ақыры 1899 жылдың ақпан айында сотқа тартылды. Сот дәлелдерді қарастырып, шешімін беруге көп уақыт кетірген жоқ. Джонс кінәсіз деп танылды. Соңғы сөзінде судья, жағдайды ескере отырып, полицияны мақтаған, дұрыс емес пікірлер айтты, ол олардың «қиын жағдайларда өздерінің міндеттерін қалай орындау керектігін әрқашан білетінін» біледі деді. Осы уақытқа дейін Рэндте дүрбелең болды. Британ үкіметіне ұсынылатын тағы бір өтініш дайындалды. Оңтүстік Африкаға оралған сэр Альфред Милнер британ үкіметі атынан жазылған өтінішті қабылдап, оны жіберуге дайын екенін мәлімдеді. 27 наурызға дейін өтінішхатқа 21 000-нан астам адам қол қойды:

On 1 January, Foster died of his injuries. With the refusal of the League's petition, the whole controversy looked like dying with him. It possibly would have, but for a decision of 5 January, from Smuts's own office, which displayed a chronic lack of judgement. To what extent the decision was that of Smuts or that of the government, which Smuts was bound to follow, is uncertain; either way, the decision of the Stare Attorney's office to arrest and prosecute the organisers of 24 December meeting, Thomas Dodd and Clement Webb both high officials of the South African League, blew new life into the dying embers. Popular indignation was compounded by the fact that bail for the two men was assessed at £500 each, substantially more than the £200 bail that had gained Constable Jones his release. This had the all too predictable effect of provoking a fresh storm of agitation. The League immediately organised another protest, to be held in Johannesburg on 14 January. This time, in order to keep within the law (which banned unlicensed outdoor meetings), the League proposed to hold it in an enclosed space (a large circus building known as the Amphitheatre). By this time the Afrikaners were becoming ever more indignant at the uitlander's incessant clamouring. Smuts, foreseeing trouble, appealed to the leading Transvaal burghers to do all that they could to see that restraint was observed. The 14th arrived, the meeting took place, Smuts's fears were realised. The assembly was violently broken up by a mob of 600 700 Boers, many of whom used chair legs to beat the assembled uitlanders. The attendant Zarps stood by and did nothing. Constable Jones finally came to trial in February 1899. The Court considered the evidence and had little hesitation in passing judgement. Jones was found not guilty. In his concluding remarks the judge made some, in the circumstances, ill advised comments in commendation of the police, saying he knew that 'under difficult circumstances, they would always know how to do their duty.' By now the Rand was in uproar. Another petition was prepared for presentation to the British government. Sir Alfred Milner, now back in South Africa, made it clear that he would accept and forward any petitions addressed to the British government. By 27 March there were over 21,000 signatories to a petition which besought:

Уәделенгендей, Милнер бұл өтінішхатты 27 наурызда қабылдады және келесі күні Лондонға жіберді. 10 мамырда ол Чемберленнен барлық талаптарды ескергеннен кейін, Кабинет өтініштің талаптарын қабылдағанын естіді. Британ үкіметі енді Оңтүстік Африкадағы араласудың жаңа кезеңіне кірісті. Қаңтар мен мамыр аралығында Сматс бекер отырмады. Фрейзермен болған әңгімесінен кейін уитланд мәселесінің маңыздылығы анық болды. Бұл британдықтардың Трансваалға араласуына, тіпті соғысқа себеп болуы мүмкін. Осы уақытқа дейін Трансваал үкіметінің маңызды мүшесі ретінде бекінген Сматс мәселені шешуге басты рөл атқарды.

Бейбітшілік үшін күресу

Британ империясымен соғыс қаупі полициядағы сыбайлас жемқорлық туралы ұсақ-көлгі даулардан әлдеқайда маңызды болды. 1897 жылдың басында сэр Альфред Милнер Оңтүстік Африканың жоғарғы комиссары болып тағайындалды, содан кейін жағдай нашарлай түсті. Милнер британ үкіметін аймақтағы күш тепе-теңдігін сақтау үшін Оңтүстік Африкаға көбірек әскер жіберуге шақырды. Әскерлер жіберілмесе де, Крюгер бұл әрекеттерді консервативті емес, агрессивті деп қабылдады. Азаматтық соғыс деп есептеген нәрсені тоқтату үшін Оранж еркін мемлекетінің президенті Мартинус Стейн Крюгерден Блумфонтейнде бейбітшілік конференциясын өткізуге келісуді өтінді. Крюгерге адалдығы мен британдықтардың мінез-құлқын білуінің арқасында Сматс Трансвааль делегациясында Крюгермен бірге отырды. Шын мәнінде, конференцияны Сматс басқарды. Трансвааль делегациясының ағылшын тілін білетін жалғыз адамы ретінде ол барлық мүмкіндікті пайдаланып, Uitlanders-ке саяси құқықтар беруден бас тартуда бүкіл елдің атынан сөйледі. Президент Крюгермен тікелей сөйлесе алмағанына ашуланған Милнер, Сматсты, өзінің ойынша, қарапайым және сәтсіз адвокат деп есептеп, назарға алмады. Өзінің интеллектына жасалған бұл әрекетке қатты ашуланған Сматс Милнерге соңғы ұсынысты дайындады, бірақ қабылдамайтынын білетін бір абзацты әдейі қосты. Бұл қорлықтан ашуланған Милнер конференцияны тоқтатып, Кейптаунға қайтты. Барлық тараптар соғысқа дайын еді.